Strona główna

32. twórcy barokowych mysli filozoficznych blaise Pascal


Pobieranie 78.76 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar78.76 Kb.
32. TWÓRCY BAROKOWYCH MYSLI FILOZOFICZNYCH


Blaise Pascal jest uważany za największego filozofa epoki baroku
Urodzony w 1623 r. we Włoszech. Był filozofem, matematykiem, publicystą, fizykiem. Propagował zasadę rozdzielania nauki od religii i rozumu od wiary. Jego prace spowodowały rozwinięcie logiki, czyli nauki o formach poprawnego myślenia, ustalającą zasady, których naruszenie prowadzi do błędów w zakresie poznania, oraz metodologii, czyli nauki o metodach badań naukowych, o skutecznych sposobach dociekania ich wartości poznawczej. Przekonanie Pascala o nieprzydatności rozumu w procesie poznawczym doprowadziło do sformułowania tezy, że człowiek może poznać rzeczy nadprzyrodzone przez serce i wiarę. Porządek serca, twierdził, jest różny od porządku rozumu. Sceptycyzm poznawczy stał się podstawą mistycyzmu i fideizmu Pascala.
Dowodząc istnienia Boga stanął jednak na gruncie sądów racjonalnych, znanych pod nazwą "zakładu Pascala". Stawiając, jego zdaniem, na istnienie Boga, ryzykujemy niewiele, bo tylko jedno doczesne życie. Jeśli okaże się, iż mamy rację, to zyskamy wieczne istnienie i szczęście. Stąd też należy żyć tak, jakby Bóg istniał, taka bowiem postawa jest zyskowniejsza niż niewiara.
Jego koncepcje zawarte w „Myślach”(1670, polski przekład 1921) są wyrazem zmagań wewnętrznych wiodących od sceptycyzmu, przez racjonalizm, do mistyki. Myśl filozoficzna Pascala stała się inspiracją dla egzystencjalistów XIX i XX w. nie interesujących się bytem w ogóle, lecz tylko ludzką egzystencją, i postrzegających, jak Pascal, tragizm losu człowieka, jego zagubienie wśród nieskończoności. Pascal z niechęcią odnosił się do całkowitego oddania bezwzględnej uczciwości we wszystkich swoich czynach i wierności sumienia, którego nie wolno naginać do własnych potrzeb.
Pascal doskonale zdawał sobie sprawę, że człowiek w swoim poznaniu jest ograniczony z tej racji, iż stanowi tylko znikomy punkt w ogromie wszechświata i niepojętej wieczności, jednak podkreślał godność człowieka i jego zdolność myślenia, określając go mianem „myślącej trzciny”.

Świat według Pascala to wielka niewiadoma, jest niepoznawalny, tajemniczy, skryty. Nie można go poznać jedynie z pomocą uczuć. Wobec ogromu tego wszechświata człowiek jest małoznaczącą istotą, która żyje w ciągłej niepewności. Nie może poznać go całego, co jeszcze bardziej potęguje jego przerażenie. Jedynym ratunkiem dla niego jest pomoc od Boga.

Pascal przedstawił trzy tezy:

„Zakładamy, że Bóg jest- i On jest. Wygraliśmy”


„Zakładamy, że Boga nie ma- a On jest. Przegraliśmy wszystko”
„Zakładamy, że Bóg jest- a Go nie ma. Nie straciliśmy nic”

Kartezjusz (właściwie Rene Descartes)(1596-1650)
Francuski filozof, matematyk, uczony jeden z najwybitniejszych filozofów XVII w. Twórca racjonalizmu. Racjonalizm był to pogląd filozoficzny uznający rozum za główne źródło poznania.
Kartezjusz odrzucił wiedzę opartą na zmysłach, a zastąpił je rozumem. Uważał iż w procesie poznania najważniejszy jest rozum. Przyznał mu naczelne źródło poznania i kryterium prawdy. Kartezjusz doszedł do wniosku iż myślenie jest dowodem na istnienie. Skoro człowiek myśli, to znaczy że jest że istnieje. Jego słynną sentencją jest: ”Cogito ergo sum” (Myślę więc jestem). Kartezjusz określił człowieka jako istotę myślącą, w przeciwieństwie do zwierząt, które uważał za maszyny. Jego poglądy (kartezjanizm) szybko rozpowszechniły się w innych krajach europy i stały się podstawą światopoglądu następnej epoki.

Benedykt Spinoza
(1637-1677).
Niderlandzki filozof i racjonalista. Spinoza głosił, że wolność polega na zrozumieniu zasad funkcjonowania przyrody, do której również należy istniejący we wszystkim Bóg, a bez Boga człowiek nie może istnieć. Był wyznawcą panteizmu, czyli kierunku filozoficzno-religijnego odrzucającego istnienie Boga osobowego i utożsamiający go z przyrodą, pojmujący jako Naturę. Za swoje poglądy został wyklęty z gminy żydowskiej i obłożony klątwą. Jego najważniejszym dziełem jest Etyka.

Francis Bacon(1561-1626).
Angielski filozof prawnik, eseista, mąż stanu, wielokrotny członek parlamentu. Był prekursorem empiryzmu, czyli kierunku filozoficznego przeciwstawiającego się racjonalizmowi, uznający, że głównym źródłem poznania świata jest doświadczenie. Bacon odrzucał bezkrytyczną wiarę w autorytet, podchodził z niechęcią do rozumu, a wiedzę zaleca czerpać z doświadczenia.

33.

Pisarze baroku przedstawiali człowieka w całkowicie odmiennym świetle niż w renesansie. Ludzie są tu słabi, rozdarci wewnętrznie, nie umieją zrezygnować z miłości i przywiązania do dóbr materialnych choć zdają sobie sprawę z ich ulotności. Jak pisał Szarzyński w swych sonetach, człowiek szuka oparcia w wierze i Bogu. J. A. Morsztyn uważał, że miłość choć jest najpiękniejszym uczuciem w życiu człowieka i tak nie przynosi szczęścia. Prowadzi tylko do cierpienia i rozczarowań.
Innym tematem podejmowanym przez pisarzy jest postawa człowieka wobec życia, to jak z niego korzystamy i jak powinniśmy być nastawieni do śmierci i przemijalności.


W baroku pisarze wyrażali swój lęk przed światem, który jest źródłem zagrożeń. Uważali, że atrakcje oferowane przez świat to pułapka dla człowieka. Człowiek powinien raczej dbać o dobro ojczyzny, cenić ziemiańskie obyczaje i spokój wiejskiego życia.
Pisarze podejmowali również tematy związane z Bogiem i religią. Zastanawiano się nad relacjami pomiędzy Bogiem i człowiekiem.
Barok to pod względem wiary epoka nawróceń. Rozwój nauki doprowadził do zderzenia wiedzy i wiary, ale Kościół dbał o podsycanie uczuć religijnych również za pomocą sztuki.


Z baroku wyłania się świat niepokoju, zagrożeń, tajemniczy i pociągający. Człowiek musi dokonywać trudnych wyborów, chce korzystać z życia, ale wie również, że jest ono ulotne, nietrwałe. Ludzie są słabi i zagubieni, żyją w nieustannym zagrożeniu.

. Ludziom siedemnastego stulecia świat jawił się jako nieprzenikniony labirynt, a istnienie stało się rebusem dla umysłu i serca. Podstawowym doświadczeniem staje się uczucie niepokoju, rozdwojenia, ciągłej rozterki duchowej. Jakże znamienny jest tytuł sonetu I Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, poety początków polskiego baroku, „O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego”. Coraz mniej miejsc na świecie, w których człowiek barokowy czułby się bezpieczny. Jest dojmująca świadomość przemijania, nietrwałości i kruchości. Na plan pierwszy w światoodczuciu epoki Baroku wysuwają się antynomie: wieczność – doczesność, dusza – ciało, trwanie – przemijanie, sacrum – profanum. Barokowi twórcy rysują wizję człowieka wewnętrznie rozdartego, człowieka pielgrzyma w obcym świecie, człowieka wydanego na kłamstwo i pozory zmysłów, które „choćby nie darmo były, przedsie szkodzą / Bo naszę chciwość od swej szczęśliwości / Własnej (co Bogiem zowiemy) odwodzą. / Niestałe dobra!”. Humaniści wyprowadzali wnioski moralne z praktyki życia, natomiast barokowi twórcy skierowali swoje spojrzenie głębiej – wysuwali wnioski metafizyczne z praktyki moralnej. Strategia naszego największego poety Renesansu Jana Kochanowskiego opierała się na założeniu, że dziedziną chaosu i przypadku jest świat, w którym rządzi Fortuna, a jaźń, świadomość, wnętrze człowieka jest miejscem, gdzie buduje i kształtuje się, miara, ład i równowaga. Twórca barokowy odczuwa natomiast nie tylko chaos zewnętrznego świata, ale przede wszystkim jest przerażony odsłaniającymi się wewnętrznymi przestrzeniami własnej świadomości, własnej duszy. Nie tyle świat, ale chaos w samym człowieku jawi się jako największe zagrożenie. Dla ludzi renesansu piękno rzeczywistości tkwiło przede wszystkim w harmonii, w klasycznym ładzie. W baroku coraz powszechniejsza stawała się myśl, że piękno jest wielorakie, że zasady piękna mogą być różne, Stąd też w sztuce i literaturze barokowej otrzymujemy wielorakie wizerunki tych samych postaci, rzeczy, zjawisk i spraw. Twórcy tego czasu byli bowiem wyczuleni na możliwość rozmaitego spojrzenia na to samo, a spoglądając na coś, kreśląc wizję świata, starali się wniknąć głębiej, punkt obserwacji umieszczać niejako z różnych stron

34.
Postać człowieka w literaturze barokowej jest marna, świadoma swojej ułomności, a także rozdarta wewnętrznie. Świadoma jest niebezpieczeństw, które na nią czyhają i jej grożą. Wie doskonale, że może ulec zbyt łatwo licznym pokusom, które niosą ze sobą dobra materialne, które niesamowicie kuszą człowieka swoją zewnętrzną atrakcyjnością. Życie człowieka, którego przedstawia poezja barokowa jest wypełnione tragizmem. Znajduje to swój oddźwięk w "Sonecie V" ("O nietrwałej miłości rzeczy świata tego") Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Według niego nawet miłość, do której przypisany jest człowiek ("miłość jest własny bieg życia naszego"), powoduje sytuację tragiczną, bezwyjściową. Nasza dusza jest bowiem rozdarta -chcemy kochać dobra materialne, które widzimy, do których jesteśmy przywiązani. Są to jednak ziemskie ulotne wartości.

Dusza ludzka jednak pragnie czegoś więcej, potrzebna jej jest mistyczna miłość do Boga. Człowiek według Mikołaja Sępa Szarzyńskiego cały czas podejmuje ważne wybory, które są składnikiem jego życia. Te decyzje przesądzają o jego dalszym życiu. Takie rozwiązanie, czyli miłość i oddanie Bogu, odwrócenie się od rzeczy przyziemnych i materialnych, nie jest jednak proste, ponieważ dobra materialne kuszą często bohatera barokowych wierszy, są mu bliskie
W swoich sonetach Sęp-Szarzyński odsłania barokową prawdę o człowieku: jego wewnętrznym rozdarciu ("wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie"), dwoistości natury.

W swoich najbardziej znanych sonetach: IV ("O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem") i V ( ukazuje słabość i marność człowieka, jego wewnętrzny konflikt: grzeszne ciało i szlachetną duszę. Człowiek szarzyńskiego jest smutny, samotny, świadomy własnej niedoskonałości. Jakże to różny obraz niż portret szczęśliwego, harmonijnego człowieka w poezji Kochanowskiego. Wystawiony na pokusy świata przez szatana, czyli "srogiego ciemności hetmana" człowiek podejmuje jednak walkę z "szatanem, światem i ciałem". Mimo że ziemskie życie nie jest łatwe ("pokój, szczęśliwość ale bojowanie - byt nasz podniebny") - walcząc z przeciwnościami losu człowiek staje się lepszym. Te zmagania nobilitują go, uszlachetniają, zbliżają do Boga. Szarzyński jest zatem zwolennikiem moralnego heroizmu. Prawdziwe zbawienie można osiągnąć jedynie z pomocą Stwórcy, życie to nieustanna walka o dobra moralne.

W obliczu kryzysu renesansowej harmonii świata i człowieka - pozostaje wiara w Pana: "Zbawienia mego jest nadzieja w Tobie".

Sam człowiek jest jedynie rozdarty między sprzecznościami duszy i ciała, wieczności i przemijania. Jest niepewny swoich działań: "I nie miłowac ciężko, i miłować".

Również otaczający człowieka świat jest niespokojny, dysharmonijny i dynamiczny. Poeta niejednokrotnie podkreśla ulotność życia, przemijanie. Wyraźna jest tutaj walka pomiędzy dobrem a złem, światłem a ciemnością, śmiercią a życiem.

35.
Środki artystyczne chrakterystyczne dla Baroku to: hiperbola, anafora,paradoks,antyteza,oksymoron,inwersja,puenta,kontrast

Hiperbola-zabieg stylistyczny polegający na wyolbrzymieniu, przejaskrawieniu cech przedmiotów, osób, zjawisk. Może dotyczyć ilości, rozmiaru, stosunku emocjonalnego, przyczyny, znaczenia lub skutku. Stosowany dla wywarcia mocnego wrażenia, spotęgowania ekspresji.

Hiperboli używa się również w mowie potocznej, np. gigantyczny zamiast duży, Powtarzałem ci to tysiąc razy
Anafora – celowe powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentów wypowiedzi. Stosowana jest w poezji i oratorstwie.
Paradoks – sformułowanie zawierające efektowną, zaskakującą myśl, prowadzącą do wniosku sprzecznego z powszechnie uznawanymi przekonaniami lub sprzecznego wewnętrznie.
Antyteza (gr. antíthesis - przeciwstawienie, inna nazwa: contrapositum) – figura retoryczna polegająca na zestawieniu dwóch elementów znaczeniowo przeciwstawnych w jedną całość treściową dla uzyskania wyższej ekspresji (np. "gromobicie ciszy", "lepiej z mądrym zgubić, niż z głupim znaleźć").

Utwory literackie okresu baroku cechowały się nagromadzeniem antytez, co miało służyć podkreśleniu paradoksu.
Oksymoron (z gr. oksýmōron, od oksýs ostry i mōros głupi), antylogia, epitet sprzecznyfigura retoryczna, którą tworzy się przez zestawienie wyrazów o przeciwstawnych znaczeniach.

Oksymoron najczęściej składa się z rzeczownika i określającego go przymiotnika (np. gorący lód, żywy trup), albo z czasownika i określającego go przysłówka (np. śpieszyć się powoli). Jest odmianą paradoksu o znaczeniu metaforycznym. Oksymorony pojawiały się często w literaturze baroku,
Inwersja (łac. inversio odwrócenie) to, ogólnie, zmiana zwykłego układu na odwrotny, pewnych cech na im przeciwne. Termin stosowany w wielu znaczeniach, dotyczący odwrócenia proporcji, kolejności, tendencji, zmiany zwrotu, odwrócenia kształtu charakterystyki, przeciwieństwa dotychczasowych wartości itp.

  • w literaturze: taki szyk wyrazów w zdaniu, który na tle obyczaju języka literackiego odczuwa się jako niezwykły bądź z powodu zmiany normalnej kolejności zależnych od siebie składniowo wyrazów, bądź też z powodu rozbicia jednolitych grup składniowych przez wtrącenie słów do nich nie należących. Wyrazistość inwersji zależy od stopnia wywołanej przez nią trudności w odczytaniu składniowej budowy tekstu. Inwersja jest środkiem stylistycznym wykorzystywanym w języku potocznym do uwydatnienia wartości semantycznej, emocjonalnej lub logicznej pewnych wyrazów. W poezji służy ponadto efektom brzmieniowym i wersyfikacyjnym oraz podkreśla odmienność poetyckiego wysłowienia; charakterystyczna zwłaszcza dla stylu poezji barokowej, nieobca jest także poetom późniejszym.

Puenta, Pointa (fr. point - kropka, czyt. płęta) - zaskakujące sformułowanie podkreślające sens wypowiedzi lub utworu literackiego umieszczone na końcu. Puenta jako zabieg formalny jest wykorzystywana w takich gatunkach literackich jak epigramat, humoreska czy nowela. Była jednym z ważniejszych narzędzi stylistycznych w konceptystycznych utworach tworzonych w barokowych nurtach gongoryzmu czy marinizmu.
Kontrast – zabieg stylistyczny polegający na przedstawieniu pewnego zjawiska poprzez ukazanie również zupełnie odmiennego, przeciwstawnego znaczenia. Zestawienie dwóch przeciwieństw. Służy uwydatnieniu cech charakterystycznych opisywanego przedmiotu.

36.

Cechy charakterystyczne liryki Jana Andrzeja Morsztyna:

  • przekazywanie błahej tresci w wyszukanej formie,

  • poszukiwanie zaskakujących konceptów-wyszukanych pomysłów rządzącychkonstrukcją utworu,

  • tematy: życie dworskie,flirt,

  • bogactwo środków stylistycznych: kontrast, paradoks, hiperbola, gradacja, oksymoron, antyteza.



Najbardziej reprezentatywnym zbiorem poezji Morsztyna jest „Lutnia”. Widać w niej wszystkie cechy charakterystyczne dla jego poezji. Ma ona przede wszystkim zaskoczyć i olśnić czytelnika nie tyle tematyką, ale formą – tym, jak każdy temat potrafi poeta ująć w sposób nieoczekiwany, wymyślny. Jakimi środkami posługuje się Morsztyn, aby osiągnąć ten cel?

1. Środki artystyczne, którymi posługuje się Jan Andrzej Morsztyn

Dominujące w całej poezji Morsztyna jest częste używanie przez poetę superlatywów (hiperboli). W jego wierszach znajdziemy ogromną przesadę, poetyckie fajerwerki – prawie wszystko jest w nich przesadzone. Widać to wyraźnie w wierszach miłosnych, gdzie poeta mnoży pochwały adresatek swoich uczuć. Ale hiperbola może równie dobrze służyć ukazaniu brzydoty kochanki lub wyolbrzymić jej niestałość.

Hiperboli Morsztyn używa także po to, aby odświeżyć znaną już czytelnikowi, dobrze ugruntowaną w kulturze metaforę. Dzieje się tak np. ze słynną metaforą miłości jako ognia lub obojętności kobiety ukazanej wMorsztyn obficie wykorzystuje także inne środki stylistyczne, głównie po to, żeby zaskoczyć czytelnika. Posługuje się kalamburem, np.:

Słusznie mówimy, że panny boginie,
Bo ginie każdy, kto się im nawinie.

(Boginie)



Podobną funkcję spełnia wymyślna puenta wiersza. Morsztyn posługuje się bardzo bogatym słownictwem, jego epitety (dotyczące zwłaszcza różnych elementów ciała kobiecego) są bardzo wyszukane. Ma szczególne upodobanie do kontrastu. Często wykorzystuje antytezę ognia i wody, gorąca i zimna, nocy i dnia, radości i smutku, życia i śmierci. Barokowy poeta posługuje się także wieloma innymi środkami stylistycznymi: porównaniami, perfyrazami, personifikacjami, oksymoronami. Jeśli chodzi o ukształtowanie składniowe jego utworów często mamy do czynienia z paralelizmem syntaktycznym, anaforą i epiforą.
kategoriach zimna...

W dziedzinie wersyfikacji Morsztyn kontynuuje renesansowy sylabizm. Podchodzi do niego bardzo rygorystycznie, dba o czystość wiersza. Stosuje dużo przerzutni, które zaburzają miarowy rytm wiersza sylabicznego. Zastosowanie przerzutni w połączeniu z inwersją sprawia, że często utwory Morsztyna są trudne do odczytania – czyta się jej jak kalambur, słowo po słowie, aby dotrzeć do zamieszczonej przez autora treści.



Z gatunków poeta upodobał sobie sonet, często posługuje się także epigramatem, fraszką lub pieśnią.



37.

Oryginalny i zaskakujący koncept sonetu Jana Andrzeja Morsztyna pt. "Do trupa" polega na zestawieniu nieszczęśliwie zakochanego z trupem. Pomysł ten zdumiewa odbiorcę wiersza, ponieważ autor postawił obok siebie śmierć i miłość, a zrobił to w sposób dosyć nietypowy. Trup, który kojarzy się z przemijaniem, na pewno nie przywołuje w naszej wyobraźni pierwiastka miłości, wręcz przeciwnie. Po tytule bowiem możemy wnioskować, że wiersz to turpistyczne epitafium, albo oda do zmarłego. Znany z epoki średniowiecza obraz moribunda, ukazujący ropiejące zwłoki, na pewno nie kojarzy się w żaden sposób z miłością, a nawet nie ośmielilibyśmy go zestawić z człowiekiem młodym i żyjącym. Stąd rozdźwięk między tym, co Morsztyn oferuje nam poprzez swój utwór, a stereotypami myślowymi, które wykształciła w naszych umysłach tradycja. Poszukiwanie różnic i podobieństw między trupem a kochankiem to swoisty paradoks, który nie mieści się w głowie przeciętnemu człowiekowi. Odczucie szoku pojawia się już na początku wiersza, zaskoczenie jednak wzrasta w miarę jego czytanie, by sięgnąć zenitu w poincie.

38.


W utworach Naborowskiego obok idealnej formy mamy także doskonały dobór treści. Poruszane w wierszach problemy mają charakter filozoficznych rozważań. Poruszane tematy:

  • życie aspekty kruchości i przemijania

  • kim jest człowiek

  • czym jest czas

Najbardziej ciekawym wierszem Naborowskiego jest wiersz pt. "Krótkość żywota". Mamy tu sedno filozoficznego problemu przemijania. Charakterystyka stylu wierszy Naborowskiego:

Definicja ludzkiego bytu "Był przodek, byłeś ty sam, potomek się rodzi. Oto skrót naszego indywidualnego życia: "dźwięk, cień, dym, wiatr, głos, punkt" .

Utwór "Cnota grunt wszystkiemu" - skonstruowany jest na anaforach- słowa to nic W zakończeniu mamy pointę. Ukazuje poeta w tym utworze opis słodyczy życia .Utwór kończy się przemyśleniem że jedyna wartą rzeczą w świecie jest cnota , wierność zasadom i wierze w Boga.

Naborowski był ideowo zbliżony do Jana Kochanowskiego. Podobnie jak on nawiązywał w swych utworach do tradycji antycznej i wybitnego twórcy Horacego. Doskonałym przykładem potwierdzającym powyższe twierdzenia jest wiersz pt. " Świat hołduje marności" , który doskonale nawiązuje do fraszek Kochanowskiego. Tu cytat:

To na wieki nie minie,

Że marna marność słynie.

Miłujmy i żartujmy,

Żartujmy i miłujmy,

Lecz pobożnie, uczciwie (...)

Nad wszystko bać się Boga -

Tak fraszkom śmierć i trwoga"

Według Naborowskiego należy żyć w zgodzie z dekalogiem. Należy korzystać z życia żyć pełnią , być szczęśliwym i radosnym. Pamiętać należy o Bogu i wierzyć w Niego.

Według tego poety nasze życie to nieustanna walka, zmagania. Cytat: "Świat - morze, człowiek - okręt do burzy niesiony". Jedynym ratunkiem na tą nieustanna walkę i nasze życie pełne przygód to zachowanie renesansowej cnoty a także trzeźwego statecznego umysłu. Fragment utworu Daniela Naborowskiego w którym pisze :

"Nie to żywot żyć długo, ale żyć cnotliwie".

"Wiem ja, za co tak często paciorki miewacie,

Za to, że tylko jedną rzecz potrzebną macie.

Bo co po pięknej twarzy, co po pięknym oku,

Gdybyście też nie mieli owej rzeczy w kroku"


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość