Strona główna

7 Współczesna nauka i jej rozwój


Pobieranie 64.28 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar64.28 Kb.
7
Współczesna nauka i jej rozwój
W ostatnim rozdziale naszkicuję kształt współczesnej nauki jako poszukiwania, a także umieszczą ją w szerszym kontekście; sprawdzę też, jak ten szerszy kontekst wpływa na naukę, a także jak nauka wpływa na niego. Taki sprawdzian jest wielce pożądany, ponieważ we współczesnej zachodniej cywilizacji „nauka pozytywna” jest uważana za kwintesencję racjonalności.

W pierwszym rozdziale wspomniałem, że zachodnie pojęcie nauki jako określonej, świadomej siebie i refleksyjnej działalności eksperymentowania, czynienia pomiarów i weryfikacji dojrzało w XVI i XVII w. w Europie; że w tym czasie nastąpiło ostateczne oddzielenie chrześcijaństwa (protestantyzmu) od nauki oraz odrzucenie trzeciego obszaru działaności jako magii. Wskazałem, że źródeł obnażenia pewnych rodzajów działań jako magicznych należy upatrywać we wczesnym judaizmie, który oddzielił monoteistyczną wiarę w Jehowę od pogańskiego bałwochwalstwa. Stwierdziłem również, że szalenie ważnym warunkiem wstępnym współczesnej nauki był wkład starożytnej Grecji. Według klasyków właśnie we starożytnej Grecji zaczęto systematyzować zasady dowodzenia oraz wydzielono naturę jako dziedzinę regularnych praw przyczynowości.

Z pism wybitnych filozofów i historyków nauki, jak Karl Popper, Thomas Kuhn i Imre Lakatos, wynika, że współczesna nauka jako proces tworzenia wiedzy posiada podwójny wymiar: wertykalny i horyzontalny, jeśli mogę to tak ująć (RYSUNEK 1).

Wymiar wertykalny jest teoretyczny i filozoficzny oraz jest częścią wewnętrznej struktury nauki. Składa się z zasad logiki i prowadzenia badań, zasag gry oraz metodologii, za pomocą której obserwacje są testowane w obliczu obiektywnej „rzeczywistości”.

Wymiar horyzontalny to cała naukowa społeczność, podzielona na specjalizacje i podspołeczności, skupione wokół odzielnych problemów i paradygmatów. Ten horyzontalny socjologiczny wymiar nauki jako zawodu, będący także częścią wewnętrznej struktury naukowej, pokazuje fakt, że społeczność naukowa, do której należy naukowiec, jest jego głównym punktem odniesienia. To grupa społeczna pisze i wprowadza w życie zasady gry: decyduje, co zostaje uznane za wiarygodne dane, co za dowód lub jego obalenie, etc. Społeczności naukowe wyznaczają te problemy, które są najbardziej godne zbadania, decydują, którzy naukowcy będą się cieszyć największym autorytetem, wskazują, którzy badacze i ich dokonania będą stawiani za wzór. Wiemy na pewno, że większy rozgłos niektórych teorii w porównaniu z innymi ma związek z perswazyjnymi i retorycznymi umiejętnościami grup naukowców, technikami reklamowania oraz kontrolą lub dostępem do mediów, a także innych mechanizmów przekazu, niezbędnych do propagowania ich stanowiska. Nie od rzeczy jest wspomnieć, że niedawno wydana książka o interesującym tytule The Great Devonian Controversy. The Shaping of Scientific Knowledge among Gentlemanly Specialists PRZYPIS 1, relacjonuje, jak rozwiązanie kontrowersji z dziedziny geologii, która miała miejsce w latach trzydziestych XIX w., było ściśle związane ze złożonymi społecznymi interakcjami uczestników, wynikającymi z ich przynależności klasowej, wieku, religii, a także pozycji w londyńskiej Geological Society. Potwierdza to Stephen Jay Gould: „Rudwick postrzega wiedzę naukową jako społeczną konstrukcję, nie jako naturę przemawiającą do nas bezpośrednio poprzez fakty przy pomocy logiki, niezwiązane z kontekstem ludzkim” PRZYPIS 2.

Pouczające, że królujące paradygmaty nauki „normalnej” funkjonują wśród jej adeptów właściwie jako „zestawy wierzeń”  do tego stopnia, że badacze poruszają się w ramach tych paradygmatów, usiłując jednocześnie je potwierdzać i chronić przed wyzwaniami oraz zaskakującymi wynikami. Jesteśmy w pełni świadomi „konwencjonalnych strategii” i środków obronnych, za pomocą których naukowcy starają się bronić swych paradygmatów w obliczu anomalii i dowodów świadczących przeciw paradygmatom. Lecz należy też podkreślić, że w zasadzie nauka jest grą bez końca, że jej wiedza jest prowizoryczna oraz że akceptuje zasady, według których jedna teoria zastępuje inną, konkurencyjną. W istocie właśnie te normy oraz ich instytucjonalizacja zapewniają „rozwój nauki”. Rozwój wiedzy naukowej można więc postrzegać jako nieustanne obalenia wcześniej istniejących teorii czy paradygmatów  na drodze intelektualnych rewolucji (by użyć języka Kuhna)  lub też poprzez zastępowanie degenerującego się lub niepłodnego już programu naukowego innym, postępowym i generującym nowe zagadki do rozwiązania (by użyć języka Lakatosa) PRZYPIS 3. Podsumowując, niezależnie od tego, jak bardzo związany konwencją jest badacz jako zawodowiec i niezależnie od tego, że, by tak rzecz, nosi odznakę naukowca  na przykład biały płaszcz  jego znakiem rozpoznawczym jest szczególna otwartość na tymczasowy charakter własnej wiedzy, a więc i na możliwość zmian obecnych teorii, bardziej niż na możliwość zmian społecznych konwencji czy paradygmatów religijnych  dotyczy to też i nas, nienaukowców. Dzieje się tak dlatego, ponieważ sposób zdobywania wiedzy naukowej jako wiedzy wyspecjalizowanej, jest pod pewnymi względami mniej związany z innymi elementami i wartościami naszego życia: polityką, życiem rodzinnym, rozrywką etc. Wielu teoretyków nauki uważa, że racjonalność nauki polega na przekonaniu jej adeptów do poszukiwania teoretycznych wyjaśnień z niezaangażowanej perspektywy, z pozycji niezwiązanej bezpośrednio z ich celami, pragnieniami i działaniami. Ten sam dystans podkreślał Schutz w rozważaniach nad „różnymi obszarami znaczenia” (patrz rozdział 5). Inny sposób na wyrażenie tego samego jest taki, że właściwa nauka aspiruje do wydzielenia i wyspecjalizowania się z szerszej totalności naszego życia i doświadczenia. Z tego wyspecjalizowanego i częściowego charakteru wynika, że japoński, rosyjski, amerykański czy hinduski fizyk jądrowy lub biolog molekularny mogą i zgadzają się co do danych i dowodów dotyczących ich problemów technicznych oraz, niezależnie od możliwych różnic innego rodzaju pomiędzy nimi, mogą wejść w rodzaj „atmosfery dyskursu” i dzielić konwencję „wewnętrznego realizmu”, który opiera się na różnorodności sposobów testowania rzeczywistości. By wystrzelić statek kosmiczny czy rakietę albo by wyleczyć raka Amerykanie i Rosjanie muszą użyć tej samej nauki.

Możemy zaakceptować istnienie tych teoretycznych i zawodowych cech uniwersalnej nauki oraz to, że produkuje ona „wewnętrzną” wiedzę, ale pamiętajmy, że nauka nie tylko podlega zewnętrznemu kontekstowi na wiele sposobów, ale i bezpośrednio do niego przecieka. Precyzyjna dialektyka pomiędzy „wewnętrzną historią” a „zewnętrzną historią” nauki zachodniej jest dokuczliwym problemem, co do którego historycy nauki nie mogą się zgodzić. Zwróciłbym uwagę czytelnika na następujące sprawy. Z jednej strony szerszy społeczny, polityczny i ekonomiczny kontekst, w którym znajduje się nauka, na wiele sposobów wpływa na jej historię i charakter. Badania naukowe w olbrzymim stopniu zależą od finansowania ze strony rządu, fundacji, prywatnych korporacji przemysłowych itp. Ta zależność bezpośrednio wpływa na to, które obszary będą podlegały badaniom. Na przykład badana jest energia atomowa, ale już nie słoneczna. Inżynieria wojskowa, badania kosmosu i zbrojenia („gwiezdne wojny” będące najnowszą propozycją) mogą przeważyć nad badaniami inżynierii cywilnej, taniego budownictwa, kontroli zanieczyszczenia, AIDS czy szerokimi badaniami społeczno-kulturowych aspektów chorób.

W związku z problemem, jak szerszy kontekst wpływa na naukę, Putnam zauważa, że filozofowie nauki coraz częściej dostrzegają, że „nie da się wyznaczyć wyraźnej granicy pomiędzy zawartością nauki a metodą nauki; że metoda nauki zmienia się wraz z jej zawartością”. „Wydaje się, że ulotniła się nadzieja na metodę formalną, wolną od bieżących sądów na temat zawartości nauki (czyli na temat natury świata) oraz od ludzkich wartości”. Nie można nawet skonstruować poszerzonej idei metody naukowej, która włączałaby sformalizowaną psychologię idealnego racjonalnego humanistycznego naukowca i byłaby zarazem wolna od ocen estetycznych i etycznych. Wierzono, że metoda naukowa jest metodą formalną, która poza wszystkim wspierała przekonanie, że „metoda naukowa nie będzie miała zastosowania do lub nie wywrze wpływu na etyczne czy estetyczne przekonania” PRZYPIS 4. Stwierdzenie to nie odmawia skuteczności metodologicznym przykazaniom i procedurom wynalezionym przez naukowców, ani nie lekceważy siły trafnych przewidywań oraz doniosłych instrumentalnych czy technologicznych sukcesów. Jednakże oczywiste jest, że te maksymy, doktryny i sukcesy nie definiują, ani też nie wyczerpują racjonalności czy zakresu samej myśli; w istocie metoda naukowa zakłada uprzednie idee racjonalności. Jak zresztą zaraz zobaczymy, nie da się zweryfikować prawdy sądów wartościujących za pomocą logiki instrumentalnej ograniczonej do wiązania środków z celami.


Przypisy


1. Autorem jest M. J. S. Rudwick. Książkę opublikowało Chicago University Press, 1986.

2. New York Review of Books, “A Triumph of historical excavation,” February 27, 1986, p.12.

3. Patrz Imre Lakatos, The Methodology of Scientific Research Programmes. Philosophical Papers, vol. 1. (Pisma z filozofii nauk empirycznych, [Warszawa: PWN], 1995). Patrz także Lakatos, “History of Science and its Rational Reconstructions” in Y. Elkana (ed.), The Interaction Between Science and Philosophy (New Jersey: Humanities Press), 1974.

4. Putnam, Reason, Truth, and History, pp. 191, 192, 193.

Bibliografia
Apel, Karl-Otto.

Toward a Transformation of Philosophy, trans. Glynn Adey and David Frisby (London: Routledge and Kegan Paul), 1980.
Baruch, Elaine H. and Perry Meisel.

“Two Interviews with Julia Kristeva”, Partisan Review, l, 1984.


Bateson, Gregory.

Steps to an Ecology of Mind (London: Intertext Books), 1972.
Bellah, Robert N.

Beyond Belief (New York: Harper and Row), 1970.
Berlin, Brent and Paul Kay.

Basic Color Terms (Berkeley: University of California Press), 1969.
Berreman, Gerald.

Caste and Other Inequities (Meerut: Folklore Institute), 1979.
Bloch, Marc.

The Royal Touch: Sacred Monarchy and Scrofula in England and France, trans. J. E. Anderson (London: Routledge and Kegan Paul), 1973. (Królowie cudotwórcy: studium na temat nadprzyrodzonego charakteru przypisywanego władzy królewskiej zwłaszcza we Francji i Anglii, przekł. z [fr.] Jan Maria Kłoczowski [Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen: Dom Wydawniczy Bellona], 1998).
Boas, Marie.

The Scientific Renaissance 1450-1630: The Rise of Modern Science (New York: Harper and Brothers), 1962.
Boon, James.

Review of Robert E. Ackerman's J. G. Frazer. His Life and Work. (Cambridge University Press), 1987 in The New York Times Book Review, 1988.


Burke, Kenneth.

A Rhetoric of Motives (Berkeley and Los Angeles: University of California Press), 1969.
Burrow, John W.

Evolution and Society: A Study in Victorian Social Theory (Cambridge University Press), 1966.
Cazeneuve, Jean.

“Lucien Levi-Bruhl (18571939)” in International Encyclopaedia of the Social Sciences, vol. 2, Part l, 1934.


Clagett, Marshall (ed.)

Critical Problems in the History of Science: Proceedings (Madison: University of Wisconsin Press), 1957.
Clifford, James.

Person and Myth. Maurice Leenhardt in the Melanesian World (Berkeley: University of California Press), 1982.
Crapanzano, Vincent.

Tuhami. Portrait of a Moroccan (Chicago and London: University of Chicago Press), 1980.
Crowther, James Gerald.

The Social Relations of Science (New York: Macmillian Co.), 1941.
Davidson, Donald.

“Psychology as Philosophy”, ch. 12 of Essays on Actions and Events (Oxford: Clarendon Press), 1980. („Psychologia jako filozofia”, tłum. Cezary Cieśliński, w: Eseje o prawdzie, języku i umyśle, Barbara Stanosz (wybór), [Warszawa: PWN], 1992).


de Laguna, Grace Andrews.

Speech, its Function and Development (New Haven: Yale University Press), 1927.
Douglas, Mary.

Evans-Pritchard (Sussex: The Harvester Press), 1980.
“Judgments on James Frazer”, Daedalus (Journal of American Academy of Arts and Sciences), Fall, 1978.
Dumont, Louis.

Essays on Individualism (University of Chicago Press), 1986.
Homo Hierarchicus. The Caste System and its Implications (Chicago: University of Chicago Press), 1980.
From Mandeville to Marx. The Genesis and Triumph of Economic Ideology (Chicago University Press), 1977.
“Caste, Racism, and ‘Stratification’. Reflections of a Social Anthropologist”, Contributions to Indian Sociology, no.5, October, 1961.
Durkheim, Emile.

The Elementary Forms of the Religious Life (New York: The Free Press), 1965. (Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii; przeł. Anna Zadrożyńska; wstęp i red. Elżbieta Tarkowska. [Warszawa : PWN], 1990).

Rycina 7. Rozwój reakcji zapalnej indukowanej niedokrwieniem mózgu



Niedokrwienie mózgu

aktywacja mikrogleju



aktywcja astrocytów

uszkodzenie BKM

napływ leukocytów do mózgu

stymulacja ekspresji cząsteczek adhezyjnych i chemokin przez KŚ

produkcja enzymów cytotoksycznych, NO

i produktów kaskady fosfolipidowej


prodakcja cytokin prozapalnych


produkcja enzymów proteolitycznych


uwalnianie czynników naczynioskurczowych


obrzęk

nasilenie procesu zapalnego

łącznik prosty 35 łącznik prosty 36 łącznik prosty 15 łącznik prosty 14 łącznik prosty 17 łącznik prosty 16 łącznik prosty 33 łącznik prosty 19 łącznik prosty 20 łącznik prosty 26 łącznik prosty 21 łącznik prosty 22 łącznik prosty 23 łącznik prosty 24 łącznik prosty 27 łącznik prosty 30 łącznik prosty 38 łącznik prosty 25 łącznik prosty 37

wzmożona produkcja cytokin prozapalnych (głównie IL-1, TNF)

czopowanie naczyń


łącznik prosty 6łącznik prosty 5

upośledzenie naczyniowego przepływu krwi

uszkodzenie BKM


łącznik prosty 2


ukrwotocznienie udaru


Ryc. 1. Standaryzowane do populacji europejskiej współczynniki zapadalności na pierwsze w życiu udary (FES) w przeliczeniu do 100 000 osób populacji w wieku 45-84 lat (21)


Tabela 2. Rezultaty znormalizowanej analizy czynnikowej Varimax dla pozycji IJZ

Wyniki znormalizowanej analizy czynnikowej Varimax pozycji IJZ (N=108)




Pytania kwestionariusza IJZ

Czynnik – 1

Konflikt

Czynnik – 2

Głębokość

Czynnik – 3

Wsparcie

9 Jak bardzo ta osoba chce, abyś się zmieniła?

0.75







24 Jak często ta osoba próbuje kontrolować lub wpływać na Twoje życie?

0.71







23 Jak często ta osoba powoduje, że się złościsz?

0.70







20 Jak bardzo złości Ciebie ta osoba?

0.66







4 Jak bardzo ta osoba sprawia, że czasami czujesz się zdenerwowana/y?

0.65







21 Jak bardzo kłócisz się z tą osobą?

0.65







19 Jak bardzo chciał(a)byś, aby ta osoba się zmieniła?

0.64







2 Jak często musisz ciężko pracować, aby uniknąć konfliktu z tą osobą?

0.63






6 Jak bardzo ta osoba sprawia, że czujesz się winna/y?

0.60







14 Jak krytyczna w stosunku do Ciebie jest ta osoba?

0.52







11 Jak znacząca jest ta relacja w twoim życiu?




0.81




12 Jak bliski będzie Twój związek z tą osobą za 10 lat?




0.80




10 Jaką pozytywną rolę ta osoba odgrywa w twoim życiu?




0.66




17 Jak bardzo jesteś zależna/y od tej osoby?




0.56




16 Jak bardzo czujesz się odpowiedzialna/y za dobre samopoczucie tej osoby?




0.51




13 Jak bardzo tęsknił(a)byś za tą osobą, gdybyście oboje nie rozmawiali ze sobą lub nie widzieli się przez miesiąc?




0.45




18 W jakim stopniu możesz liczyć na to, że ta osoba wysłucha Cię, gdy jesteś na kogoś zła/y?







0.79

22 W jakim stopniu możesz naprawdę liczyć na tę osobę, że odwróci Twoją uwagę od Twoich obaw, gdy jesteś zestresowana/y?







0.75

15 Jeśli chciał(a)byś wyjść lub robić coś wieczorem, jak pewna/y jesteś, że ta osoba będzie chciała robić to z Tobą?







0.66

3 W jakim stopniu możesz liczyć na pomoc tej osoby, kiedy masz problem?







0.58

5 W jakim stopniu możesz liczyć na to, że ta osoba udzieli Ci szczerych informacji, nawet jeśli nie chcesz ich słuchać?







0.50

8 W jakim stopniu możesz liczyć na pomoc tej osoby w przypadku śmierci bliskiego członka Twojej rodziny?







0.46

1 W jakim stopniu możesz zwrócić się do tej osoby po radę w sytuacji problemowej?







0.40

7 Ile musisz z siebie „dawać” w tym związku?




0.44




25 O ile więcej dajesz niż otrzymujesz w tym związku?







-0.48

Wartość własna

4.93

3.88

3.67

Udział w wariancji wyjaśnionej

0.20

0.16

0.15


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość