Strona główna

Alain Touraine „Wprowadzenie do analizy ruchów społecznych


Pobieranie 24.13 Kb.
Data17.06.2016
Rozmiar24.13 Kb.
Alain Touraine – „Wprowadzenie do analizy ruchów społecznych”
Opublikowany w latach ’80 artykuł w sposób systematyczny przedstawia podział konfliktów społecznych oraz precyzuje pojęcie ruchu społecznego. Autor wychodzi od twierdzenia, że wszelkie analizy ruchów społecznych zawierają ładunek emocjonalny jego twórców i są stronnicze, a więc służą wyrażeniu opinii na dany temat co wg Touraine’a budzi zastrzeżenia metodologiczne. Temat ten nie jest jednak rozwijany, a ta uwaga plus spostrzeżenie, że w większości ruchów społecznych badacze upatrują destrukcyjne działania, służy raczej za wstęp.

Głównym zadaniem jakie autor realizuje jest sklasyfikowanie konfliktów społecznych, co później ma służyć jako podstawa do precyzyjnego zdefiniowania pojęcia „ruch społeczny”. Autor wyróżnia następujące rodzaje konfliktów społecznych:



  1. Rywalizacyjna realizacja interesów zbiorowych. Charakterystyczne dla tego typu konfliktu jest postrzeganie aktorów (jednostek lub grup) jako maksymalizujących swoją przewagę na rynku. Interesy aktorów, jak twierdzi autor, są zawsze przeciwstawne (konflikt jako gra o sumie zerowej1). Konflikt ma powstawać w wyniku relatywnej deprywacji zysków aktorów lub też niewłaściwej relacji między nakładami a zyskami w myśl poniższych zasad:

    1. duże nakłady + małe zyski = duża szansa na konflikt

    2. duże nakłady + duże zyski = rywalizacja

    3. małe nakłady + małe zyski = wycofanie

    4. małe nakłady + duże zyski = bierny konformizm

Jest to typowy konflikt ofensywny o charakterze instrumentalnym.

  1. Rekonstrukcje tożsamości społecznej, kulturowej lub politycznej. Konflikt polega na zdefiniowaniu oponenta. Osoba, z którą aktor jest w konflikcie definiowana jest przez niego jako „obcy” lub „intruz”, nie jest za to utożsamiana z przedstawicielem klasy wyższej lub elit władzy. W takim rozumieniu konfliktu aktorem staje się każda społeczność, której wartości są zagrożone zniszczeniem2. Konflikty tego typu kwalifikowane są jako defensywne oraz mające charakter ekspresyjny (np. strajk w fabryce, gdzie wprowadza się nową technologię). Badania Szkoły Chicagowskiej nad gangami są typowym przykładem analizy konfliktu z tej perspektywy (getta jako formy obrony zdominowanych grup etnicznych i społecznych).

Konflikt 1 i 2 są konfliktami analizowanymi w kategoriach systemu, nie aktorów.

  1. Konflikt jako siła polityczna. Siła polityczna dąży do zmiany reguł gry, nie do destrukcji. Charakterystyczne dla tego rodzaju konfliktów jest duże zorganizowanie i potencjał mobilizacyjny. Każdy z obozów jasno definiuje samego siebie jak i swoich oponentów. Cele grup będących w konflikcie są także precyzyjnie zdefiniowane3. Touraine zauważa, że tego typu konflikt może być innym układem odniesienia do niektórych wydarzeń. Wcześniej przytaczany przykład strajku będzie więc w tego rodzaju analizie rozpatrywany nie jako reakcja na widmo zwolnień lecz jako reakcja na spadającą wartość siły politycznej związków zawodowych.

  2. Obrona statusu i/lub przywilejów. Aktorami tego konfliktu są grupy interesu, walczące nie wprost. Jako przykład można podać strajk lekarzy, którzy walczą z NFZ’etm o zwiększenie kontraktów ze szpitalami czy przychodniami z hasłami, iż priorytetowe jest zdrowie społeczeństwa (w rzeczywistości chodzi o większe zarobki).

  3. Społeczna kontrola nad wzorcami kulturowymi (czyli sposobami normatywnej regulacji naszych stosunków z otoczeniem). Autor wyróżnia trzy rodzaje wzorców kulturowych:

    1. prawda (model wiedzy)

    2. produkcja (rodzaj wnoszonego wkładu)

    3. moralność (zasady moralne)

Wedle tego modelu konfliktu społeczeństwo jest podzielone na rządzących (którzy narzucają wzorce) oraz masy (które są kontrolowane dzięki wartościom kulturowym)

  1. Tworzenie nowego porządku. Jak sama nazwa wskazuje jest to konflikt o charakterze destrukcyjnym, a skrajną jego wersją może być rewolucja4.

Do powyższych sześciu typów konfliktów społecznych Touraine dodaje dwa konflikty historyczne odpowiadające konfliktom społecznym:

  1. Konflikty narodowe. Konflikty całych społeczeństw narodowych. Ważne jest jednak rozróżnienie ich od konfliktów klasowych czy politycznych, które także mogą dotyczyć całości społeczeństwa.

  2. Neokomunitarianizm. Jest to negatywny odpowiednik konfliktu narodowego. Ten konflikt autor określa mianem antyrewolucji. Nazwa ta ma oznaczać odrzucenie historycznej transformacji niszczącej aktualnie funkcjonujące formy organizacji społecznej. Jako przykłady takich ruchów podaje się fundamentalistów, natywistów, ideologie narodowe czy wreszcie ruch islamski.

Po wyspecyfikowaniu rodzajów konfliktów społecznych zauważyć można, że żaden konflikt nie jest zawsze „czystym typem konfliktu”, a więc są to modele idealne5. Ruch społeczny ma być więc pojęciem syntetycznym, które mieści w sobie każdy z typów konfliktów społecznych. Wg autora najważniejszym jest konflikt o centralne wzorce kulturowe, a więc przyjmuje on – arbitralnie –, iż najważniejszą dziedziną kontroli aktorów są centralne wzorce i zasoby kulturowe. Szersze pojęcie jest dopuszczane, lecz Touraine w dalszej części artykułu dowodzi, że pozostałe konflikty społeczne wynikają zawsze z głównego konfliktu. Dowód opiera na trzech twierdzeniach:

  1. dany rodzaj konfliktu uznaje się za najważniejszy, gdy inne formy konfliktu można traktować jako jego odmiany.

  2. dobrze zintegrowane formy ruchu społecznego prowadzą do negatywnych zachowań konfliktowych, efektem czego każda tworząca nowy porządek rewolucja niszczy ruch społeczny na którym jest oparta6.

  3. ruchy historyczne są podrzędne w stosunku do ruchów społecznych, ponieważ nie sposób rozdzielić konfliktów strukturalnych od politycznych przemian historycznych.

Autor zauważa także, iż ruch społeczny jest ograniczony. Z jednej strony model homo oeconomicus wyklucza ruch społeczny, gdyż w przypadku skrajnej racjonalności jest on zbędny i nie ma do niego podstaw. Z drugiej zaś strony „widmo wielkiego brata” (totalitaryzmy) czyni ruch społeczny zakazanym i kontroluje brak możliwości do wszelkich ruchów społecznych. Tę część artykułu autor kończy uwagą, że ruch społeczny może ulegać przeobrażeniom w działanie instrumentalne, ruch integracyjny i społecznościowy, ruch historyczny.

Po opracowaniu klasyfikacji konfliktów i wyjaśnieniu pojęcia ruchu społecznego z artykułu dowiadujemy się o „centralnej roli ruchów społecznych w analizie socjologicznej”. Oczywiście każdy badacz uznaje swoją dziedzinę za najważniejszą, a Touraine bynajmniej nie czyni w tej zasadzie wyjątku, a na poparcie swoich słów wysuwa następujące argumenty porównawcze:



    1. konflikt strukturalny w danym społeczeństwie (dotyczy sprawowania kontroli nad narzędziami transformacji i kształtowania życia społecznego):

      • aktorzy osadzeni w kulturze i zaangażowani w konflikty strukturalne

      • w społeczeństwie z dużym potencjałem rozwojowym – a za takie uważa autor społeczeństwa współczesne temu artykułowi – aktorzy nie są doskonale racjonalni ani też całkowicie tożsami z wartościami swej społeczności.

    1. argumenty marksistowskiej szkoły strukturalnej:

      • aktor nie jest zintegrowany ze społeczeństwem poprzez internalizację jego (społeczeństwa) wartości, a podlega prawom dominacji, co w ostateczności wyklucza go jako aktora7.

      • konflikty i ruchy nie są możliwe z powodu rosnącego zagrożenia interwencją czy manipulacją ze strony państwa.

    1. socjologia ruchów społecznych:

      • nie żyjemy w systemie społecznym a w szeregu sytuacji rozumianych jako nurt różnorodnych zmian.

      • aktor społeczny jest definiowany ze względu na swoją rolę, strategię i wkład w proces przemian.

      • wartość centralna w społeczeństwie to nie rozum, a umiejętny wybór właściwej strategii w zmieniającym się otoczeniu.

Ostatnia część artykułu dotyczy analizy ruchów społecznych. Autor wykłada w niej główne zasady analizy. Geneza tych twierdzeń nie jest mocno uzasadniana, wydaje się jakby to należało przyjąć te założenia niejako a priori.

      1. ruchy społeczne definiujemy poprzez konflikty społeczne (aby to wykonać musimy mieć jasno zdefiniowanych oponentów).

      2. w danym typie społeczeństwa istnieje tylko jedna, centralna para skonfliktowanych ruchów społecznych (wiąże się to z przejawianiu się konfliktu centralnego w mniejszych konfliktach, o czym pisałem wcześniej).

      3. ludowych ruchów społecznych nie da się oddzielić od ruchu społecznego „klasy rządzącej”, a za centralny uznać można konflikt tych właśnie ruchów8.

      4. ruchu społecznego nie można utożsamiać z działaniem politycznym9. Jest to podobny rozdział jak w przypadku oddzielenia państwa i społeczeństwa obywatelskiego. Istotą ruchu społecznego jest dominacja kulturowa.

      5. są trzy główne rodzaje ruchów społecznych:

        1. skierowane na kontrolę wzorców kulturowych (ruchy typu społecznego).

        2. skierowane na kontrolę przejścia z jednego społeczeństwa do drugiego (ruchy typu historycznego)10.

        3. niezgoda między przeszłością a teraźniejszością (ruchy typu kulturowego)11.

Touraine działanie ruchu społecznego definiuje jako zdolność społeczeństwa do kształtowania samego siebie. Obecnie wg niego (autora) obecnie możliwości samo-kształtowania, samo-przekształcania oraz samo-destrukcji są nieograniczone. Postępującą modyfikację każdego z aspektów naszego życia możemy zaobserwować na co dzień, kiedy to w nasze życie prywatne wkracza społeczeństwo powodując praktycznie zanik strefy prywatnej (przykładem może być choćby kontrola zachowań seksualnych, które to niektórzy – nie bez uzasadnienia – uznają za najbardziej intymną i prywatną sferę życia). Taki rozwój społeczeństwa stwarza jednak dwa zasadnicze problemy dla tworzenia ruchów społecznych. Pierwszym ograniczeniem jest zanik metaspołecznych ograniczeń, które wdrażały działania zbiorowe w zasadę jednorodności. Drugim wg autora ograniczeniem ruchów społecznych jest utylitaryzm, który działa na zasadzie podobnej do zasady działania religii w dawniejszych czasach. Aktualne ruchy społeczne są więc nieco inne od swoich poprzedników. W coraz większym stopniu „socjopolityczność” ustępuje miejsca „socjokulturowości” – ciągłość między partią polityczną a ruchem społecznym zanika12. Na konieć należy zaznaczyć, że Alain Touraine jest wyraźnym zwolennikiem socjologii jako nauki badającej nie społeczeństwo a działanie społeczne. Tak więc wg autora badania nad ruchami społecznymi należy podjąć, ponieważ stanowią „pomost” między wdrażaniem nowych technologii a nowymi formami życia politycznego.

pm


1 Touraine nie używa pojęcia „gry o sumie zerowej”, lecz jego wyjaśnienia przedstawiają w adekwatny dla „gry o sumie zerowej” sposób rywalizacji, która w uproszczeniu polegać miałaby na założeniu, że to co traci jeden z aktorów zyskuje drugi.

2 Touraine ma tu na myśli zagrożenie subiektywne, a więc to dana społeczność decyduje czy jej wartości są zagrożone.

3 Celem w tego typu konfliktach są reguły gry, a więc każdy obóz jasno definiuje swojego przeciwnika i zestawia go wraz ze zdefiniowanymi wcześniej regułami, do których zmiany dąży. Wynika z tego, że interesy różnych obozów mogą się pokrywać w danej kwestii podczas gdy w innej są całkowicie przeciwstawne.

4 Należy jednak odróżnić rewolucję od mobilizacji społecznej (przykładem może być ruch rewolucyjny i ruch robotniczy w carskiej Rosji)

5 Coś na kształt weberowskich typów idealnych. Autor jednak nie używa tej terminologii, jest to moje porównanie służące precyzyjniejszemu zdefiniowaniu przyczyn wprowadzenia pojęcia „ruch społeczny”.

6 Odnosząc ten punkt do rzeczywistości jako przykłady można podać sektę na poziomie mikrosocjologicznym i totalitaryzm na poziomie makrosocjologicznym.

7 Widoczne już w pracy Lenina „Co robić”

8 Wedle tego założenia kadra zarządzająca i klasa robotnicza to taki sam ruch społeczny. Wyjątkiem jaki autor czyni w tym punkcie jest państwo absolutne ponieważ niszczy ono wszelkich aktorów (i tych silnych – rządzących, i tych bezsilnych – masy)

9 Działanie polityczne – zorganizowane działanie nastawione na kontrolę władzy w państwie.

10 Należy zauważyć, że ruchy historyczne nie są w pełni odrębne od ruchów społecznych, ponieważ łączą wymiar klasowy z wymiarem narodowym a także z wymiarem postępu (przykład: ruchy komunistyczne).

11 Podobnie jak ruchy historyczne ruchy kulturowe nie są jednoznaczne, a w rzeczywistości z transformacji wartości kulturowych wyłaniają się konflikty społeczne.

12 Zgodnie z przekaz autora partia polityczna znajduje się obecnie między państwem a ruchem społecznym.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość