Strona główna

Cezary Michalczuk Współpraca prawna w sprawach karnych z „rajami podatkowymi”


Pobieranie 56.54 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar56.54 Kb.

Współpraca prawna w sprawach karnych…

Cezary Michalczuk

Współpraca prawna w sprawach karnych
z „rajami podatkowymi”

Streszczenie

Pozyskiwanie z „rajów podatkowych” informacji finansowych oraz dokonywanie zabezpieczania mienia i jego późniejszego przepadku w ramach postępowania karnego stanowi jedną z najtrudniejszych do wyegzekwowania czynności z zakresu obrotu prawnego z zagranicą. Autor analizuje możliwości związane z występowaniem przez polskie organy sądowe o realizację tych czynności, wskazuje przykłady innych państw, które z powodzeniem kooperują z „rajami podatkowymi”, oraz sugeruje kroki, które należałoby podjąć w celu zapewnienia możliwie skutecznego instrumentarium polskim organom w opisanym zakresie.

1. Wprowadzenie

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów z dnia 16 maja 2005 r. w sprawie określenia krajów i terytoriów stosujących szkodliwą konkurencję podatkową dla celów podatku dochodowego od osób prawnych (Dz. U. Nr 94, poz. 791) i osób fizycznych (Dz. U. Nr 94, poz. 790), Polska uznaje za tzw. „raje podatkowe” czterdzieści krajów i terytoriów zależnych, które dla celów niniejszego opracowania można podzielić na:

  • kraje i terytoria obszaru europejskiego (Andora, Lichtenstein, Monako, wyspy kanałowe Guernsey i Jersey, Wyspa Man oraz Gibraltar);

  • kraje i terytoria obszaru pozaeuropejskiego stowarzyszone ze Wspólnotą Europejską (Anguilla, Bermudy, Wyspy Dziewicze, Kajmany, Montserrat, Turks i Caicos, Antyle Niderlandzkie oraz Aruba);

  • kraje i terytoria reszty świata (Wspólnota Bahamów, Antigua i Barbuda, Królestwo Bahrajnu, Barbados, Belize, Wspólnota Dominiki, Grenada, Liberia, Republika Malediwów, Wyspy Marshalla, Mauritius, Republika Nauru, Republika Panamy, Niezależne Państwo Samoa, Republika Seszeli, Federacja Saint Christopher i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Królestwo Tonga, Wyspy Dziewicze, Wyspy Cooka, Niue, Hongkong, Makau).

„Raje podatkowe” można w dużym uproszczeniu scharakteryzować jako państwa lub terytoria zależne, których ustawodawstwo zapewnia bezwzględne przestrzeganie przez instytucje finansowe tajemnicy bankowej lub też umożliwia tworzenie podmiotów gospodarczych, których struktura oraz stosunki finansowe i właścicielskie nie są ujawniane podmiotom „zewnętrznym” w jakimkolwiek celu. Gwarancja poufności połączona z bardzo niskimi podatkami lub też długoletnimi zwolnieniami z obowiązku ich płacenia sprawia, że osoby fizyczne i podmioty gospodarcze z całego świata (w tym także z Polski) lokują tam swoją działalność i kapitał, chroniąc się przed organami podatkowymi, a nierzadko też przed organami ścigania państw macierzystych.

Praktyka pokazuje, że w toku prowadzonych postępowań karnych lub karnych skarbowych (m.in. o czyny stanowiące oszustwa podatkowe, pranie pieniędzy, działanie na szkodę spółek) bardzo trudno jest uzyskać od władz tych krajów jakiekolwiek informacje, które w większości przypadków stanowią kluczowe dowody w sprawie. W konsekwencji znaczna część takich postępowań jest umarzana, często po wielu latach bezskutecznych interwencji, również o charakterze dyplomatycznym.

Z punktu widzenia prokuratury (czy szerzej – organów wymiaru sprawiedliwości), zapewnienie efektywnej współpracy z „rajami podatkowymi” przyniosłoby szereg wymiernych korzyści, umożliwiających realizację celów postępowania karnego. Po pierwsze, uzyskana z tych krajów, kompleksowa informacja finansowa stanowiłaby niezwykle istotny (niekiedy kluczowy) materiał dowodowy. Po wtóre, możliwość szybkiego zabezpieczenia i następczego przepadku środków zgromadzonych na kontach sprawców przestępstw (lub fikcyjnych firm przez nich zakładanych) prowadziłoby w efekcie do „podcięcia korzeni finansowych” tych osób lub kierowanych przez nich organizacji. Po trzecie zaś, umożliwiłaby w niektórych przypadkach odzyskanie mienia oraz jego zwrot osobom pokrzywdzonym.

Większość państw nie posiada instrumentarium prawnego (oraz powiązanego z nim ściśle instrumentarium politycznego) umożliwiającego efektywną współpracę prawną w sprawach karnych z „rajami podatkowymi”. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest niechęć tych ostatnich przed penetracją (nawet na formalny wniosek organu sądowego i tylko dla potrzeb postępowania karnego) ich systemów finansowych przez organa ścigania innych państw. Nie chodzi tu przy tym wcale o jakiekolwiek realne zagrożenia ze strony wnioskujących państw, co raczej o obawę przed utratą zaufania posiadaczy kont i inwestorów.

Mimo to, od pewnego czasu, obserwuje się – przynajmniej w przypadku niektórych państw i terytoriów – tendencję do poszerzania zakresu współpracy. W odniesieniu do Polski znajduje ona swój wyraz w przykazywaniu – głównie na wniosek prokuratury, rzadziej sądów – coraz większej ilości żądanych informacji o podmiotach zarejestrowanych w tych obszarach, danych o rachunkach i ich posiadaczach itd. Zdarza się również dokonywanie przez organy wezwane zabezpieczanie mienia – najczęściej w postaci środków zgromadzonych na rachunkach bankowych – choć w dalszym ciągu należy to do rzadkości.

Sytuacja daleka jest jednak od zadowalającej, głównie z uwagi na długi okres oczekiwania na wykonanie naszych odezw, nie realizowanie ich w całości oraz ogromne trudności w utrzymywaniu bieżącego kontaktu z właściwymi organami państwa wezwanego.

Niektóre „raje podatkowe”, dążąc do zwiększenia swojej wiarygodności na arenie międzynarodowej, decydują się na wiązanie się umowami międzynarodowymi przewidującymi obowiązek współpracy prawnej w sprawach karnych. W tej mierze na uwagę zasługuje fakt, iż część państw (niestety Polska nie zalicza się do ich grona) kooperuje w bardzo szerokim zakresie z „rajami podatkowymi”, przy czym współpraca ta odbywa się albo na podstawie umów dwustronnych, albo też porozumień zawieranych na szczególnych warunkach (kwestię tą omówiono niżej).

2. Umowy wielostronne

Największe znaczenie praktyczne ma dla Polski w chwili obecnej Europejska Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych z dnia 20 kwietnia 1959 r. (Dz. U. z 1999 r., Nr 76, poz. 854). Na jej podstawie polscy prokuratorzy mogą zwracać się o wykonanie w zasadzie wszystkich czynności objętych szeroko rozumianą pomocą prawą. Jej stronami są obecnie następujące „raje podatkowe”:

Andora

Państwo to złożyło do Konwencji szereg zastrzeżeń. Przede wszystkim uzależniło wykonanie wniosków o przeszukanie i zajęcie od spełnienia wymogu podwójnej karalności oraz zgodności jego wykonania z prawem krajowym Andory. Ponadto państwo to zastrzegło, że przekazywane przez nie informacje i dowody można wykorzystać wyłącznie dla celów tego postępowania, w ramach którego zwrócono się z wnioskiem. Wykorzystanie ich dla innych postępowań wymaga każdorazowo zgody władz Andory. Oprócz tego zastrzeżono możliwość odmowy wykonywania wniosków w ogóle, w razie nie zapewnienia podwójnej karalności, a także w razie uprzedniego zakończenia postępowania w sprawie o ten sam czyn tej samej osoby (zgodnie z zasadą ne bis in idem).



Lichtenstein

Państwo to złożyło tylko jedno zastrzeżenie (w interesującym nas obszarze), a mianowicie uzależniło wykonanie wniosków o przeszukanie i zajęcie od spełnienia wymogu podwójnej karalności.

Antyle Niderlandzkie i Aruba

Antyle Niderlandzkie i Aruba są terytoriami zależnymi Holandii. Państwo to złożyło do Konwencji o pomocy prawnej stosowne oświadczenie, rozciągające na te terytoria możliwość stosowania postanowień tego instrumentu. Wnioski o pomoc prawną przekazuje się Holandii. Żadnych szczególnych zastrzeżeń do konwencji nie złożono.

Wyspa Man, Guernsey

Wyspa Man i Guernsey są terytoriami zależnymi Wielkiej Brytanii. Kraj ten złożył do Konwencji o pomocy prawnej stosowne oświadczenie, w którym wyraził gotowość rozciągnięcia na te terytoria stosowania postanowień tego instrumentu w przypadku złożenia przez zainteresowane państwa odpowiednich oświadczeń o zapewnieniu wzajemności. Oświadczenia te – w formie wymiany not – złożyła większość państw Rady Europy, w tym Polska.


Niektóre „raje podatkowe” są też stroną Konwencji o praniu, ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa, sporządzoną w Strasburgu z dnia 8 listopada 1990 r. (Dz. U. z 2003 r., Nr 46, poz. 394). Znajdzie ona zastosowanie wyłącznie w sprawach dotyczących prania pieniędzy. Na jej podstawie możliwe jest, co do zasady, uzyskiwanie informacji, dokonywanie przeszukania, zajęcia i przepadku. W pewnym zakresie (w drodze porozumienia stron) możliwe jest też wzajemne przekazywanie skonfiskowanych aktywów określonych w wyroku skazującym. Możliwa jest też pomoc w zakresie poszukiwania i identyfikacji mienia pochodzącego z przestępstwa. Stroną Konwencji są w chwili obecnej: Andora, Antyle Niderlandzkie, Aruba, Lichtenstein, Monako, Wyspa Man oraz Guernsey. Państwa te złożyły szereg zastrzeżeń do Konwencji, wśród których najważniejszymi są:

  • odmowa wykonywania wniosków w razie braku podwójnej karalności w odniesieniu do przestępstw źródłowych dla prania pieniędzy (Andora, Antyle Niderlandzkie, Aruba, Monako);

  • ograniczenie wykorzystania informacji tylko do postępowania, w ramach którego wystąpiono z wnioskiem (Andora, Antyle Niderlandzkie, Aruba, Lichtenstein, Monako);

  • wykonywanie wniosku wyłącznie według prawa tych państw (także: „z poszanowaniem zasad konstytucyjnych” tych państw oraz ich „podstawowych koncepcji prawnych”) (Andora, Antyle Niderlandzkie, Aruba, Lichtenstein, Monako, Wyspa Man, Guernsey);

  • odmowa wykonania wniosku w przypadku możliwości zakwalifikowania przestępstwa będącego podstawą wniosku, jako czynu o charakterze podatkowym lub celnym (Antyle Niderlandzkie, Aruba).

Szereg „rajów podatkowych” związanych jest także Międzynarodową Konwencją o zwalczaniu finansowania terroryzmu, przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9 grudnia 1999 r. (Dz. U. z dnia 13 grudnia 2004 r., Nr 263, poz. 2620). Należą do nich: Lichtenstein, Monako, Antigua i Barbuda, Barbados, Belize, Grenada, Republika Liberii, Republika Malediwów, Republika Wysp Marshalla, Republika Panamy, Niezależne Państwo Samoa, Republika Seszeli, Federacja Saint Kitts i Nevis, Saint Vincent i Grenadyna, Królestwo Tonga oraz Wyspy Cooka.

Z punktu widzenia polskich organów procesowych, wskazana Konwencja nie znajdzie w praktyce szerszego zastosowania, jako że przewiduje ona zapewnienie przez państwa–strony współpracy prawnej wyłącznie w przypadku prowadzenia postępowania o czyn noszący znamiona finansowania terroryzmu.

Niektóre „raje podatkowe” są także (zazwyczaj w ograniczonym zakresie) stroną konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 15 listopada 2000 r. (Dz. U. z 2005 r., Nr 18, poz. 158). Należą do nich: Antigua i Barbuda, Aruba, Królestwo Bahrajnu, Wspólnota Bahamów, Belize, Gibraltar, Grenada, Liechtenstein, Republika Mauritiusu, Monako, Republika Seszeli, Makau, Federacja Saint Kitts i Nevis oraz Wyspy Cooka. Zgodnie z oświadczeniem Chin, konwencja znajdzie swoje stosowanie także w odniesieniu do terytorium Hongkongu i Makau. W interesującym nas obszarze żadne z ww. państw i terytoriów nie złożyło zastrzeżeń.

Konwencja ta znajduje zastosowanie w zakresie wymiany informacji (art. 18 ust. 3 pkt. e i g i ust. 4), dokonywania zajęcia (art. 13 ust. 2, art. 18 ust. 3 pkt c), przepadku (art. 13 ust. 1) oraz wzajemnego przekazywania skonfiskowanego mienia (art. 14 ust. 2 i 3) z wyłączeniami wynikającymi z zastrzeżeń stron Konwencji. Omawiany instrument przewiduje bardzo ograniczony katalog przesłanek odmowy wykonania odezwy (art. 18 ust. 9 i 21) oraz nie pozwala na powołanie tajemnicy bankowej (art. 18 ust. 8) oraz skarbowego charakteru czynu (art. 18 ust. 22), jako takich przesłanek.

Warunkiem świadczenia pomocy prawnej na podstawie Konwencji jest popełnienie czynu w ramach zorganizowanej grupy przestępczej (wymieniono tu zwłaszcza pranie pieniędzy i korupcję). Novum, w odniesieniu do innych instrumentów, jest (przewidziana w art. 19 konwencji) możliwość powoływania – w drodze dwustronnych porozumień – wspólnych zespołów śledczych. Instytucja ta pozwolić może na dodatkowe usprawnienie prowadzonej współpracy prawnej, choć w Konwencji nie wskazano ram kompetencyjnych zespołu, pozostawiając tą kwestię do uregulowania zainteresowanym państwom.

Część „rajów podatkowych” jest również stroną Konwencji Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji z dnia 31 października 2003 r. (Dz. U. z 2007 r., Nr 84, poz. 563) – Wspólnota Bahamów, Antigua i Barbuda, Liberia, Republika Malediwów, Mauritius, Republika Seszeli. Ponadto, zgodnie z oświadczeniami Wielkiej Brytanii z dnia 12 października 2006 r. i z dnia 9 listopada 2009 r., jej stosowanie rozciąga także się na brytyjskie Wyspy Dziewicze oraz Guernsey, Jersey i Wyspę Man. Z kolei, zgodnie z oświadczeniem Chin, konwencja znajdzie swoje stosowanie także w odniesieniu do terytorium Hongkongu i Makau. W interesującym nas obszarze żadne z ww. państw i terytoriów nie złożyło zastrzeżeń.

Podobnie jak Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej, omawiany instrument umożliwia pozyskiwanie w trybie wniosku o pomoc prawną informacji (art. 46 ust. 3 pkt e), identyfikację i wykrycie dochodów pochodzących z przestępstwa (art. 46 ust. 3 pkt j), dokonywanie ich zajęcia (art. 46 ust. 3 pkt c), przepadku (art. 54 i 55) oraz wzajemnego przekazywania/zwrotu skonfiskowanego mienia (art. 46 ust. 3 pkt k w zw. z art. 57). Dużym ułatwieniem we współpracy jest zapis art. 46 ust. 8, zgodnie z którym strony nie mogą się uchylić od udzielenia wzajemnej pomocy prawnej z powołaniem się na tajemnicę bankową. Również katalog przesłanek odmowy wykonania wniosku jest ograniczony (zob. art. 46 ust. 21 i 22).

Jako że konwencja ta ma charakter „sektorowy”, współpraca na jej podstawie warunkowana jest prowadzeniem przez państwo wzywające postępowania karnego w stosunku do czynu z zakresu szeroko pojmowanej (i zdefiniowanej w konwencji) korupcji w sektorze publicznym i prywatnym oraz przestępstw z korupcją powiązanych – głównie prania pieniędzy, przekroczenia uprawnień przez funkcjonariusza itp. (zob. art. 15–25).

W ramach współpracy prawnej zastosowanie może znaleźć ponadto instrument przyjęty w ramach Unii Europejskiej (i mający zastosowanie w stosunkach między Państwami Członkowskimi), pozwalający na szybkie „zamrażanie” mienia (także w postaci aktywów na kontach bankowych) dla potrzeb jego późniejszej konfiskaty, a mianowicie implementowana przez Polskę Decyzja ramowa Nr 2003/577/WSISW z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie wykonywania w Unii Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środków dowodowych. Na podstawie art. 13 tego aktu jego zakresem objęty jest Gibraltar.



3. Współpraca dwustronna

Ponieważ zdecydowana większość „rajów podatkowych” nie jest stronami międzynarodowych konwencji z zakresu współpracy prawnej w sprawach karnych, kooperacja z polskimi organami ścigania odbywa się w zdecydowanej większości przypadków na zasadzie wzajemności. Oczywistym mankamentem takiej współpracy jest brak zdefiniowanych mechanizmów, zwłaszcza w obszarze określenia przesłanek odmowy wykonania wniosku, zakreślenia – nawet w sposób ogólny – ram czasowych jego wykonania oraz sposobu komunikacji pomiędzy organami wzywającym i wezwanym (stąd konieczność porozumiewania się w drodze dyplomatycznej). Wszystko to skutkuje w praktyce koniecznością bardzo długiego oczekiwania na realizację najprostszych nawet odezw, możliwością powoływania się przez państwo wezwane na dowolne przesłanki odmowy oraz niezwykle utrudnioną komunikacją pomiędzy zainteresowanymi organami sądowymi stron.

Z tych też względów niezwykle pożądane byłoby, aby Polska dążyła do związania się dwustronnymi umowami możliwie z jak największą liczbą „rajów podatkowych”, bez których nie będzie można mówić o skutecznej kooperacji i osiąganiu w tym mierze celów postępowania karnego.

Obecnie Polska związana jest jedynie umową z Hongkongiem (umowa z dnia 26 kwietnia 2005 r. miedzy Rządem RP a Rządem Hongkongu Specjalnego Regionu Administracyjnego Chińskiej Republiki Ludowej o wzajemnej pomocy prawnej w sprawach karnych – Dz. U. z 2006 r., Nr 126, poz. 874). Analiza jej przepisów wskazuje, iż może ona znaleźć zastosowanie w zakresie uzyskiwania informacji finansowych, dokonywania zajęcia aktywów oraz ich przepadku (wraz z ich zwrotem państwu wzywającemu). Umowa zawiera jednak szereg zapisów ograniczających zakres jest stosowania (m.in. zakaz wykorzystania informacji dla potrzeb innych postępowań bez zgody strony wezwanej, odmowa wykonania wniosku w razie niespełnienia wymogu podwójnej karalności, a także odstąpienie od wykonania wniosku, którego głównym celem jest obliczenie i pobranie podatku). Jako że przedmiotowa umowa wzorowana jest na umowie o pomocy prawnej pomiędzy RP a USA, można założyć, iż efektywność współpracy Polski z Hongkongiem będzie porównywalna do tej ze Stanami Zjednoczonymi.

Przegląd systemów prawnych poszczególnych państw prowadzi do wniosku, że stosunkowo najlepsze mechanizmy współpracy z „rajami podatkowymi” wypracowały niektóre państwa anglosaskie. Wskazane poniżej – Stany Zjednoczone, Wielka Brytania oraz Irlandia – są poważnymi graczami ekonomicznymi i politycznymi, z którymi liczy się obecnie każde państwo. Uwaga ta dotyczy przede wszystkim Stanów Zjednoczonych, w przypadku których, o czym niżej, instrumentarium prawne dot. kooperacji z „rajami podatkowymi” jest bardzo bogate, a współpraca owocna. Odbywa się ona na podstawie porozumień dwustronnych, negocjowanych indywidualnie z każdym państwem. Proces ten zaczął się jeszcze w latach 70-tych ubiegłego wieku i trwa do chwili obecnej.

a) Stany Zjednoczone Ameryki

Stany Zjednoczone zawarły szereg umów dwustronnych z różnymi krajami, uznawanymi za „raje podatkowe” i prowadzą z nimi regularną wymianę danych o rachunkach bankowych, dokonują „zamrażania” środków na tych rachunkach oraz stosują konfiskatę tych środków Umowy dotyczą współpracy z następującymi krajami lub terytoriami: Antigua i Barbuda, Aruba, Wspólnota Bahamów, Barbados, Belize, Wspólnota Dominiki, Grenada, Hongkong, Kajmany, Lichtenstein, Republika Panamy, Federacja Saint Christopher i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny.

Stany Zjednoczone współpracują również z niektórymi terytoriami zależnymi niektórych państw w ramach zawieranych z nimi umów o pomocy prawnej, i tak:

  • na mocy umowy z Holandią odbywa się współpraca z Antylami Niderlandzkimi;

  • na mocy umowy z Kajmanami odbywa się współpraca z Anguilą, Turks i Caicos oraz Brytyjskimi Wyspami Dziewiczymi;

  • na mocy umowy z Wielką Brytanią odbywa się współpraca z Wyspą Man, Jersey, Guernsey/Sark/Alderney.

Stany Zjednoczone do „rajów podatkowych” zaliczają też Szwajcarię i Luksemburg oraz Jamajkę i Trynidad-Tobago, z którymi także zawarły umowy o współpracy prawnej w sprawach karnych.

Z analizy tekstów wybranych porozumień (umowy ze Szwajcarią, Luksemburgiem, Kajmanami oraz Federacją Sant Christoper i Nevis) wynika, iż ich stosowanie – choć dopuszcza świadczenie wieloaspektowej pomocy prawnej (m.in. w zakresie zajmowania mienia, przeszukania, przepadku oraz przekazywanie sobie nawzajem zajętych aktywów) – jest w gruncie rzeczy mocno zawężone.

Co do zasady, do realizacji wniosku niezbędne jest przede wszystkim spełnienie wymogu podwójnej karalności. Zakres współpracy różni się w zależności od kształtu określonej umowy. Państwa stosują w nich różne wyłączenia, zastrzegając, iż nie wykonają wniosku o pomoc prawną bez spełnienia szeregu okoliczności, których zazwyczaj nie ma w innych, podobnych umowach regulujących omawianą problematykę.

I tak, na przykład, w umowie ze Szwajcarią z dnia 25 maja 1973 r. wskazuje się, iż nie ma ona zastosowania m.in. do przestępstw z zakresu prawa karteli i prawa antymonopolowego oraz przestępstw stanowiących naruszenie prawa podatkowego, celnego, akcyzowego (chyba że postępowanie dotyczy osoby, która działała w zorganizowanej grupie przestępczej) – art. 2 w zw. z art. 6 ust. 2 umowy. Art. 3 umowy zawiera ponadto fakultatywne przesłanki odmowy wykonania wniosku (naruszenie suwerenności, bezpieczeństwa lub innych ważnych interesów państwa, wniosek dotyczy przestępstwa, którego sprawca nie działał w zorganizowanej grupie). Art. 4 zawiera szereg wyłączeń w zakresie stosowania „środków przymusu” (np. przeszukania), nie zezwalając na ich zastosowanie w sprawie o usiłowanie popełnienia przestępstw lub nieumyślne jego popełnienie). Oprócz tego, art. 5 przewiduje szereg ograniczeń w zakresie wykorzystania uzyskanych informacji, stanowiąc, iż można je wykorzystać jedynie dla celów tego postępowania, w którym złożono wniosek o pomoc prawną (wyjątkowo, za zgodą państw wezwanego, informacje te mogą być wykorzystane także w postępowaniach o inne czyny tych osób, co do których udzielono uprzednio informacji lub też ujawniono już po uzyskaniu informacji, że były one współsprawcami czynu w związku z którym udzielono pomocy prawnej albo też działają w zorganizowanej grupie przestępczej). Ponadto, co do zasady, państwo wzywające ma obowiązek przedłożyć państwu wezwanemu materiały, na podstawie których opiera swoje podejrzenie co osoby sprawcy danego czynu oraz faktu posiadania przez stronę wezwaną żądanych dowodów (np. informacji o koncie i jego posiadaczu). Wnioski o pomoc prawną przekazywane są wyłącznie za pośrednictwem organów centralnych umawiających się stron, nigdy bezpośrednio.

W umowie z Kajmanami z dnia 3 lipca 1986 r. ograniczenia te idą w niektórych kwestiach nawet dalej. Przykładowo przewiduje ona, iż pomoc prawna nie będzie udzielana, jeżeli wniosek dotyczy czynu, który będzie związany bezpośrednio lub pośrednio z czynem o charakterze podatkowym. W praktyce można dowodzić, iż każdy czyn, z którym związane jest jakieś przysporzenie (kradzież, oszustwo, przemyt celny itd.), może być traktowany jako związany pośrednio z czynem o charakterze podatkowym i każdorazowo odmawiać wykonywania wniosków.

Jakimś antidotum na ewentulane problemy we wzajemnej współpracy stanowi możliwość konsultacji organów centralnych umawiających się państw w sprawach, w których odmówiono świadczenia pomocy prawnej. Z założenia mają one w toku bezpośrednich rozmów wypracować rozwiązanie w konkretnej sprawie.

b) Republika Irlandii

Irlandii nie wiążą z państwami określanymi mianem „rajów podatkowych” żadne formalne umowy dwustronne dotyczące uzyskiwania od władz tych krajów danych bankowych czy też dokonywania zajęcia i późniejszej konfiskaty środków zgromadzonych na kontach. Współpraca prawna w tym zakresie jest jednak możliwa, jeżeli Irlandia i dane państwo jest stroną jednego z instrumentów międzynarodowych dotyczącego tej współpracy. Jak już jednak wskazywano, w praktyce niewiele „rajów podatkowych” jest stronami takich umów.

Mimo to, Irlandia współpracuje z niektórymi „rajami podatkowymi” we wskazanym wyżej zakresie. Odbywa się to na zasadzie wzajemności, w drodze porozumień dyplomatycznych pomiędzy irlandzkim Ministerstwem Spraw Zagranicznych, a jego odpowiednikami w innych krajach. Na podstawie art. 46 ustawy o Karnym Wymiarze Sprawiedliwości – Criminal Justice Act z 1994 r. (Nr 15/1994) Minister Sprawiedliwości, Równości i Reformy Prawa publikuje listy państw, z którymi ta współpraca jest możliwa, w formie zarządzenia (ang. order). W niektórych przypadkach „raje podatkowe” same zwracają się o wpisanie na taką listę, co umożliwia im późniejsze występowanie do władz Irlandii z wnioskami o uzyskanie informacji bankowych, przeszukania, zajęcia, konfiskatę.

Wśród państw, z którymi Irlandia współpracuje na zasadzie wzajemności wskazać można następujące państwa i terytoria: Antigua i Barbuda, Wspólnota Bahamów, Królestwo Bahrajnu, Barbados, Belize, Wspólnota Dominiki, Grenada, Księstwo Monako, Republika Panamy, Federacja Saint Christopher i Nevis, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Republika Seszeli, Królestwo Tonga, Księstwo Andory, Księstwo Liechtensteinu, Republika Malediwów, Republika Mauritiusu.

c) Wielka Brytania

Państwo to współpracuje w szerokim zakresie (w drodze dyplomatycznej lub na podstawie porozumień dwustronnych) z niektórymi „rajami podatkowymi”, wśród których, co zrozumiałe, najdynamiczniej współpraca kształtuje się z brytyjskimi terytoriami zamorskimi (Gibraltar, Anguilla, Bermudy, Wyspy Dziewicze, Kajmany, Montserrat, Turks i Caicos) i zależnymi (Wyspy Kanałowe Guernsey/Sark/Alderney, Jersey, Wyspa Man). Mimo zależności i powiązań politycznych, terytoria te udzielają informacji i świadczą inną pomoc prawną na formalny wniosek.

Wśród umów zawieranych z innymi państwami wskazać można przykładowo Porozumienie pomiędzy Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz Rządem Antigua i Barbuda dotyczące ścigania, zajmowania i konfiskaty korzyści z przestępstwa oraz przedmiotów służących do jego popełnienia (Agreement between the Government of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the Government of Antigua and Barbuda concerning the Investigation, Restraint and Confiscation of the Proceeds and Instruments of Crime), podpisane w St. John’s w dniu 10 marca 1997 r.



4. Wymiana informacji podatkowej

Dodatkowym źródłem informacji o środkach gromadzonych na rachunkach bankowych mogą być dane pozyskiwane w ramach umów przewidujących współpracę pomiędzy organami skarbowymi. W tym obszarze Polska związała się z niektórymi „rajami podatkowymi” szeregiem porozumień, których przedmiotem jest m.in. systematyczna wymiana informacji o dochodach z oszczędności pomiędzy właściwymi organami tych państw, a Ministerstwem Finansów RP.

Instrumenty te nie znajdą jednak, co do zasady, zastosowania w ramach prowadzonych postępowań karnych, jako że udzielane informacje mogą być wykorzystane wyłącznie dla celów postępowań podatkowych, a nie karnych czy karnych skarbowych. W tej mierze czynić można jednak starania o uzyskanie zgody na wykorzystanie przekazanych informacji dla celów tych ostatnich postępowań.

Wśród umów, o których mowa, wskazać należy:

  • Umowę o opodatkowaniu dochodów z oszczędności i o jej tymczasowym stosowaniu między RP a Guernsey, podpisaną w Warszawie 7 lipca 2004 r. i w St. Peter Port 19 listopada 2004 r. (Dz. U. z dnia 19 lipca 2005 r., Nr 132, poz. 1106);

  • Umowę o opodatkowaniu dochodów z oszczędności i o jej tymczasowym stosowaniu między RP a Jersey, podpisaną w Warszawie 7 lipca 2004 r. i w St. Heller Port 19 listopada 2004 r. (Dz. U. z dnia 2 sierpnia 2005 r., Nr 143, poz. 1197);

  • Umowę o opodatkowaniu dochodów z oszczędności i o jej tymczasowym stosowaniu między RP a Wyspą Man, podpisaną w Warszawie 7 lipca 2004 r. i w Douglas 19 listopada 2004 r. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2005 r., Nr 141, poz. 1180);

  • Umowę między Rządem RP a Rządem Anguilli o opodatkowaniu dochodów z oszczędności, podpisaną w Warszawie 17 grudnia 2004 r. oraz w Anguilli 21 stycznia 2005 r. (Dz. U. z dnia 9 sierpnia 2005 r., Nr 150, poz. 1255);

  • Umowę między Rządem RP a Rządem Brytyjskich Wysp Dziewiczych o opodatkowaniu dochodów z oszczędności, podpisaną w Warszawie dnia 17 grudnia 2004 r. oraz w Tortoli dnia 11 kwietnia 2005 r. (Dz. U. z dnia 9 sierpnia 2005 r., Nr 150, poz. 1255);

  • Umowę między Rządem RP a Rządem Kajmanów o opodatkowaniu dochodów z oszczędności, podpisaną w Warszawie 17 grudnia 2004 r. oraz w Cayman Island 31 marca 2005 r. (Dz. U. z dnia 9 sierpnia 2005 r., Nr 150, poz. 1256);

  • Umowę między Rządem RP a Rządem Montserrat – Terytorium Zamorskim Zjednoczonego Królestwa o opodatkowaniu dochodów z oszczędności, podpisaną w Warszawie dnia 17 grudnia 2004 r. oraz w Montserrat dnia 7 kwietnia 2005 r. (Dz. U. z dnia 9 sierpnia 2005 r., Nr 150, poz. 1258);

  • Umowę między Rządem RP a Rządem Turks i Caicos o opodatkowaniu dochodów z oszczędności, podpisaną w Warszawie 17 grudnia 2004 r. oraz w Grand Turk 1 kwietnia 2005 r. (Dz. U. z dnia 9 sierpnia 2005 r., Nr 150, poz. 1257);

  • Umowę między RP a Królestwem Niderlandów w odniesieniu do Antyli Niderlandzkich, podpisaną w Warszawie 7 lipca 2004 r. oraz w Hadze 27 sierpnia 2004 r. o opodatkowaniu dochodów z oszczędności i o jej tymczasowym stosowaniu (Dz. U. z dnia 29 lipca 2005 r., Nr 141, poz. 1179);

  • Umowę między RP a Królestwem Niderlandów w odniesieniu do Aruby, o opodatkowaniu dochodów z oszczędności i o jej tymczasowym stosowaniu, podpisaną w Warszawie 7 lipca 2004 r. oraz w Hadze 9 listopada 2004 r. (Dz. U. z dnia 19 lipca 2005 r., Nr 132, poz. 1107).

5. Podsumowanie

Możliwości uzyskiwania z „rajów podatkowych” informacji niezbędnych dla potrzeb postępowania przygotowawczego oraz realizacja przez nie krajowych wniosków o pomoc prawną dotyczących zajmowania, przepadku i przekazywania mienia pochodzącego z przestępstwa są obecnie mocno ograniczone. Problemy w tym zakresie nie dotyczą tylko Polski, ale są bolączką większości państw.

W chwili obecnej, polskie organy wymiaru sprawiedliwości mogą podejmować współpracę z niektórymi tylko „rajami podatkowymi” na podstawie porozumień wielostronnych (Konwencji Rady Europy oraz ONZ), ale jak pokazuje praktyka współpraca ta napotyka na wiele barier. Składa się na to kilka przyczyn. Po pierwsze większość z tych krajów/terytoriów złożyła do ww. instrumentów zastrzeżenia poważnie ograniczające zakres ich stosowania (głównie poprzez wskazanie, iż wykonanie wniosku będzie ograniczone wymogami prawa krajowego). Po drugie odmowa wykonania polskich wniosków (nawet złożonych w ramach tego zakresu) nie wiąże się dla nich z żadnymi poważniejszymi konsekwencjami prawnymi czy politycznymi. Wśród omówionych instrumentów praktyczne znaczenie może mieć przede wszystkim ww. Europejska Konwencja o pomocy prawnej w sprawach karnych oraz Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej.

Nie znajdą praktycznego zastosowania żadne (poza umową z Hongkongiem o pomocy prawnej z 2005 r.) porozumienia dwustronne. Wskazane wyżej umowy o opodatkowaniu dochodów z oszczędności uniemożliwiają bowiem prowadzenie jakiejkolwiek współpracy w sprawach karnych, a informacje uzyskane na ich podstawie mogłyby zostać wykorzystane wyłącznie za zgodą państwa wezwanego.

W celu dokonania „zamrażania mienia” w celu jego późniejszej konfiskaty (ale tylko w odniesieniu do Gibraltaru) zastosowanie znajdzie natomiast instytucja opisana w Decyzji ramowej z 2003 r. w sprawie wykonywania w Unii Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu mienia i środków dowodowych.

Nie jest – co oczywiste – możliwe występowanie do państw prowadzących efektywną współpracę z „rajami podatkowymi” o uzyskanie dla potrzeb polskich organów informacji lub środków pochodzących z przestępstwa. Wszystkie analizowane umowy pomiędzy tymi państwami wyraźnie wskazują, iż współpraca prawna jest świadczona wyłącznie na potrzeby postępowania karnego prowadzonego w państwie wnioskującym i w żadnym innym (chyba że za wyraźną zgodą państwa wykonania wniosku).

Tak więc w praktyce współpraca odbywać się musi w większości przypadków na zasadzie wzajemności. Niedoskonałości tej formy współpracy są oczywiste i skutkują najczęściej niewykonywaniem polskich odezw przez wezwane władze „rajów podatkowych”.

Analiza wszystkich możliwych wariantów współpracy prowadzi do jednoznacznego wniosku, iż efektywna pomoc prawna mogłaby być świadczona w przypadku Polski na podstawie porozumień dwustronnych. Proces ten zapoczątkowano, podpisując wskazaną wyżej umowę z Hongkongiem i zasadnym byłoby kontynuowanie go, doprowadzając do wynegocjowania podobnych umów z kolejnymi „rajami podatkowymi”. W procesie tym można byłoby wykorzystać jako modelowe umowy zawierane z tymi krajami przez Stany Zjednoczone. Wskazują one bowiem w sposób wyraźny skalę ustępstw, na jakie „raje podatkowe” skłonne byłyby się zgodzić. Inną kwestią jest, czy państwa te i terytoria wyraziłyby zgodę na zawarcie z Polską takich umów. W tej mierze niezbędna jest wzmożona kampania dyplomatyczna, także w ramach Unii Europejskiej oraz OECD.

Proces ten niewątpliwie będzie bardzo rozciągnięty w czasie, natomiast na chwilę obecną godnym rozważenia pomysłem jest skorzystanie z instytucji wspólnych zespołów śledczych przewidzianej przepisami Konwencji o pomocy prawnej w sprawach karnych UE z 2000 r. oraz Decyzji ramowej UE Nr 2001/413/JHA z dnia 28 maja 2001 r. o wspólnych zespołach śledczych. W ramach zespołu funkcjonariusz jednego państwa może zwracać się bezpośrednio do innego członka zespołu z państwa drugiego o uzyskanie niezbędnych informacji dla potrzeb prowadzonego postępowania lub przeprowadzenie określonych czynności postępowania w ramach przysługujących mu uprawnień krajowych. W takiej sytuacji funkcjonariusz obcego państwa (które miałoby możliwość współpracy z „rajami podatkowymi” – np. Holandii czy Wielkiej Brytanii w odniesieniu do swoich terytoriów zamorskich czy zależnych) mógłby, realizując swoje uprawnienia krajowe, zwrócić się bezpośrednio do władz takiego obszaru o przekazanie informacji, zamrożenie mienia itd. Z istoty działania zespołu wynosić należy, iż informacje takie mogłyby zostać wykorzystane również dla potrzeb polskiego postępowania objętego działaniami zespołu.


Legal co-operation in criminal matters with „tax havens”

Abstract

Obtaining financial information from „tax havens”, affecting the seizure of assets and their subsequent confiscation in criminal proceedings are among the most difficult measures to be enforced within the framework of international legal assistance. The author hereof analyzes the existing possibilities concerning the applications of the aforementioned measures by the Polish judicial authorities, points out at the examples of other states that successfully co-operate with „tax havens” and suggests steps that should be taken in order to ensure that Polish authorities have at their disposal the most effective instruments as regards the area under consideration.






Prokuratura

i Prawo 9, 2010


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość