Strona główna

Charakterystyka źRÓDEŁ stresu 1 fizyczne czynniki stresu 3


Pobieranie 243.88 Kb.
Strona1/6
Data18.06.2016
Rozmiar243.88 Kb.
  1   2   3   4   5   6
Spis treści

CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ STRESU 3

.1 FIZYCZNE CZYNNIKI STRESU 3

.1.1. Czynniki klimatyczne (wilgotność i temperatura) 3

.1.2. Hałas 4

.1.3. Wibracje 5

.1.4. Promieniowanie jonizujące 6

.1.5. Promieniowanie mikrofalowe 6

.1.6. Hipoksja 6

Wpływ hipoksji na poziom funkcjonowania organizmu człowieka i poziom wykonywania zadań 6

.1.7. Przyspieszenia 7

.1.8. Nieważkość 10

.2 CHRONOBIOLOGICZNE CZYNNIKI STRESU 11

.2.1. Rytm okołodobowy 11

.2.2. Rytm okołodobowy a zdolność do pracy 12

.2.3. Stres nagłej zmiany strefy czasu 12

.3 PSYCHOLOGICZNE CZYNNIKI STRESU 13

.3.1. Zakłócenia jako źródło stresu 13

.3.2. Zagrożenia jako źródło stresu 14

.3.3. Przeciążenie jako źródło stresu 14

.3.4. Deprywacja jako źródło stresu 14

.4 SOCJOLOGICZNE CZYNNIKI STRESU 18

.4.1. Struktura grupy jako źródło stresu 18

.4.2. Stres organizacyjny 18

.5 BIOLOGICZNE KONCEPCJE STRESU 20

.5.1. Teoria homeostazy 20

.5.2. Teoria stresu-dystresu Selye'go 21

.6 MEDYCZNE KONCEPCJE STRESU 23

.6.1. Koncepcja stresowych zdarzeń życiowych Dohrenwendów 23

.6.2. Koncepcja kryzysów życiowych G. Caplana 24

.6.3. Fazy rozwoju psychospołecznego i towarzyszące im kryzysy 25

.6.4. Teoria dezintegracji pozytywnej K. Dąbrowskiego 25

.6.5. Koncepcja stresów konstruktywnych M. Jarosza 26

.6.6. Koncepcje psychosomatyczne stresu 27

.6.7. Koncepcja konfliktów swoistych Alexandra 28

.6.8. Koncepcja salutogenetyczna stresu A. Antonovsky'ego 28

.7 PSYCHOLOGICZNE KONCEPCJE STRESU 30

.7.1. Teorie lęku 30

.7.2. Teorie frustracji 32

.7.3. Teoria napięcia emocjonalnego I. L. Janisa 34

.7.4. Teoria percepcji zagrożenia M. H. Appleya 35

.7.5. Transakcyjna teoria stresu R. Lazarusa i S. Folkman 36

.7.6. Fenomenologiczno-cybernetyczna teoria stresu Aptera 37

.7.7. Koncepcja zachowania zasobów S. Hobfola 38

.7.8. Teoria sytuacji trudnych T. Tomaszewskiego 39

.7.9. Informacyjno-regulacyjna teoria stresu J. Reykowskiego 39

.7.10. Rozwojowa teoria sytuacji trudnych M. Tyszkowej 41

.7.11. Poznawczo-kompetencyjna koncepcja stresu H. Sęk 42

.7.12. Verońska koncepcja stresu T. Marka 42

.7.13. Ekonomiczna koncepcja stresu A. Bieli 43

.7.14. Habilistyczno-temporalna koncepcja stresu J. F. Terelaka 43

.8 Literatura 45

.8.1. Źródło artykułu: 45

.8.2. Opracował i sformatował: 45

CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ STRESU


Przez stresor rozumieć będziemy taki element bodźca lub sytuacji, który narusza względną równowagę pomiędzy podmiotem a środowiskiem i uruchamia mechanizmy adaptacyjne (regulacji psychicznej) zachowania się człowieka. Ze względu na naturę tak rozumianego stresora można przyjąć klasyfikację na stresory fizyczne, biologiczne i psychologiczne. Przyjęta klasyfikacja ma wyłącznie charakter porządkujący.

.1FIZYCZNE CZYNNIKI STRESU


Model niezawodności działania Niebylicyna: czynniki stresowe przejawiają się wyraźnie w przedziałach ekstremalnych, które należy rozumieć w dwojakim znaczeniu. Po pierwsze jako maksymalizacje wymagań, aż do nadmiernych przeciążeń. Po drugie jako minimalizacje bodźców, aż do deprywacji sensorycznej.

[rysunek]

W polu zawartym miedzy półprostymi MO i NO znajduje się szeroka sfera działania człowieka, dzieląca się na sferę niezawodności i dwie substrefy błędów. Strefa niezawodności jest sferą bezstresową, gdyż pokrywa się z przedziałem warunków optymalnych. Miejsca oznaczone GGN i DGN to górny i dolny próg niezawodności działania. Przekroczenie tych progów wiąże się z koniecznością zmiany struktury działania, a więc ze stresem, o czym świadczą pojawiające się błędy. Miejsca oznaczone symbolami GGW i DGW to górny i dolny próg wydolności (tolerancji stresu). Przekroczenie owych progów wiąże się z zaburzeniami dotychczasowej struktury działania, do odmowy działania włącznie (śmierć).

Wszystkie cztery granice (GGN, DGN, GGW, DGW) wyznaczające progi stresu i jego tolerancji są labilne i mogą ulegać wahaniom pod wpływem różnych czynników obiektywnych bądź subiektywnych, działających korzystnie lub niekorzystnie na organizm (np. zmęczenie, natężenie motywacji, poziom aspiracji, sa­mopoczucie, stan zdrowia, wiek.


.1.1.Czynniki klimatyczne (wilgotność i temperatura)


Charakter stresowy czynników klimatycznych ujawnia się dopiero przy zmianie warunków geograficznych lub pór roku, które uruchamiają procesy adaptacyjne zwane aklimatyzacją. W procesie aklimatyzacji wymienia się zwykle trzy etapy:

  • początkowy, w którym zetknięcie się z nowymi warunkami otoczenia może stać się przyczyną różnych dolegliwości;

  • stopniowej adaptacji, której postęp zależy między innymi nie tylko od warunków klimatycznych (wilgotność, temperatura powietrza), ale także konstytucjonalnych właściwości człowieka. W tym okresie często dochodzi do powstania licznych zespołów nerwic dezadaptacyjnych uniemożliwiających często dalszy pobyt w danym klimacie;

  • aklimatyzacja właściwa, czyli względnie stała adaptacja do określonych warunków klimatycznych.

Proces odwrotny również jest stopniowy i obejmuje dwa etapy:

  • dezaklimatyzację, która zachodzi przy powrocie do warunków poprzedniego środowiska klimatycznego;

  • reaklimatyzację, występującą przy ponownym powrocie po dłuższej przerwie do obciążających warunków klimatycznych (np. przypadek członków ekspedycji polarnych, którzy charakteryzują się tzw. utrwaloną aklimatyzacją).

Objawy „choroby meteotropowej”, które są związane między innymi z nagłymi wahaniami ciśnienia atmosferycznego. Choroba ta wiąże się z objawami ucisku, dzwonienia lub szumu w uszach, bólami lub zawrotami głowy, uczuciem senności, osłabieniem, skłonnościami do omdleń itp.

Analiza wpływu stresu termicznego na organizm. Najbardziej skutecznym mechanizmem utraty ciepła w podwyższonej temperaturze otoczenia jest parowanie, którego aktywność zależy od trzech czynników klimatycznych: temperatury otoczenia, ruchu powietrza i względnej wilgotności powietrza.

Niekorzystny układ tych 3 czynników stwarza dodatkowy stres, powodujący tzw. udar cieplny, charakteryzujący się ograniczonymi możliwościami organizmu oddawania wytworzonego ciepła do otoczenia. Towarzyszą mu także zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej (tzw. odwodnienie) i kwasowo-zasadowej (utrata sodu).

Wyczerpanie cieplne wywołane odwodnieniem charakteryzuje się objawami silnego pragnienia, ogólnym osłabieniem i wyczerpaniem organizmu. Może się też pojawić gorączka i objawy wstrząsu termicznego. Wyczerpanie cieplne wywołane utratą sodu charakteryzuje się bólami głowy, apatią, nudnościami i wymiotami, ogólnym osłabieniem, brakiem apetytu, skurczami mięśni łydek, a nawet zapaścią krążeniową.

Powyższe objawy jako reakcja na stres termiczny mogą pojawiać się w ciągu kilku dni przebywania w gorącym środowisku. Ponadto stresowy charakter oddziaływania na organizm wysokiej temperatury modyfikowany jest poziomem wilgotności powietrza. Istnieje wiele badań szacujących wpływ „klimatu dżungli" (wysoka temperatura i duża wilgotność powietrza), „klimatu pustyni” (wysoka temperatura i suche powietrze) na organizm człowieka.

Funkcjonowanie człowieka w warunkach wysokiej temperatury i dużej wilgotności powietrza jest na tyle stresowe, że niektórzy autorzy sądzą, iż adaptacja fizjologiczna do tych warunków ma zasięg ograniczony i polega przede wszystkim na zwiększaniu tolerancji podwyższonej temperatury ciała.

Pobyt człowieka w ekstremalnych warunkach, charakteryzujących się niską temperaturą i dużą wilgotnością powietrza, wywołuje rozwój reakcji psychofizjologicznych, które prowadzą do rozwoju względnej adaptacji do tych warunków lub dezadaptacji. Wskaźnikiem dezadaptacji jest, zdaniem autora, obniżona zdolność do pracy, a w przypadku długotrwałego oziębienia ciała objawy tzw. termogenezy drżeniowej ze wszystkimi jej konsekwencjami, tj. zaburzeniem czynności psychicznych, niemożnością snu i wypoczynku.

Konieczność przebywania i pracy człowieka w klimacie zimnym (np. rybacy łowiący w strefach subpolarnych, ekspedycje wysokogórskie i polarne itp.) uzasadnia prowadzenie badań eksperymentalnych nad procesem aklimatyzacji do tych warunków. Badania takie wykazały że, w trakcie pobytu w Antarktyce ludzie ulegli obciążeniu zimnem w stopniu wystarczającym do wywołania objawów aklimatyzacji do zimna.

Wyniki eksperymentu wskazują na istnienie adaptacji organizmu człowieka o charakterze reakcji hipotermicznej (obniżenie spoczynkowej temperatury rektalnej i obniżenie krzywej temperatury w czasie obciążenia termicznego, obniżenie progu termicznego, występowania dreszczy, obniżenie czynności układu krążenia). Przeprowadzone badania w rok po powrocie polarników do kraju (w końcu zimy) wskazują na całkowicie odmienny przebieg reakcji fizjologicznych na zimno, wykluczający adaptację typu hipotermicznego.

.1.2.Hałas


Hałas ma charakter stresowy bo: może uszkadzać narząd słuchu, wpływa na zmęczenie układu nerwowego, powoduje ogólny dyskomfort, utrudniając komunikację werbalną. Hałas jako bodziec stresowy obniża wydajność pracy. Wiąże się to przede wszystkim z utrudnioną komunikacją werbalną i rozproszeniem uwagi. Pogorszona słyszalność utrudnia percepcję dźwiękowych sygnałów ostrzegawczych, o czym świadczy m.in. wzrost wypadków przy pracy.

Hałas wywołuje także w organizmie człowieka różne zmiany wegetatywne: zmiany w czynności układu krążenia (zwężenie obwodowych, drobnych naczyń krwionośnych i zmniejszenie objętości wyrzutowej i minutowej serca). U ludzi często narażonych na działanie hałasu może występować ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego oraz ryzyko zapadnięcia na chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy. Nie rozwija się adaptacja fizjologiczna do hałasu.


.1.3. Wibracje


Drgania te o częstotliwości 1-1000 Hz są szkodliwe dla człowieka, gdyż wywołują tzw. zjawisko rezonansu, jaki zachodzi przy bardzo niskich częstotliwościach (1-30 Hz) oraz absorbują w tkankach energię mechaniczną drgań. Skutki obejmują: negatywny wpływ na układ kostno-stawowy, na układ wegetatywny (zmiany niedokrwienne związane ze skurczami naczyń krwionośnych, lęk, tzw. objawy choroby Reynauda).

Stwierdzono także wpływ wibracji, zwłaszcza pionowych, na percepcję wzrokową (tzw. zamazane widzenie), precyzję ruchów w płaszczyźnie występowania drgań (tzw. tremor nóg i rąk). Wibracje wywołują subiektywnie odczuwane objawy ogólnego dyskomfortu, przejawiającego się znużeniem, zmęczeniem. Wymienia się także długofalowe skutki wibracji np. ludzie latami pracujący z młotami pneumatycznymi, piłami elektrycznymi (spalinowymi) są narażeni na uszkodzenie rąk, objawami może być np. większa wrażliwość rąk na zimno (choroba Reynauda).

Pracownik w przemyśle może być narażony na wibracje dwojakiego rodzaju:


  • drgania ogólne - przenoszone na korpus i głowę poprzez nogi, miednicę, plecy lub boki z drgającego podłoża lub siedziska,

  • drgania miejscowe - przenoszone z narzędzia drgającego na ciało człowieka poprzez kończyny górne.

Oświetlenie. Złe oświetlenie traktuje się jako czynnik stresowy, gdyż w tych warunkach ludzie są zmuszeni do wypracowania i nauczenia się indywidualnych strategii pokonywania trudności w odbiorze informacji wzrokowej. Trudność ta o charakterze przeszkody powoduje powstawanie błędów w pracy oraz wydłużenie się czasu wykonywania poszczególnych czynności. Oko bezpośrednio reaguje na luminację, dlatego też granicę stresowego charakteru oświetlenia określa za pomocą zlecanych minimalnych poziomów oświetlenia.

Luminacja jest to stosunek światłości danego elementu powierzchni świecącej w danym kierunku do pola rzutu tego elementu na płaszczyznę prostopadłą do danego kierunku. Subiektywnymi odpowiednikami luminacji są wrażenia jaskrawości lub jasności (jednostką luminacji jest nit czyli kandela na metr kwadratowy -cd/m2. Stanem, który wywołuje dyskomfort widzenia, drastycznie obniżający zdolność rozpoznawania przedmiotów jest olśnienie.

Olśnienie jest wynikiem niesprzyjającego rozkładu luminacji lub jej szerokiego zakresu, bądź też nadmiernego w przestrzeni lub/i czasie, znane kierowcom, którzy wiedzą, że nadjeżdżający samochód, znajdujący się mniej więcej naprzeciw, powoduje obniżenie zdolności spostrzegania wzrokowego. Podobnie ma się rzecz ze stresowym charakterem migotania światła.

Wprawdzie do wywołania zauważalnych zmian w sprawności funkcjonowania przeciętnego człowieka światło powinno zapalać się i gasnąć z częstotliwością poniżej 10 Hz, to jednak wiele jest urządzeń technicznych generujących migotanie o wyższej częstotliwości, które subiektywnie odczuwane jest jako dyskomfortowe, jak np.



  • wadliwie funkcjonujące świetlówki wywołując zmęczenie oczu i ogólne uczucie znużenia;

  • migocący ekran telewizora z częstotliwością szkodliwą między 15 a 20 Hz, gdy siedzi się blisko niego, wywołuje szybkie męczenie się wzroku (tzw. pieczenie);

  • migocące światło o częstotliwości między 3 i 100 Hz wywołuje u jednej osoby na 5-10 tys. ludzi objawy epilepsji.

.1.4.Promieniowanie jonizujące


Promieniowaniem jonizującym nazywamy cząsteczki lub fale elektromagnetyczne, które posiadają zdolność jonizowania materii, gdyż obdarzone są energią emitowaną z jądra atomowego lub przyspieszoną w polu elektromagnetycznym.

Źródłami naturalnymi są: promienie kosmiczne, izotopy występujące w przyrodzie, zaś źródłami sztucznymi są reaktory, akceleratory, aparaty rentgenowskie oraz izotopy promieniotwórcze otrzymywane sztucznie. Te ostatnie otrzymuje się w wyniku reakcji jądrowych w reaktorach jądrowych i akceleratorach.

.1.5.Promieniowanie mikrofalowe


Mimo powszechnego kontaktu ze źródłami zagrożenia pól elektromagnetycznych wszelkiej częstotliwości (np. zakres długości 10-4 - 10-5 m), wykorzystywanych np. do celów łączności radiowej i telewizyjnej, radiolokacji itp., biologiczne, a zwłaszcza psychologiczne skutki nie są jeszcze w pełni zbadane.

Dobrze jest poznany tzw. efekt termiczny, wynikający z przetworzenia energii wytworzonej przez pole elektromagnetyczne w energię termiczną. Pociąga to za sobą m.in. degenerację w komórkach organów miąższowych i mięśnia sercowego, procesy dystroficzne w synapsach i w komórkach różnych odcinków centralnego układu nerwowego. Szczególnie kontrowersyjne są wyniki badań odnośnie do opisanej tzw. nerwicy mikrofalowej, której genezę wiąże się raczej z warunkami pracy (np. w bunkrach radarowych) niż z samym mechanizmem biologicznym działania mikrofal. Promień laserowy przypadkowo skierowany na oko spali znajdującą się na dnie oka siatkówkę, co powoduje ciężką ślepotę.


.1.6.Hipoksja


Problem utrzymanie optymalnego (z punktu widzenia gatunku człowieka) ciśnienia parcjalnego tlenu, wynoszącego na poziomie morza 159 mmHg (212 hPa). Podczas wznoszenia się ponad poziom morza i związanego z tym obniżenia ciśnienia atmosferycznego oraz podczas obniżania się poniżej poziomu morza.

W przypadku lotnictwa zakres tych zmian uwarunkowany jest dwoma czynnikami: wielkością zmian ciśnienia parcjalnego tlenu oraz czasem ich trwania. Tak np. znaczny spadek ciśnienia parcjalnego tlenu prowadzi do niedoboru tlenu w ustroju, co z kolei wywołuje zaburzenia czynnościowe: fizjologiczne, behawioralne.


Wpływ hipoksji na poziom funkcjonowania organizmu człowieka i poziom wykonywania zadań


Używa się różnych terminów określających stan niewystarczającej ilości tlenu dostarczanej organizmowi. Najczęściej jest "hipoksja", która oznacza z greckiego obniżoną zawartość tlenu, spotyka się często termin "niedotlenienie" lub "głód tlenowy". Występuje także pojęcie "anoksja". Faktycznie oznacza ono stan zupełnego braku tlenu.

W niniejszej pracy używać się będzie "hipoksja", "hipoksja wysokościowa", "niedotlenienie" i "niedotlenienie wysokościowe" mając na myśli takie warunki, gdzie występuje niewystarczającą ilość tlenu we wdychanym powietrzu. Ekspozycja człowieka niezaaklimatyzowanego powyżej wysokości 3048 m n.p.m. wpływa na jego samopoczucie i wykonywanie założonych celów (np. wspinanie się lub wykonywanie jakichś czynności o charakterze operatorskim). Poniżej tej wysokości nie stwierdza się znaczących zmian. Na umiarkowanych wysokościach dominują przejawy zwiększonej pobudliwości psychicznej.

Rozróżnia się: ostrą i przewlekłą postać hipoksji. Hipoksja ostra jest charakterystyczna dla pobytu na dużych wysokościach w warunkach obniżonego ciśnienia atmosferycznego (np. u alpinistów). Objawy: zwiększenie częstości akcji serca, bóle głowy, nudności, wymioty, osłabienie mięśni, zaburzenia widzenia i słuchu oraz zaburzenia czynności umysłowych.

Hipoksja chroniczna jest związana z długotrwałym działaniem niedoboru tlenu, objawy mają charakter psychasteniczny: szybkie męczenie się fizyczne i poczucie zmęczenia psychicznego. Ponieważ komórki nerwowe charakteryzuje mała oporność na "głód tlenowy", hipoksja zaburza czynności układu nerwowego, szczególnie ośrodkowego układu nerwowego. Niedotlenienie kory mózgowej zaburza w pierwszym rzędzie czynności psychiczne człowieka.

Badania nad psychologicznymi efektami hipoksji można podzielić na badania prowadzone w warunkach naturalnych (góry) bądź laboratoryjnych. Działanie hipoksji związane z pobytem na wysokości 3000-6000 m powoduje: senność, zmiany nastroju, pogorszenie samopoczucia, apatię, w początkowych stanach hipoksji zauważa się dużą ekspresję i emocjonalną podczas rozmów (gestykulacja, podniesiony głos), podwyższenie nastroju (wesołkowatość), dążenie do aktywnej działalności (często kosztem jakości), obniżenie samokrytycyzmu.

Ten sposób reagowania na hipoksję określany jako stan euforii wysokościowej. Obserwuje się objawy przeciwstawne do poprzednich: stany depresyjne, złe samopoczucie, spadek aktywności działania, poczucie zmęczenia, senność. Oba te sposoby reagowania na hipoksję mogą niekiedy występować naprzemiennie. Szczególnie niebezpieczna (np. w lotnictwie) jest sytuacja przejścia od stanu euforii wysokościowej do utraty przytomności bez żadnych stanów pośrednich. W warunkach ostrej hipoksji (wysokość powyżej 4000 m) wyniki testów psychologicznych wymagających tzw. uwagi selektywnej (podzielność uwagi) pogarszają się (badania w warunkach laboratoryjnych w komorze niskich ciśnień), jest stosowany "test pisma".

Wraz z czasem przebywania na wysokości 7500 m pogarsza się struktura graficzna pisma oraz pogarsza się sprawność umysłowa, czego wyrazem są pojawiające się błędy logiczne w prostym teście arytmetycznym. Potwierdzają to badania Terelaka w których zakładano, że niedotlenienie wysokościowe, odpowiadające wysokości 5500 m n.p.m., wpływa negatywnie na funkcjonowanie psychomotoryczne człowieka w zakresie reakcji złożonych, zaobserwowano zwiększenie ilości błędów w sytuacji niedotlenienia rzeczywistego, w porównaniu z sytuacją "placebo”.

Wykazano, że niedotlenienie wysokościowe oddziałuje przede wszystkim na te czynności psychomotoryczne (błędy w teście reakcji z wyborem), które wymagają większego zaangażowania struktur neuronalnych. Parametry psychomotorycznego funkcjonowania człowieka poddanego oddziaływaniu niedotlenienia nie zmieniają się w sposób jednoznaczny. Np. nie występuje istotny efekt wpływu hipoksji na poziomie globalnego czasu reakcji prostej i z wyborem.

W teście czasu reakcji prostej uległ wydłużeniu średni czas reakcji świadczy o mniejszej stabilności reagowania). Można sądzić, że tego rodzaju wyniki w sposób pośredni świadczą o wystąpieniu mikrozaburzeń świadomości. W teście czasu reakcji z wyborem z kolei wzrosła liczba błędów, bez zmian natomiast pozostały parametry czasowe.

.1.7.Przyspieszenia


Przyspieszenia będące konsekwencją nagłej zmiany prędkości i kierunku lotu wywołują zaburzenia czynności ustroju spowodowane działaniem siły bezwładności. Granicę fizjologicznej tolerancji przyspieszeń stanowi ta ich wielkość, po przekroczeniu której występują zakłócenia funkcji ustroju, prowadzące do upośledzenia sprawności psychofizycznej człowieka przy zachowaniu jednakże pełnej sprawności organizmu i braku zmian patologicznych. Granica tolerancji biologicznej jest zarazem granicą życia i śmierci.

Podczas lotu najczęściej występują przyspieszenia dośrodkowe, w czasie których siła odśrodkowa działa równolegle do długiej osi ciała w kierunku od głowy do nóg. W tych warunkach występuje silne działanie przyspieszenia na krew. Powstają zmiany w rozmieszczeniu krwi i płynów ustrojowych. Krew zaczyna przemieszczać się do dolnych partii ciała. Następuje więc spadek ciśnienia krwi w górnych obszarach i ich niedokrwienie, natomiast wzrost ciśnienia, przekrwienie i zastój w okolicy bioder i kończyn dolnych. W tym czasie piloci często skarżą się na przykre odczucie obrzmienia kończyn, mrowienie, a niekiedy bóle podudzi.

Wpływ przyspieszeń na organizm jest wielostronny. Nasilenie występowania reakcji na stres przyspieszenia zależy przede wszystkim od jego wartości i czasu działania na organizm pilota. Behawioralne i psychologiczne skutki działania przyspieszeń obejmują trzy kategorie:


  • (a) Ograniczenia wykonywania ruchów dowolnych. W przypadku działania przyspieszeń +Gz pierwszym odczuciem, jakiego doznaje pilot podczas lotu, jest wtłoczenie ciała w podstawę fotela. W miarę narastania przyspieszenia wzrasta ciężar całego ciała. Utrzymanie głowy w pozycji wyprostowanej staje się coraz trudniejsze, a ruchy kończyn są możliwe tylko do pewnych granic. Zmiana pozycji z siedzącej na stojącą praktycznie staje się w tych warunkach niemożliwa.

  • (b) Zaburzenia świadomości wywołane przyspieszeniem +Gz. zwane skrótowo "G-LOC phenomenon" Zaburzenia hemodynamiczne powstające na poziomie głowy pod wpływem przyspieszeń o kierunku +Gz są objawem niedotlenienia ośrodkowego układu nerwowego: początkowo utrata widzenia obwodowego, a w chwilę później i centralnego. Zaburzenia wzrokowe poprzedzają utratę świadomości zjawisku temu towarzyszy chwilowa amnezja lub znany psychologiczny mechanizm obronny "wyparcia", zjawisko to ma także swój wymiar subiektywny, który można najogólniej scharakteryzować jako reakcje psychologiczne opisywane przez pilotów, jako: zażenowanie, zdezorientowanie, utratę poczucia rzeczywistości, zakłopotanie, trudności oceny sytuacji, rozdwojenie osobowości (dysocjacja), euforia, lęk, strach, uczucie przeciwstawne, chęć obniżenia wysokości itp.

  • (c) Złudzenia lotnicze tzw. samograwitacyjne. Podstawą złudzeń "oczno-grawitacyjnych" są fałszywe odczucia w wyniku stymulacji narządów otolitowych przez przyspieszenia liniowe. Są to więc odczucia dezorientacji przestrzennej, w których człowiek poddany działaniu przyspieszenia liniowego pod kątem siły przyciągania ziemskiego odczuwa wrażenie kierunku siły wynikającej z przyspieszenia tak, jak gdyby była ona spowodowana przyciąganiem ziemskim.

Rodzaje złudzeń:

A. Złudzenia przedsionkowe są efektem nieadekwatnych wrażeń przedsionkowych., typowe objawy w postaci zawrotów głowy, oczopląsu, zaburzenia równowagi.

l) Złudzenie przechylenia zgodne z kierunkiem ruchu występuje zwykle w czasie lotu według przyrządów, gdy samolot nagle wykona szybki przechył w lewo, a potem powróci do pozycji wyjściowej. Jeżeli pilot nie jest skoncentrowany na wskazaniach przyrządów, będzie od czuwał, że samolot nadal pozostaje w przechyle, pomimo że wykonywany jest lot poziomy i na wprost. Pilot nie zauważy powrotu samolotu do pozycji wyjściowej (jeśli nie obserwuje przyrządów), ponieważ do odczucia tego ruchu istnieje określony próg percepcji;



  1. Złudzenie przechylenia w przeciwnym kierunku występuje w tych samych warunkach co opisane wyżej. W przypadku przechylenia samolotu w prawo pilot nie odczuwa tego i sądzi, że samolot leci prosto i poziomo

  2. Pochylenie to złudzenie wynikające z tych samych mechanizmów, co domniemane przechylenia, ale zdarza się rzadziej.

B. Złudzenia mieszane (wzrokowe, przedsionkowe, somatyczne). Rodzaje złudzeń zależą od działania przyspieszeń kątowych lub liniowych i dotyczą fałszywych odczuć położenia przestrzennego pozycji ciała (i samolotu):

1) Złudzenia oczno-rotacyjne określane są niekiedy przez pilotów jako "wzrokowe zawroty głowy". Pilot odnosi wrażenie, iż obiekty znajdujące się w jego polu widzenia wirują w kierunku przeciwnym do wykonywanego obrotu. Do grupy złudzeń oczno-obrotowych zalicza się najczęściej trzy najbardziej typowe:

a) Śmiertelny ruch obrotowy lub spirala śmierci Istotą tych złudzeń jest wrażenie odwrócenia kierunku ruchu w sytuacji nagłego zatrzymania ruchu.

b) Efekt Coriolisa jest szczególnym rodzajem przyspieszenia kątowego, występującego przy aktywnych ruchach głowy w płaszczyźnie prostopadłej do płaszczyzny biernej rotacji. Reakcja Coriolisa pojawia się więc przy dodatkowym przyspieszeniu podczas złożonego ruchu, czego wynikiem jest odbieranie ruchu w nowej płaszczyźnie, w której nie ma ruchu rzeczywistego. Reakcja ta może wystąpić np. podczas wykonywania korkociągu, jeżeli pilot będzie jednocześnie wykonywał ruchy głową do góry lub w dół. Jeżeli głowa zwróci się w dół podczas korkociągu lewoskrętnego, skutkiem będzie złudzenie obracania się w lewo i w dół, a reakcją -uczucie spadania wprawo i w dół.

c) Złudzenie zakręcania podczas lotu poziomego i prostoliniowego. Odczuciem najbardziej przeszkadzającym w wykonywaniu lotu bez widzialności ziemi jest wrażenie zmiany kierunku, które zdarza się nawet podczas lotu w płaszczyźnie poziomej, lub w czasie wykonywania prawidłowego zakrętu. Wrażenie to może dotyczyć obracania się wokół wszystkich osi x, y, z.

2) Złudzenia oczno-grawitacyjne. Są to więc odczucia dezorientacji przestrzennej, w których człowiek poddany działaniu przyspieszenia liniowego pod kątem siły przyciągania ziemskiego odczuwa kierunek siły wynikającej z przyspieszenia tak, jak gdyby była ona spowodowana przyciąganiem ziemskim. Następstwem jest złudzenie przesuwania przedmiotu, tzn. pozornego ruchu celu wizualnego, przypominającego przesuwanie się z boku na bok lub do przodu, tyłu, w górę i w dół. Do najbardziej typowych złudzeń oczno-grawitacyjnych występujących przy różnego typu manewrach można zaliczyć:

a) Wrażenie wznoszenia się w czasie przechyłu przy zakręcaniu, wypadkowe siły występujące przy skoordynowanym zakręcie mogą stworzyć wrażenie wznoszenia się;

b) Wrażenie nurkowania w czasie wyprowadzania z zakrętu, redukcja sił grawitacyjnych obserwowana przy wyprowadzeniu z zakrętu może wywołać takie samo wrażenie jak redukcja sił grawitacyjnych obserwowana w czasie lotu nurkowego;

c) Wrażenie nurkowania po wyjściu z lotu nurkowego. Podczas wyprowadzania samolotu z lotu nurkowego na ciało działają określone siły grawitacji, które po zakończeniu wyprowadzania ulegają redukcji. To ich zredukowanie może być niekiedy odebrane jako wrażenie identyczne z tym, które odbiera się w czasie lotu nurkowego, i w rezultacie bywa zinterpretowane jako wynikające z nurkowania;

d) Wrażenie przechylania się w przeciwną stronę podczas zakrętu ze ślizgiem na zewnątrz. Podczas wykonywania idealnego zakrętu przy braku widzialności ziemi lub linii horyzontu nie można wyczuć kąta przechyłu w zakręcie, gdyż wypadkowa sił ciężkości i odśrodkowej nie pada pod kątem prostym do osi poprzecznej. Mechanizm fizjologiczny tych subiektywnych złudzeń wiąże się z pewnym "upośledzeniem" receptorów grawitacji, mieszczących się w uchu wewnętrznym. Efekty fizjologiczne i psychologiczne przyspieszeń są możliwe do badania w warunkach eksperymentalnych, z wykorzystaniem tzw. wirówki (karuzeli) przeciążeniowej. Przytoczymy przykład takich badań własnych (Terelak). Założono, że wysoka tolerancja przyspieszeń pilotów (GTP - Granica Tolerancji Przyspieszeń) wiąże się z niskim kosztem fizjologicznym, charakteryzującym się małą reaktywnością fizjologiczną (niskim poziomem pobudzenia i aktywacji) i określoną strukturą osobowości Możemy mówić o wystąpieniu zmian na poziomie HR (częstość skurczów reakcji) i TR (czas reakcji) oraz reakcji błędnych. Są one charakterystyczne dla sytuacji o względnie dużej trudności. Okazało się bowiem, że w sytuacji trudnej HR i TR oraz reakcje błędne były efektem rozbieżności między wymaganiami zadania a możliwościami jednostki, mimo wzmożonego wysiłku poznawczego, na który wskazywały większe zmiany HR. A zatem możliwości, którymi aktualnie dysponowała osoba badana, okazały się w danej sytuacji niewystarczające. Utrzymuje się także duża liczba reakcji błędnych przy wydłużonym TR (o około 0.071 sek). W fazie hamowania wirówki występuje odwrotna zależność, która przemawia za opanowaniem przez badanych sytuacji trudnej, jaką był maksymalny wzrost HR w czasie osiągania GTP , któremu towarzyszyło wydłużenie TR oraz duża liczba reakcji błędnych.


.1.8.Nieważkość


W stanie nieważkości (zero g) obiekt posiada masę, a nie posiada ciężaru, gdyż siła ciążenia i przyspieszenie nadane statkowi kosmicznemu równoważą się na orbicie. Skutki psychologiczne związane z ograniczeniem zdolności do pracy i subiektywnym dyskomfortem, np. brak możliwości rejestracji bodźców przez odpowiednie receptory grawitacyjne prowadzi do powstawania iluzji zmysłowych, dezorientacji przestrzennej oraz reakcji ze strony ucha przedsionkowego (tzw. choroba poruszeniowa). Brak zwyczajowego obciążenia układu mięśniowo-szkieletowego prowadzi z jednej strony do atrofii tego układu, a z drugiej do znacznego zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej. W zależności od czasu przebywania człowieka wstanie nieważkości wyróżnia się dwie fazy: stresu i tzw. ostrej adaptacji. W fazie stresu trwającej zwykle kilka godzin pojawiają się objawy dyskomfortu, lęku, zaburzenia orientacji przestrzennej (względność pojęć "góra-dół" lub lewo-prawo").

W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę na dużą różnorodność reakcji w warunkach nieważkości: sensorycznych, motorycznych, emocjonalnych i wegetatywnych. Można spotkać cztery podejścia do ich opisu:



  1. podejście pragmatyczne, opisujące stopień pogorszenia ogólnego samopoczucia i obniżenia zdolności do pracy.

  2. podejście funkcjonalno-fizjologiczne opisuje zakres i stopień zmian fizjologicznych towarzyszących pogorszeniu ogólnego samopoczucia i obniżeniu zdolności do pracy. Mówi się czasem o tzw. koszcie fizjologicznym towarzyszącym "adaptacji" do stanu nieważkości;

  3. podejście samoobserwatora jest to tworzenie tzw. wewnętrznego punktu widzenia na podstawie danych samoobserwacji, wyobrażeń i złudzeń przestrzennych.

  4. podejście obserwatora zewnętrznego zwraca uwagę na dane obserwacji reakcji behawioralnych oraz zachowań emocjonalnych i motorycznych w stanie nieważkości. Podejście z pozycji obserwatora: przebadano dwie grupy osób: z doświadczeniem i bez doświadczenia, w warunkach działania krótkotrwałej nieważkości.

W grupie pierwszej - bez doświadczeń ze stanem nieważkości - w pierwszych dwóch sekundach zaniku siły ciężkości pojawił się emocjonalnie neutralny stan dezorientacji przestrzennej, a następnie wzrost aktywności emocjonalnej i motorycznej. Aktywność ta składała się jakby z dwóch faz. W pierwszej pojawiały się mimowolne reakcje ruchowe, którym towarzyszyły strach i wrażenie spadania (wymachiwanie rękami, łapanie się za przedmioty znajdujące się w pobliżu oraz wrażenie spadania w dół).

Następnie w około piątej sekundzie trwania eksperymentu następowała druga faza, charakteryzująca się wzmożoną aktywnością emocjonalną i motoryczną, o przewadze przeżyć emocjonalnych dodatnich (radość i euforia). Ruchy w tej fazie podlegały kontroli, wrażenie "spadania w dół" ustawało.

W drugiej grupie badanych, z uprzednim doświadczeniem ze stanem nieważkości, obserwowano tzw. bierny wzorzec reagowania emocjonalnego, któremu towarzyszyło w pierwszych dwóch sekundach obezwładnienie ruchowe oraz złudzenie orientacji przestrzennej "przewrotu" bądź "wznoszenia w górę". U wielu osób, zwłaszcza w powtórnym wystąpieniu warunków nieważkości (podczas tego samego lotu) występowały mniej lub bardziej wyraźne symptomy choroby lokomocyjnej.

Charakterystyczne dla tego krótkotrwałego stresu grawitacyjnego jest zjawisko dysocjacji emocji, polegające na tym, że podczas gdy niektóre reakcje motoryczne zdają się świadczyć o przeżywaniu strachu i zagrożenia (ruchy chwytne i reakcje poszukiwania podpory), inne równoległe reakcje wskazują na radość i euforię (śmiech). Wraz z nabywaniem doświadczenia ze stanem nieważkości występuje raczej zjawisko negacji emocji, polegające na tym, że w warunkach nastawienia na zadanie ten sam czynnik emocjonalny skoncentrowany pierwotnie na przeżyciach własnych (dysocjacja emocji) działa mobilizująco na procesy poznawcze i motywacyjne, związane z pracą operatorską kosmonauty.

Opisane zróżnicowanie reakcji emocjonalnych i motorycznych przejawiało się także w różnych wskaźnikach efektywności pracy operatorskiej. Tak np. u znacznej części badanych osób w warunkach nieważkości wydłuża się czas przetwarzania sygnałów cyfrowych, pogarsza się koordynacja wzrokowo-ruchowa (tzw. dyskoordynacja odruchowo-równoważąca spowodowana prawdopodobnie niewystarczającym zrównoważeniem wysiłku mięśni antagonistycznych w nieważkości) szczególnie ruchów poziomych lub pętelkowych (ruchów szybkich i rytmicznych).

Zaobserwowano także zjawisko osłabienia poczucia lokalizacji ręki podczas wykonywania testu "pisania". Szczególnie znaczne błędy lokalizacji występują w wychyleniach ręki w górę lub w dół. Błędy lokalizacji zaobserwowano także w obrębie układu wzrokowego. Tak np. w pierwotnym zetknięciu się z nieważkością człowiek nie dostrzega wieloznaczności figur (np. rysunku waga vs. profIle głowy), co znika po okresie adaptacji.



Złudzenia wzrokowe powstałe w warunkach krótkotrwałego stresu nieważkości. U kosmonautów doświadczonych ewentualne zmiany spostrzegania wzrokowego przybierały postać iluzji ruchu pola wzrokowego i zniekształcenia spostrzegania głębi. Najlepiej poznanym złudzeniem wzrokowym wstanie nieważkości jest tzw. zjawisko autokinetyczne, polegające na pozornym ruchu punktów orientacyjnych. Stwierdzono również iluzje pozornego oddalenia się lub powiększenia się przedmiotów, należące do tej samej kategorii złudzeń.
  1   2   3   4   5   6


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość