Strona główna

Co to jest analiza I interpretacja utworu uterackiego analiza


Pobieranie 30.99 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar30.99 Kb.
CO TO JEST ANALIZA I INTERPRETACJA UTWORU UTERACKIEGO
Analiza
(gr. analysis = rozbiór) w uproszczeniu oznacza badanie pewnej całości poprzez wyodrębnienie jej cech, części bądź składników. Analiza dzieła literackiego zmierza zatem do ustalenia, z jakich elementów i w jaki sposób zbudowany jest utwór literacki. Obok wnikliwego opisania poszczególnych elementów ważne jest uchwycenie związków strukturalnych, określenie, czemu służy wybrana konstrukcja, dobór środków stylistycznych, a w konsekwencji ukazanie funkcji i znaczenia poszczególnych elementów w całości dzieła.
Celem analizy jest poznanie utworu — jego koncepcji artystycznej, zasadniczej myśli, przesłania; odczytanie wszystkich znaczących warstw tekstu. To poznanie można osiągnąć poprzez syntezę spostrzeżeń szczegółowych.
Utwór literacki jest całością (wszystkie poziomy utworu są ze sobą powiązane), dlatego możemy mówić jedynie o podziale umownym (wyróżniając — w zależności od analizowanego gatunku literackiego — takie części składowe, jak: motyw, metafora, rozdziały, akty, sceny, narrator czy podmiot liryczny, bohater, adresat, sytuacja liryczna...).
Istotne jest sformułowanie głównej idei interpretacyjnej (tezy interpretacyjnej). Wybór elementów analizy utworu zależy od koncepcji interpretacyjnej. Istnieje zatem konieczność selekcji spostrzeżeń szczegółowych, analizujemy te elementy, które potwierdzają, wyjaśniają naszą tezę interpretacyjną. Analiza winna być podporządkowana interpretacji, służy interpretacji (choć interpretacja utworu określona jest również przez analizę tekstu literackiego, nie ma absolutnej dowolności w formułowaniu wniosków). Analiza dzieła literackiego nie polega zatem na prostym wyodrębnieniu, „wyliczeniu” elementów, z których składa się utwór.


Naczelnym kryterium musi być zgodność z tekstem rozumienie struktury utworu jako specyficznie skonstruowanej całości artystycznej oraz odczytanie poetyckich znaczeń wypowiedzi literackiej poprzez właściwie dobrany kontekst.

(B. Chrząstowska)




Interpretacja utworu literackiego musi zatem uwzględniać:
Analizę samego tekstu (kodu)
Konteksty interpretacyjne, np.:
— biograficzny (zdarzenia z życia autora mające wpływ na kształt dzieła)
— historyczny (wydarzenia z historii stanowiące tło utworu)
społeczno—obyczajowy (stosunki społeczne, obyczajowość epoki, w której powstał utwór)
— filozoficzny (wpływ poglądów filozoficznych, religii bądź określonej ideologii na treści zawarte w utworze)
— literacki (związek interpretowanego dzieła z innymi utworami literackimi); szerzej:
artystyczny (odniesienia do innych sztuk)
— teoretycznoliteracki (określenie przynależności do gatunku, odmiany gatunkowej, prądu, konwencji)
Własne skojarzenia i odczucia związane z tekstem.

Nie istnieje żaden schemat, który wskazywałby, jak przeprowadzać analizy i interpretacje, gdyż każdy utwór ma swoją specyfikę i każdy interpretator swoją koncepcję jego odbioru. Poza tym poszczególne warstwy (składniki) utworu wchodzą ze sobą w specyficzne związki (np. nastrój a określone środki poetyckie, obrazy a metaforyka bądź symbolika utworu, kompozycja a wersyfikacja). Można zacząć od przedstawienia tematu (motywu centralnego), potem określić gatunek czy podmiot liryczny; można najpierw ukazać obrazy, potem środki stylistyczne, a zakończyć własnymi skojarzeniami i odniesieniami do kultury. Należy jednak pamiętać, aby analizować składniki na tle całości i rozpatrywać w kontekście przedstawionej tezy interpretacyjnej.
Analiza i interpretacja porównawcza utworów to wykazanie różnic i podobieństw między nimi. Trzeba odkryć zasadę, która zadecydowała o zestawieniu tych utworów. Można zwrócić uwagę na podobieństwo tematu, poetyki, kłimatu czy postawy wobec świata oraz dostrzegać różnice w zakresie: języka, struktury wiersza czy ukształtowania podmiotu lirycznego. Ważne może być wykorzystanie różnorodnych kontekstów. Te działania prowadzą oczywiście do sformułowania określonych wniosków, a często osobistych refleksji o charakterze uogólniającym.


Analiza i interpretacja utworu poetyckiego może uwzględnić różne elementy stanowiące jego strukturę:
1. Temat utworu można określić, analizując np. tytuł, problem, motywy, motyw centralny. Istotne może być źródło nawiązania (np. antyk, Biblia). Tytuł utworu nie musi wskazywać na motyw centralny utworu, może być kilka motywów (tematów). Bardzo ważne jest prawidłowe sformułowanie hipotezy interpretacyjnej, odkrycie zasady organizującej tekst, dominanty kompozycyjnej.
2. Podmiot liryczny (fikcyjna postać wypowiadająca się w wierszu) może być jawny bądź ukryty. Należy zwrócić uwagę na jego usytuowanie i uczucia oraz pamiętać o liryce roli i maski, o podmiocie zbiorowym; może być kilka podmiotów w utworach dialogowych.
3. Sytuacja liryczna (okoliczności, w jakich wypowiada się podmiot) — może określać stan psychiczny, uczucia podmiotu bądź wskazywać na okoliczności historyczne czy obyczajowe. Możemy zatem mieć do czynienia np. z opisem, scenką czy wyznaniem.
4. Adresat to niekoniecznie osoba (bądź osoby), do której skierowany jest utwór, gdyż czasem może być to pojęcie czy przedmiot. Nie zawsze adresat jest dokładnie określony.
5. Kompozycja — opis konstrukcji świata przedstawionego w utworze. Można omawiać kolejne wersy, strofy lub kolejne fragmenty wypowiedzi, które chcemy wyodrębnić. Czasem graficznie utwór jest niepodzielny, jednak wewnątrz zmieniają się obrazy, podmioty wypowiedzi, nastrój; monolog przechodzi w dialog, opis w wyznanie. Śledząc sceny, obrazy możemy zrozumieć istotę wiersza. Należy zwrócić uwagę na dominantę kompozycyjną (główny element świata przedstawionego), gdyż ona wyznacza inne elementy kompozycyjne.
6. Analiza języka — to analiza środków stylistycznych i wersyfikacji oraz zależności między różnymi elementami struktury językowej. Konsekwencją jest interpretacja roli, jaką odgrywają zastosowane środki stylistyczne i wybrany przez poetę system wersyfikacyjny w stosunku do innych składników struktury wiersza. Istotna może okazać się również dominanta stylistyczna (istotny chwyt organizujący warstwę stylistyczną utworu). Należy zwrócić uwagę na: warstwę fonetyczną (dźwięk), leksykalną (słownictwo: archaizmy, neologizmy, zdrobnienia, zgrubienia), składniową (powtórzenie, refren, inwokacja, apostrofa, porównanie, elipsa, inwersja), morfologiczną (odmiana, słowotwórstwo). Ważną rolę spełniać mogą: epitet, porównanie, kontrast, metafora, alegoria, rym, rytm, onomatopeja, eufonia, aliteracja.
7. Konteksty interpretacyjne — to wyjście poza utwór, często niezbędne, aby zrozumieć i zinterpretować poprawnie wiersz. Konieczne może okazać się odniesienie np. do biogram i twórczości autora, rzeczywistości społecznej, obyczajowej, prądów artystycznych, gatunku, konwencji, tradycji bądź określenie okoliczności powstania utworu, wyjaśnienie aluzji i nawiązanie do innych utworów literackich, filmu, teatru, plastyki, filozofii.
8. Istotne może być określenie innych składników wiersza, np. nastroju, uchwycenie obrazów poetyckich bądź określenie typu obrazowania (realistyczne, fantastyczne), interpretacja symboli, „istotnych” słów, idei. Należy zwrócić uwagę na gatunek bądź rodzaj poetyckiej wypowiedzi ze względu na podmiot liryczny (bezpośrednia, pośrednia), formę (monolog, dialog, narracja, opis, apostrofa, przemówienie), tematykę (miłosna, religijna, agitacyjna, biesiadna). Nie można zapomnieć o sprecyzowaniu funkcji różnych elementów utworu poetyckiego ze względu na cel wypowiedzi.
9. Ocena utworu — to wnioski, własne opinie i refleksje; można tu podkreślić oryginalność lub typowość ujęcia tematu.

Własna ocena wiersza może być istotnym elementem eseju interpretacyjnego. Oczywiście, analiza i interpretacja jakiegokolwiek utworu poetyckiego — postawienie tezy interpretacyjnej, ustalenie hierarchii ważności elementów strukturalnych, odwołanie się do kontekstów, itd. — musi być pracą twórczą. Wydaje się jednak, iż właśnie wpisując wiersz ni w osobisty kontekst, odwołując się do osobistych skojarzeń, można w pełni ukazać własną odrębność, wyobraźnię oraz oryginalność i samodzielność myślenia.




CO TO JEST ESEJ?
Esej to krótki utwór prozatorski. Można go określić jako gatunek pograniczny, gdyż zawiera elementy literatury pięknej, literatury naukowej i publicystyki. Jest to jednak nie tylko gatunek heterogeniczny, ale wręcz hybrydyczny. Istotą eseju jest
bowiem połączenie logicznej i zdyscyplinowanej wypowiedzi, często wręcz perfekcyjnej kompozycji z luźnymi skojarzeniami, poetyckimi sformułowaniami, sentencjami, wyobraźnią, odkrywczością i odbiegającym od standardów i schematów na sposobem formułowania myśli; w eseju możemy również znaleźć fragmenty narracyjne obok dialogów. Esej ma otwarty i swobodny charakter, a towarzyszy mu subiektywny punkt widzenia, a nade wszystko dbałość o oryginalność zarówno myśli, jak i sposobu przekazu.

Za pierwszych eseistów (oczywiście nie posługiwali się tym pojęciem) uważa się no
Arystotelesa, Platona, Plutarcha, Senekę, Cycerona. Essais (Próby) Michela nic Montaigne”a, wydane w 1580 roku uznane zostały za nowożytny wzór gatunku.
Montaigne określił swój utwór jako rejestr prób mojego życia, a jest to zbiór zapisków, stanowiących komentarze do lektur, podróży, wydarzeń z życia. Francis Bacon opublikował w 1597 roku eseje, napisane stylem ascetycznym, wręcz aforystycznym. Stąd dwa typy eseju: francuski i angielski.

Eseje formalne — publicystyczne, naukowe, filozoficzne — swoją genezę zawdzięczają szkicom krytycznym zamieszczanym w prasie angielskiej epoki oświecenia. Eseje nieformalne — sięgają do Montaigne”a i nastrojowych, subiektywnych esejów romantycznych a przenikając do prozy narracyjnej, miały znaczący wpływ również na strukturę XX—wiecznej powieści.


Esej literacki (nieformalny) nie podlega oczywiście żadnym schematom, można
jednak wyróżnić określone cechy, które powinny go charakteryzować.


Podmiotowość (subiektywizm) to indywidualne widzenie świata, oryginalność, ale nie egocentryzm, nie przedstawianie własnej biografii czy przeżyć. Podmiotowość wyraża się przez indywidualizm myślenia, refleksyjność, ukazanie własnych poglądów. Nie tylko znamy poglądy innych na dany temat, ale mamy również własne zdanie i własny sąd.
Refleksyjność łączy się oczywiście z podmiotowością, bowiem opiera się na ocenie faktów, zjawisk z własnego punktu widzenia (wynikającego z wyznawanego światopoglądu). Eseista jest tym, który rzeczy i zjawiska, leżące poza zasięgiem wielkiej filozofii, ustawia w perspektywie filozoficznej. T
Erudycyjność polega na nawiązaniu do innych tekstów (intertekstualność), dzięki
czemu można pełniej przedstawić własne tezy i poglądy (w ten sposób cytując innych, tak naprawdę ukazujemy własne refleksje i przemyślenia, co ma związek
z podmiotowością). Esej wyłania się z ciągłej praktyki cytowania, dlatego — jak twierdził świetny eseista Jerzy Stempowski — piszącemu nie sprawi większej trudności napisanie na każdy mniej więcej znany mu temat artykułu składającego się z samych tylko cytatów. O ile nie zapomnimy opatrzyć wszystkich tych cytatów stosownymi odsyłaczami do źródeł, nie tylko otrzymamy przysługujące nam honorarium, ale jeżeli czerpiemy przy tym z najlepszych autorów, możemy przy tym ujść za świetnego eseistę.
Fragmentaryczność, kompozycja swobodna i otwarta nie oznacza chaosu. Oczywiście czasami pojawia się trójdzielna kompozycja (wstęp, rozwinięcie, zakończenie), ale zazwyczaj taki porządek zostaje odrzucony, gdyż inne cechy eseju sugerują rezygnację ze stałego ramowego układu kompozycyjnego. Konieczne jest jednak wprowadzenie jakiejś zasady, która określałaby ład kompozycyjny, jakiejś osi problemowej która narzucałaby logikę wywodu. Dzięki temu wyraźnie wyczuwamy,
że dygresje, asocjacje, cytaty pełnią podrzędną rolę. Przemyślana, logiczna kompozycja eseju może polegać na kolejnych „próbach” podejścia do jakiegoś problemu. Konsekwencją tego jest zazwyczaj właśnie fragmentaryczność, gdyż w sposób swobodny i luźny ukazane są jedynie wybrane aspekty i nie istnieje zamiar wyczerpani tematu. Logikę, ład i porządek wywodu (oczywiste jest bowiem, że swoboda to jedynie pozór) współtworzy także spójność tekstu, którą można osiągnąć przez takie formalne wykładniki spójności, jak spójniki czy wyrażenia nawiązujące.
Styl artystyczny polega na zastosowaniu środków stylistycznych (metafor, porównań, epitetów, alegorii), poetyckiego obrazowania; styl artystyczny dopełniają sentencje, paradoksy, aforyzmy.
Wywód myślowy zawarty w eseju w małym na ogół stopniu respektuje standardowe metody rozumowań. Ale esej, jako próba dochodzenia do prawdy, opiera się na swoistym ładzie i logice. I choć zagadnienia nie łączą się najczęściej na zasadzie logicznych związków, ale luźnych skojarzeń, to porządkuje je jakaś myśl przewodnia. Często pojawiają się pytania otwarte. W ten sposób skłania się odbiorcę do własnych poszukiwań. Autor nie tylko zauważa określone problemy i w sposób niebanalny je interpretuje, widzi je w wielu kontekstach, ale przede wszystkim ma coś istotnego do powiedzenia, wyraża własną opinię i ją uzasadnia w sposób jasny i przejrzysty, mimo niebywałej częstokroć erudycji i bogactwa środków artystycznego obrazowania. Dobre eseje sprawiają odbiorcy ogromną przyjemność, gdyż łączą swobodny tok wypowiedzi z wyrafinowaną, rozległą, głęboką wiedzą i odkrywczymi przemyśleniami.

CO TO JEST SZKIC KRYTYCZNY?
W języku polskim używa się dwu nazw: „esej” i „szkic”. Druga jest wcześniejsza. Zdarza się, że dwa różne wydania tego samego dzieła raz mają w tytule „szkic”, a raz „esej”2.
Możemy zatem przyjąć, że szkic krytyczny jest odmianą eseju.
Pojawiające się definicje szkicu
łączą go bowiem z esejem lub artykułem krytycznym, a nawet rozprawą naukową. Spotkać możemy także porównania szkicu krytycznego do recenzji. Różni się jednak od niej zarówno długością, jak i szerszym, swobodniejszym ujęciem tematu.
Szkic dotyczyć może określonego problemu, wybranego autora bądź dzieła.
Szkic krytyczny, podobnie jak esej, nie podlega schematom kompozycyjnym (cechą szkicu może być fragmentaryczność, kompozycja swobodna lub otwarta).
Celem autora jest przedstawienie oceniającego stanowiska wobec danego problemu. Konsekwencją tego jest najczęściej ograniczenie części informacyjnej, opisowej na rzecz oceniającej bądź polemicznej.
W szkicu krytycznym odnaleźć można zatem głównie osobiste przemyślenia, omówienia, oceny (cechą szkicu jest podmiotowość, refleksyjność). Oczywiście, sądy często potwierdzane są cytatami bądź nawiązaniami do różnorodnych kontekstów (erudycyjność).
Interesująca może być nie tylko przyjęta przez nas kompozycja pracy, lecz także styl wypowiedzi, stosowanie literackich środków wyrazu (styl artystyczny).


Pisząc szkic krytyczny, możemy posłużyć się niekonwencjonalną formą. Nasza praca musi jednak zawierać ocenę przedstawionego problemu i argumenty powinny być konsekwentnie, logicznie związane z tezą, jaką chcemy udowodnić. Jeżeli np. będziemy oceniać powieść, to analiza przesłania utworu, kompozycji, świata przedstawionego, sposobu narracji bądź występujących postaci zapewne okaże się niezbędna do ukazania wartości całości dzieła. Oczywiście naszą ocenę potwierdzać możemy także poprzez odwołania do innych dzieł literackich bądź szerszych kontekstów interpretacyjnych.


GDZIE SZUKAĆ POMOCY CZYLI WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE
Czytając ciekawe, oryginalne analizy i interpretacje oraz dobre eseje, możemy się sami wiele nauczyć. Warto jednak czasami zajrzeć także do teoretycznych opracowań związanych z tymi zagadnieniami.
O ESEJU
1. T. W. Adorno, Esej jako forma, w: Sztuka i sztuki, Warszawa 1990.
2. J. Chalońska, Praca nad esejem w szkole średniej, w: Cwiczenia w mówieniu i pisaniu w szkole średniej, Kielce 1993.
3. K. Dybciak, Inwazja eseju, w: Pamiętnik Literacki 1977, nr 4.
4.
W. Głowala, Próba teorii eseju literackiego, w: Prace literackie, t. VII, Wrodaw 1965.
5. R. Jedliński, Praca nad esejem w szkole średniej, w: R. Jedliński, Gatunki publicystyczne w szkole średniej, Warszawa 1984.
6. M. Jędrychowska, Dorastać do eseju, w: Polonistyka 1994, nr 2.
7. P Kaszubski, Esej prostota angielskiej prozy w pigułce, tamże.
8. Literatura polska przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1984, s. 246.
9. M. Loba, Francuska szkoła pisania eseju, Polonistyka 1994, nr 2.
10. M. P Markowski, Cztery uwagi o eseju, w: Polski esej. Studia, pod red. M. Wyki, Kraków 1990.
11. Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1988, s. 129—130.
12. P Sliwiński, Esej forma wolności, w: Polonistyka 1994, nr 2.
13. K. Wyka, Porozmawiajmy o eseju, w: Szkice literackie i artystyczne, t. II, Kraków 1956.


O ANALIZIE I INTERPRETACJI
1. S. Balbus, Między stylami, Kraków 1993.
2. S. Barańczak, Etyka i poetyka, Paryż 1979.
3. S. Bortnowski, Jak uczyć poezji? Warszawa 1991.
4. B. Chrząstowska, Teoria literatury w szkole. Z badań nad recepcją liryki, Warszawa 1979.
5. B. Chrząstowska, O interpretacjach porównawczych, w: Olimpiada Literatury i Języka Polskiego, pod red. B. Chrząstowskiej i T Kostkiewiczowej, Warszawa 1988.
6. K. Droga, Piszę maturę z polskiego, Łapy 1993, s. 102—134.
7. M. Głowiński, A. Okopień—Sławińska, J. Sławiński, Zarys teorii literatury, Warszawa 1991.

8. Z. Jarosiński, Postacie poezji, Warszawa 1985.


9. J. Kram, Ćwiczenia z poetyki w klasach licealnych, Warszawa 1968.
10. T. Michałowska, Poetyka i poezja, Warszawa 1992.
11. E. Miodońska—Brooks, A. Kulawik, M. Tatara, Zarys poetyki, Warszawa 1980.
12. A. Okopień—Sławińska, Sztuka interpretacji jako przedmiot nauczania, w: Olimpiada Literatury i Języka Polskiego, pod red. B. Chrząstowskiej i T. Kostkiewiczowej, Warszawa 1988.
13. A. Okopień—Sławińska, Semantyka wypowiedzi poetyckiej, Wrocław 1985.
14. E. Sarnawska—Temeriusz, Zarys dziejów poetyki, Warszawa 1985.
15. J. Sławiński, Dzieło. Język. Tradycja, Warszawa 1974.
16. Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1988.


JAK PISAĆ PRACĘ STYLiSTYCZNĄ?
Wielu ludzi pisze niejasno, ponieważ nie zadało sobie trudu, by nauczyć się pisać jasno. (William Somerset Maugham)
Praca musi być zgodna z tematem. Należy zatem temat zrozumieć, dokładnie przemyśleć i przeanalizować. Pisanie jest jak praca architekta—budowniczego. Zanim położy cegłę, musi wiedzieć wszystko o zamierzonej budowli, musi mieć plan (Jean de La Bruyere).
Należy przedstawić własną interpretację tematu. Nasze przemyślenia związane z tematem prowadzą do sformułowania określonych problemów, którymi będziemy się zajmować. Założenia i tezy powinny być jasno, precyzyjnie nakreślone.
Argumentację musimy dobrać w sposób przemyślany, poprawny. Powinniśmy pamiętać, że temat naszej pracy wpływa nie tylko na merytoryczny dobór materiału, ale również wiąże się z ograniczeniami formalnymi (np. jeśli dotyczy liryki, nie wolno w sposób nieuzasadniony zajmować się analizą prozy). Argumentacja powinna być wieloaspektowa, ciekawa, niebanalna, oryginalna (najlepiej jeżeli dobór materiału wykracza poza kanon obowiązkowych lektur). Liczy się samodzielność. Ważna jest logika i precyzja wywodu, zwięzłość i rzeczowość.
Dużym atutem jest zdolność operowania posiadaną wiedzą, umiejętność włączenia do wypowiedzi cytatów, jak również np. wprowadzenie akcentów polemicznych w stosunku do przytoczonych sądów.
Formułowanie samodzielnych sądów i ocen, wnioskowanie i uogólnianie może świadczyć o pogłębionej interpretacji, oryginalności myślenia.
Praca powinna być poprawnie skomponowana — jest widoczny świadomy zamysł kompozycyjny. Może to dotyczyć zachowania proporcji w strukturze pracy (wstęp, rozwinięcie, zakończenie), stosowania akapitów. Również argumenty powinny być uporządkowane, poszczególne akapity powinny się ze sobą wiązać, logicznie z

siebie wynikać. Jasno sformułowane wnioski muszą być konsekwencją przedstawionych argumentów.


Zainteresowanie może wzbudzić niebanalny początek pracy, intrygujące tezy,
oryginalne ujęcie, zaskakujące argumenty. Bardzo istotny jest, oczywiście, indywidualny odbiór tekstów, wrażliwość estetyczna, ale należy unikać osobistych wynurzeń i refleksji luźno związanych z tematem. K
Trzeba zwrócić uwagę także na precyzję języka, bogactwo słownictwa, różnorodność struktur składniowych, jednoznaczne i poprawne używanie terminów, pojęć. Na poziom pracy ma wpływ zarówno styl, jak i błędy gramatyczne, ortograficzne i interpunkcyjne.
Na ocenę pracy wpływa także jej estetyka — przejrzysta struktura tekstu, graficzne
wyróżnienie poszczególnych części, akapity (można zastosować także inne znaki 6.
spójności tekstu, np. rozdziały, śródtytuły, motta).
Tekst powinien mieć twórczy, literacki charakter.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość