Strona główna

Dzielność a fortuna – warunki i granice ludzkiej kreacji świata społecznego w poglądach Niccolo Machiavellego I


Pobieranie 33.02 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar33.02 Kb.


Dzielność a fortuna – warunki i granice ludzkiej kreacji świata społecznego w poglądach Niccolo Machiavellego

I.

Pośród myślicieli odrodzenia, Niccolo Machiavelli (1469-1527) jest postacią wybitną i tragiczną. W wiekach szesnastym i siedemnastym, jego imię kojarzone było z kłamliwością, okrucieństwem i destrukcyjnym racjonalizmem , żaden myśliciel nie był bardziej demonizowany i nie zrozumiany niż Machiavelli. Jego życie przebiegało przez okres największego rozkwitu kultury we Florencji, aż do jej upadku. Był to czas politycznej niestabilności, strachu, wojen, intryg, a także rozwoju kultury. Małe włoskie państwa, pod wpływem dwóch wielkich sąsiadów: Hiszpanii i Francji czynnie uczestniczyły w polityce europejskiej, tocząc ciągłe wojny.

Urodził się 3 maja 1469 w zamożnej rodzinie florenckiego prawnika. W swoim życiu ujrzał kulturalny i polityczny rozwój Florencji, pod świetnymi rządami Lorenzo il Magnifico d’Medici. Widział też zmierzch Medyceuszy gdy syn i następca Lorenzo, Piero d’Medici został odsunięty od władzy przez dominikanina Savonarolę, który uczynił Florencje Republiką. Gdy w1498 Savonarola, fanatyczny reformator, został obalony i spalony na stosie, nastała druga republika.

W republice Machiavelli został sekretarzem „drugiej kancelarii”, a niedługo później także sekretarzem „Dziesięciu dla Wolności”, była to ważna i szanowana funkcja. W służbie Florencji działał Machiavelli bardzo aktywnie, odbył 23 podróże dyplomatyczne do władców włoskich, Cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego, króla Francji Ludwika XII. Był autorem dwóch memoriałów: o reformę podatkową we Florencji w 1503 i o stworzenie milicji, ludowej armii w 1505.

Republika została jednak zniszczona, w 1512 przez Hiszpanie, która przywróciła Medyceuszy do władzy. Gdy Medyceusze doszli ponownie do władzy, Machiavelli starał się o ich względy. Być może spowodowała to jego ambicja, albo uważał że powinien służyć, niezależnie od tego kto znajduje się u steru rządów. Medyceusze jednak nigdy nie zaufali mu do końca, gdyż pełnił ważną rolę w republice. Uwięzili go i torturowali w 1513, a następnie zesłali do jego posiadłości w San Casciano. Pomimo to, Machiavelli nie ustawał w swych staraniach aby wrócić do łask. To właśnie na zesłaniu w San Casciano, gdy starał się o powrót do polityki, napisał swe największe dzieła: Rozważania nad dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza (Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio) ,Księcia (Il Principe) , Historię Florencji (Istorie fiorentine). Część z tych dzieł, jak Książę który jest dedykowany Wawrzyńcowi Medyceszowi, napisane zostały w nadziei na łaskę rządzących.

Jego metoda poznawcza opierała się na dwóch filarach: studiowaniu historii (głównie starożytnej) a także obserwacji współczesnej sceny politycznej. Nie był on uczonym akademickim, ale politykiem, nawet jeśli przez długi czas odsuniętym od władzy. Jego rozważania i rady, wypływały z jego doświadczeń i obserwacji.

Największą innowacją w Rozważaniach... i Księciu było rozdzielenie przez autora teorii polityki od etyki. W tradycji europejskiej polityka była blisko związana z etyką. Arystoteles podsumował ten związek, gdy zdefiniował politykę jako pochodną etyki. Wyrosłe z tradycji pojmowanie polityki, przedstawiało ją w kategoriach dobra i zła, sprawiedliwości i niesprawiedliwości.

Machiavelli był pierwszym który ujął politykę i zjawiska społeczne w oddzielne kategorie niezależne od etyki. Można powiedzieć że to właśnie ten florentyńczyk był pierwszym wielkim myślicielem który użył naukowej Arystotelesa do polityki. Uczynił to obserwując polityczną rzeczywistość, czytając to wszystko co zostało na ten temat napisane, i opisując system polityczny. Dla Machiavellego w polityce chodzi o jedną tylko rzecz: zdobycie i utrzymanie władzy. Wszystko inne - religia, moralność, etc.- co ludzie z polityką utożsamiają, nie ma związku z tym podstawowym aspektem – chyba że bycie moralnym pomaga utrzymać władzę. Jedyną umiejętnością która liczy się w tej rozgrywce jest chłodna kalkulacja, dobry polityk wie co powiedzieć bądź uczynić w każdej sytuacji.

Czytając dzieła Machiavellego jest jasne że ma on szacunek tylko dla zwycięzców. To właśnie dlatego podziwiał Aleksandra VI i Juliusza II, nienawidzonych w europie i uważanych za bezbożnych papieży, którzy odnosili jednak wielkie militarne i polityczne zwycięstwa. Odrzuceniu przez Machiavellego etyki w rozważaniach o polityce, zawdzięcza on opinię antychrysta w renesansowej Europie.

Sam Machiavelli był agnostykiem. Traktował religię i chrześcijaństwo lekceważąco i instrumentalnie. Uważał że religia pomaga w sprawowaniu władzy. W Rozważaniach nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza pisał: „Pierwszym dobrodziejstwem wyświadczonym nam, Włochom, przez Kościół i księży jest to, że staliśmy się bezbożni i występni”i.

W przeciwieństwie do czołowych postaci odrodzenia nie był Machiavelli nie był kosmopolitą, przeciwnie, najważniejszą była dla niego perspektywa Włoch i Florencji. Był on kontynuatorem florenckiej myśli republikańskiej, następcą takich myślicieli jak Leonardo Bruni czy Collucio Salutati. W swoich dziełach chętnie sięga do myśli starożytnej, rewiduje poglądy współczesnych na starożytny Rzym, zajmuje się republiką. W swoich pracach odwołuje się do Polibiusza, Tacyta, Liwiusza, Cycerona i Arystotelesa.

Lekceważąco traktuje teologię i abstrakcyjne poglądy filozofów, jego teoria polityki jest realistyczna. Opiera ją na rzymskim modelu rządów republikańskich, doceniając jednak rolę wybitnych jednostek. Jej adresatem była nie tylko elita władzy ale także „lud” rozumiany jako burżuazja, klasa posiadająca.

Pomimo jego nadziei że to Medyceusze mogą być tymi którzy zjednoczą Italię, ich potęga nie trwała długo. Gdy Gulio d’Medici został papieżem Klemensem VII, jego zastępcy którzy rządzili Florencją, robili to bardzo nieudolnie. Lud wkrótce obalił Medyceuszy i ustanowił Trzecią Republikę w 1527. Machiavelli miał nadzieję na odzyskanie stanowiska sekretarza „drugiej kancelarii”, jednak republikańskie władze nie mają do niego zaufania, jako do związanego z Medyceuszami. Wielka Rada Republiki odrzuciła jego prośbę, w dziesięć dni później, 21 czerwca 1527 Niccolo Machiavelli zmarł.

II.

Kluczowymi pojęciami w twórczości Machiavellego są fortuna czyli los i virtu czyli cnota. Fortuna jest laickim odpowiednikiem pojęcia Opatrzności Boskiej. W przeciwieństwie jednak do Opatrzności fortuna jest ślepa i kapryśna. Nie da się nad nią zapanować, jednak można ją wykorzystać, jednostki wybitne mogą się jej przeciwstawić. Porównuje ją autor do rwącej rzeki, na której można jednak stawiać tamy. Dobrze rządzone państwo, które wyposażone jest w mądre prawa może oprzeć się nieszczęściom słanym przez los. Państwo słabe i źle rządzone jest zdane na łaskę fortuny. To los decyduje wszędzie tam gdzie zabraknie ludzi cnotliwych, mądrych i energicznych. Machiavelli w następujących słowach przedstawiał fortunę:”(...) jest jak kobieta, którą trzeba koniecznie bić i dręczyć, aby ją posiąść; i tacy, którzy to czynią, zwyciężają łatwiej niż ci, którzy postępują oględnie. Dlatego zawsze szczęście, tak jak kobieta, jest przyjacielem młodych, bo ci są mniej oględni, bardziej zapalczywi i z większą zuchwałością rozkazują.”ii

Virtu to pojęcie nieprzetłumaczalne, oznacza rozum, zdolność do podejmowania decyzji, męstwo. Machiavelli zerwał z chrześcijańską interpretacją cnoty i wrócił do antycznej definicji tego pojęcia. To co w ideologii chrześcijańskiej utożsamiano z cnotą: miłosierdzie, litość, poświęcenie, miłość Boga, wybaczanie nieprzyjaciołom, pogarda dla dóbr doczesnych, pogarda dla dóbr doczesnych zbawienie indywidualnej duszy jako najwyższe dobro Machiavelli uważał za nieprzydatne w życiu państwowym. Twierdził że ludzie wierzący w te ideały i dążący do ich realizacji, nie są w stanie zbudować silnego państwa, na miarę republiki rzymskiej. Tak pojmowanej cnocie przeciwstawiał on własną definicję tego pojęcia, którą zaczerpnął właśnie z antyku. Męstwo, Wigor Dzielność wobec przeciwności losu, osiągnięcia w życiu publicznym, ład, dyscyplina, szczęście, sprawiedliwość i siła niezbędna do dochodzenia swych praw, były cechami wyznaczającymi prawdziwą cnotę. To na tych wartościach były, według Machiavellego, zbudowane republikański Rzym i Ateny złotego wieku, które to państwa uważał za najdoskonalsze, utożsamiał z najwspanialszym okresem historii.

Zbudowanie państwa prawdziwie chrześcijańskiego uważał on za niemożliwe, ze względu na ludzką niedoskonałość. Przeciwnie, wyznawał pogląd że pokora, przebaczanie, pogarda dla rzeczy doczesnych uniemożliwia zbudowanie zdrowego i silnego państwa które zaspokoi ludzkie potrzeby i interesy. Machiavelli nie twierdzi że cnoty chrześcijańskie są złe, ale uważa że pełnią destrukcyjną rolę w życiu społecznym . Osoby wyznające chrześcijańskie cnoty powinny się, według autora Księcia, nie mieszać do polityki, zostawić to pragmatykom wyznającym cnotę pogańską.

Tak zdefiniowane los i cnota determinowały wedle Machiavellego życie społeczne. W sposób oczywisty te dwa pojęcia są sobie przeciwstawne. Fortuna u Machiavellego nie jest już Bożą Opatrznością, która w pełni kieruje historią i współczesnością, w Księciu możemy przeczytać: „(...) los w połowie jest panem naszych czynności, lecz jeszcze pozostawia nam kierowanie drugą ich połową lub nie o wiele mniejszą ich częścią”iii. Jednostki, a w szczególności władcy mądrzy i cnotliwi mogą wpływać na bieg wydarzeń.

W swoich dziełach Machiavelli jest nieufny wobec ludzi. Jego pogląd o naturze ludzkiej jest pesymistyczny, pisze on w Księciu: „Ludzie zawsze będą dla ciebie źli, jeżeli konieczność nie zmusi ich do tego by byli dobrzy.” ivSzczególnie gardzi on dwoma warstwami: pospólstwem i szlachtą. Pospólstwo czyli klasa nie posiadająca to nie to samo co lud, to tylko jego część. Machiavelli uważa że tylko okrutne rządy, są w stanie utrzymać pospólstwo w karbie. Szlachta z kolei, dla Machiavellego to klasa próżniacza nie spełniająca żadnej pożytecznej roli. Przydatna może być tylko w monarchii, gdzie jest potrzebna dla utrzymania ustroju.

Pesymizm Machiavellego co do cech ludzkich nie jest jednak skrajny. Uważa on że w drodze edukacji, można uczynić ludzi dobrymi obywatelami, podając za przykład lud rzymski, w dobie świetności republiki. Ważne dla dobrego funkcjonowania państwa jest mądre prawodawstwo. „Nic nie przyczynia się do umocnienia i utrwalenia republiki, jak urządzenie jej w ten sposób, aby zawistne nastroje obywateli mogły naleźć naturalne, prawem przewidziane ujście”v.

Wielką zaś rolę przywiązuje Machiavelli do roli w historii, jednostek wybitnych. To właśnie genialne i cnotliwe jednostki, tak jak Perykles w Atenach, mają tworzyć wedle niego cnotliwe społeczeństwa. Uważa on że to właśnie jednostki mogą nadać państwu właściwy kształt i prawa, gdyż mogą być w swoich działaniach konsekwentne i jednomyślne, w przeciwieństwie do grup ludzkich. Jednak to zbiorowość, a nie jednostki, są według Machiavellego najlepszymi strażnikami dobrze urządzonego państwa, gdy tylko poznają się na jego zaletach. W tym poglądzie widać specyfikę republikanizmu Machiavellego. Uważał on także, że lepsze jest silne księstwo, niż słaba republika. Także w swoim postępowaniu jego republikanizm nie był skrajny, gdy republika florencka upadła i powrócili do władzy Medyceusze, Machiavelli starał się im gorliwie służyć. Książę był przecież napisany dla nich.

Pomimo praktycznego podejścia do polityki, autor Księcia stworzył też własną teorię na temat pochodzenia władzy. Według Machiavellego ludzie po okresie pierwotnego rozproszenia, dla lepszej obrony, zaczęli łączyć się w społeczność, w której wybierano na przywódcę najsilniejszego. Dopiero wtedy, po ustanowieniu władzy, zaczęto tworzyć normy moralne a następnie prawne. Zapewne tym usprawiedliwiał Machiavelli moralny relatywizm swych poglądów. Moralność jest dla niego pochodną władzy. Władza może więc traktować ją instrumentalnie, stosować bądź nie, zależnie od własnych potrzeb.

W Rozważaniach wyróżnia autor, trzy formy rządów: monarchię, rządy optymatu i rządy ludu. Powstały one w procesie historycznym, w tej właśnie kolejności. Zbliża się zatem Machiavelli do klasyfikacji Arystotelesa, który dodatkowo wyróżniał dobrą i złą odmianę każdej z tych form (monarchia i tyrania, arystokrację i demokrację, politeje i demokrację). Machiavelli uważa jednak że taki podział jest zbędny, gdyż każdy z tych ustrojów raz ustanowiony przeistacza się w swoją zdegenerowaną formę.

Machiavelli odrzucił każdą z tych form jako wadliwą, i prowadzącą do upadku państwa. Postulował on, połączenie elementów wszystkich tych form w jedną. W ustroju takim władza księcia, możnych i ludu miałyby się wzajemnie równoważyć. Ponownie sięgnął autor do doświadczeń antyku, dając za przykład Likurga, który nadał tak skonstruowany ustrój starożytnej Sparcie, co zapewniło temu państwu przetrwanie 800 lat historii.

Pojęcie prawdy również zostało u Machiavellego przewartościowane. W polityce prowadzonej według zaleceń Makiawela, jest zbędna a często wręcz szkodliwa. Nie potępia on samej szczerości ale przyznaje otwarcie, że dla skutecznych rządów i utrzymania władzy nie należy się cofać przed kłamstwem. Machiavelli odradza książętom np. dotrzymywania słowa gdy nie ma z tego żadnych konkretnych korzyści. Rozsądny mąż stanu według niego, powinien otaczać się mądrymi ludźmi którzy mówią mu prawdę a nie schlebiają, ale nie powinien pozwalać każdemu mówić prawdę gdyż poddani mogliby stracić do niego szacunek.

Polityka jest u bohatera tej pracy, wielką grą pozorów. Machiavelli obserwując swą epokę, widział że jest ona daleka od standardów etycznych. Zalecał jednak aby utrzymywać pozory moralności , tak aby poddani uważali go za wzór cnót. Tak potraktowana polityka, to nic innego jak wielki spektakl. W tym spektaklu, ważne jest to co ludzie o polityku uważają, a nie to jakim jest ów polityk naprawdę .W Księciu Machiavellego czytamy: „Pewien współczesny książę nie głosi niczego innego, oprócz pokoju i wierności, ale jest największym wrogiem jednego i drugiego, i gdyby dochował tego, co głosi, dawno już postradałby państwo i znaczenie.”vi

Książe według Machiavellego powinien przede wszystkim umieć wygrywać. To umiejętność zwyciężania i osiągania wyznaczonych celów jest wyznacznikiem wielkości władcy, a nie metody jakimi to osiąga („Sławę daje zwycięstwo, a nie sposób jego osiągnięcia”vii). Aby być skutecznym, władca powinien być podobnym do sprytnego i często zdradliwego lisa gdy jest słaby, a kiedy jest silny do dumnego i mężnego lwa.



III.

Machiavelli był jednym z największych w historii analityków systemu władzy. Mimo iż zalecał swoim czytelnikom ostrożne dysponowanie prawdą, sam z rozbrajającą szczerością obnażał mechanizmy władzy. Odrzucił on całą mistyczną otoczkę, jaką wokół polityki starali się zbudować jego poprzednicy. Z tego powodu zyskał w historii bardzo złą opinię cynicznego i przewrotnego, propagatora występku i przemocy w polityce. Określenie „makiaweliczny” na zawsze zyskało negatywne znaczenie.

Moim zdaniem opinia taka jest niesprawiedliwa. Przeciwnie, uważam że należy docenić odwagę i szczerość z jaką obnażył kulisy władzy. Polityka od swego początku, długo przed Machiavellim, deprawowała i była areną wielkich zbrodni. Był on jednak pierwszym który tak dogłębnie, chłodno i przenikliwie opisał jej tryby. Jego podejście do tematu było nowatorskie.

Był prekursorem nowoczesnych nauk społecznych, psychologii społecznej. Wywarł znaczny wpływ na nowoczesną teorię polityki i na samych polityków. Pomimo jednak że ci ostatni, w ciągu stuleci, chętnie sięgali do jego prac, rzadko się do tego przyznawali. Nie chcieli bowiem być kojarzeni z Machiavellim. Król Anglii Henryk VIII jednocześnie zaczytywał się w Księciu i zakazywał jego druku. Świadczy to z jednej strony że dobrze zrozumiał nauki Makiawela, a z drugiej potwierdza to teze Rousseau że autor ten jest dla władców groźny. Do włoskiego wydania Księcia przedmowę pisał Benito Mussolini, a do rosyjskiego Kamieniew, co zresztą zostało wykorzystane w procesie pokazowym przez Kamieniewa. Adam Mickiewicz w Konradzie Wallenrodzie umieścił motto że należy umieć być lisem i lwem, co jest nawiązaniem do idei Machiavellego.

Oczywiście dla dzisiejszych polityków porady Machiavellego, o tym jak rządzić są nieprzydatne. Po pierwsze, omówione w jego dziełach, łatwe są do rozpoznania, a po drugie, wobec wielkiego postępu techniki i socjotechniki są przestarzałe.

Nic jednak na aktualności nie traci idea virtu i fortuny. Ludzie cnotliwi, odważni którzy biorą los we własne ręce, mogą znaleźć w poglądach Machiavellego zachętę do śmiałych działań.



W Księciu napisał on: „Jestem przekonany, że temu wiedzie się dobrze kto postępuje zgodnie z duchem czasów, natomiast nie szczęści się temu, kto sprzeciwia się duchowi czasów”viii.
Bibliografia

  1. Niccolo Machiavelli - Książę. Rozważania nad pierwszym dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza. Tłum. Wincenty Rzymowski. Verum, Warszawa 1993

  2. Isaiah Berlin - Oryginalność Machiavellego. [w:] Literatura na świecie 6/1986

  3. J. Garewicz – Machiavelli a humanizm epoki renesansu [w:] Myśl Filozoficzna 4/ 1955

  4. L. Strauss – Trzy fale nowożytności [w:] Respublica 11/ 1986

  5. J. Malarczyk – Paradoksy losów doktryny Warszawa 1973

  6. N. Machiavelli – Myśli cyniczne. Wybrał Krzysztof Tur. Wydawnictwo Łuk. Białystok 1993

iI, II, III, IV, V, VI, VII – wszystkie cytaty pochodzą z: Niccolo Machiavelli – Książę. Rozważania nad dziesięcioksięgiem historii Rzymu Liwiusza. Verum, Warszawa 1993

ii


iii


iv


v


vi


vii


viii






©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość