Strona główna

Encyklopedia pedagogiczna XXI w. Tom III m-o, Warszawa 2004 r. Wydawnictwo „Żak”. Muzea jako ośrodki edukacji kultury


Pobieranie 29.28 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar29.28 Kb.
ENCYKLOPEDIA PEDAGOGICZNA XXI W. TOM III M-O, Warszawa 2004 r. Wydawnictwo „Żak”.
MUZEA JAKO OŚRODKI EDUKACJI KULTURY – muzeum współcześnie oznacza instytucję, która „gromadzi, przechowuje i udostępnia dobra kultury w zakresie wiedzy, techniki i sztuki oraz okazy przyrody, prowadzi badania naukowe i działalność oświatową w zakresie ustalonym statutem, a także współdziała w upowszechnianiu nauki i sztuki z instytucjami, organizacjami i stowarzyszeniami o podobnych celach” (Ustawa z 15 lutego 1962 roku O ochronie dóbr kultury i muzeach). Muzea systematyzuje się wedle cech organizacyjnych, rodzaju zbiorów, zasad badawczych, typu ekspozycji, intencji wobec zwiedzających. Muzeum jest to najczęściej specjalnie zbudowane lub odpowiednio przystosowane pomieszczenie, w którym są zgromadzone różnego rodzaju zabytkowe przedmioty, czyli eksponaty, reprezentujące świat przyrody i rezultaty działalności człowieka. Eksponaty są ugrupowane według dyscyplin artystycznych lub naukowych, które reprezentują, i tak rozmieszczone, aby chętni mogli je w dogodny sposób oglądać i poznawać. Muzea niezależnie od udostępniania zwiedzającym swych zbiorów, prowadzą bogatą działalność oświatową: m.in. organizują odczyty, nieraz cykliczne, specjalne wystawy tematyczne i wystawy objazdowe.

Tradycja i historia muzealnictwa. Muzea mają długą tradycję – wywodzą się z mitologii greckiej. W kulturze antycznej muzeum było domem i świątynią Muz, opiekunek sztuk i nauk związanych z Apollonem, który im przewodził jako Muzagetes. W muzeach gromadzono pamiątki dotyczące postaci i historii Muz.

Takie zbiory w późniejszych epokach stanowiły wyraz czci czy pamięci, jak również bogactwa, kultu, dostojeństwa i wartości nauki. Na dworach władców, papieży, biskupów i arystokratów oraz klasztorach, a także skarbcach katedr gromadzono nie tylko pamiątki, ale też wartościowe dzieła sztuki oraz wytwory z kruszców szlachetnych.

W okresie oświecenia zaczęto udostępniać te zbiory, otwierając państwowe lub królewskie galerie sztuki. W Paryżu w 1750 r. przeznaczono na ten cel Pałac Luksemburski; w Londynie w 1753 r. powołano uchwałą parlamentu British Museum; w Petersburgu w 1764 r. zapoczątkował swą działalność Ermitaż; w 1809 r. dekretem królewskim utworzono w Madrycie Muzeum Prado. Inne kraje również w tym czasie powołały znane i cenione galerie.

Na ziemiach polskich w 1805 r. zostały udostępnione w Wilanowie zbiory Stanisława Kostki Potockiego. Wcześniej, bo już w 1775 r., Sejm rozważał projekt organizacji Muzeum Polonicum. Drugim po Wilanowie ośrodkiem muzealnym stały się Puławy, gdzie w świątyni Sybilli i Domku Gotyckim Izabela Czartoryska zapoczątkowała działalność gromadzenia pamiątek narodowych, co w okresie zaborów miało wielką wartość dla tradycji kultury i tożsamości narodowej. Księżna zawarła ideę swojej pasji w haśle: „Ojczyzno, nie mogłam Cię ochronić, niech Cię przynajmniej uwiecznię.”

W XIX w. rozpoczął się stały, intensywny rozwój muzeów historycznych i galerii sztuki, ale powstały również ekspozycje techniczne, przemysłowe, gospodarcze, rolnicze, wojskowe, biograficzne. Na przełomie XIX/XX w. rozwijał się bogaty ruch organizacji muzeów na otwartym terenie – tzw. Skansenów. Nazwa ta oznacza po szwedzku szaniec; na terenie dawnych szańców na wyspie Djürgarden w Sztokholmie zorganizowano pierwsze w Szwecji muzeum na otwartym terenie (1891), a nazwa terenu przyjęła się dla nowego typu ekspozycji. Twórca i aktywny popularyzator skansenów, Artur Hazelius, wyraził swoje stanowisko wobec roli ekspozycji muzealnych: „Poznanie i umiłowanie przeszłości są zasadniczym fundamentem dla wszelkiej nowej produkcji – drzewo jest mocniejsze, gdy głębiej korzenie zapuszcza”. Skandynawia przoduje w ich organizacji oraz kulturalnym i wychowawczym wykorzystaniu. Pierwsza placówka w Djürgarden powstała w 1891 r.; a do 1982 r. zorganizowano w Szwecji aż 1162 skanseny.

W Polsce pierwszą ekspozycją na wolnym powietrzu był utworzony w 1906 r. mały skansen w Wdzydzach na Pomorzu oraz kurpiowski skansen w Nowogrodzie nad Narwią zorganizowany w latach 1919-1927 przez Adama Chętnika, muzeologa i popularyzatora muzeów na wolnym powietrzu oraz muzeów regionalnych. W 1934 r. na łamach „Kultury i Wychowania” wyraził on następujący pogląd: „Muzea regionalne stać się powinny naturalnymi warsztatami pracy oświatowej, jak gdyby zamożniejszą filią gabinetów szkolnych, czymś w rodzaju ognisk dydaktycznych dla uczniów i nauczycieli (…) Wiedza jako element wychowania ma znaczenie wówczas tylko, gdy wiąże się z osobowością, gdy stwarza kulturę. I dlatego właśnie wszędzie dziś wzrasta rola muzeów, nowocześnie zorganizowanych, muzeów ułatwiających zespolenie nauczania z tradycją kulturalną środowiska” (Wojnar, 1991).

Rozwój muzeów w XIX w. zainicjował powstanie ruchu naukowego (w tym towarzystw międzynarodowych) oraz organizację narad, konferencji. Już w 1903 r. na konferencji w Mannheim popularyzowano ideę: „Muzea jako instytut kultury dla ludu”, a w 1929 r. w Berlinie zwołano specjalny kongres pod hasłem „Muzeum i szkoła”, w czasie którego ustalono, że zadaniem każdego muzeum, obok eksponowania, zbierania i konserwowania obiektów, jest także nauka i nauczanie, wychowanie, popularyzacja.

O zainteresowaniach naukowych muzeami i muzealnictwem świadczą liczne prace, pochodzące już z pierwszej połowy XX w., a wśród nich studium Almy S. Wittlin z 1949 r. The Museum its History and Tasks in Education (Muzeum, jego historia i rola w edukacji). Autorka wyodrębniła następujące funkcje muzeum:

- gromadzenie skarbów jak wyraz potęgi i zasobności oraz korzystna lokata kapitału;

- materialny wyraz prestiżu władców;

- obrona przeciw złym duchom i złym siłom związana z przekonaniem o magicznej sile niektórych eksponatów;

- symbolizacja i materializacja wspólnoty duchowej i potęgi zbiorowości, a równocześnie narzędzie wychowania patriotycznego i duchowego zjednoczenia;

- budzenie ciekawości i potrzeb naukowo-badawczych;

- organizowanie przeżyć emocjonalnych i współudział w odzyskaniu przez ludzi spokoju i harmonii wewnętrznej, ułatwienie psychicznego relaksu, odprężenia, bliskiego przeżycia katharsis (Wojnar, 1991).

Muzealnictwem, a z czasem pedagogiką muzealną zajmowali się także polscy specjaliści, zwłaszcza Stanisław Kostka Potocki, Adam Czetnik, Michał Walicki, Stanisław Witkiewicz, Mieczysław Treter, a po wojnie: Kazimierz Malinowski, Zdzisław Żygulski, Stanisław Lorentz, Irena Wojnar, Antoni Kunysz i inni.

Po wojnie ukształtował się międzynarodowy ruch muzealnictwa: w 1946 r. powołano ICOM Międzynarodową Radę Muzeów afiliowaną przez UNESCO; w 1954 r. uchwalono międzynarodową konwencję o ochronie światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego; w 1946 r. ogłoszono Kartę Wenecką, stwierdzającą ogólnoludzkie wartości spuścizny zabytkowej; w 1981 r. uzupełniono ten zapis o Kartę Florencką, wprowadzającą do spuścizny zabytkowej ogrody historyczne.



Typy i funkcje muzeów. Ruch ochrony zabytków obejmuje nie tylko muzea, ale także inne pomniki i pamiątki historyczne o zasięgu ogólnoludzkim, a także lokalnym. Ochrona zabytków polega na zapewnieniu im trwania, uwzględniania ich uczestnictwa w kształtowaniu świadomości indywidualnej i społecznej, uzupełnieniu roli składnika współkształtującego środowisko człowieka.

Aktualnie obowiązująca a Polsce Ustawa z 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach stwierdza, że „ochrona dóbr kultury, stanowiących dorobek myśli i pracy wielu pokoleń, jest obowiązkiem Państwa i powinnością jego obywateli”. W tej samej ustawie muzeum zostało określone jako instytucja, która „gromadzi, przechowuje i udostępnia dobra kultury w zakresie wiedzy, techniki i sztuki oraz okazy przyrody, prowadzi badania naukowe i działalność oświatową w zakresie ustalonym statutem, a także współdziała w upowszechnieniu nauki i sztuki z instytucjami, organizacjami i stowarzyszeniami o podobnych celach”.

Wartość muzeów zasadza się na rejestracji dawnych i współczesnych osiągnięć danego społeczeństwa w poszczególnych dziedzinach życia. Osiągnięcia te placówki muzealne opracowują naukowo i w postaci eksponatów udostępniają zwiedzającym. Jednocześnie muzea prowadzą w swych dziedzinach tematycznych prace naukowe, konserwatorskie i popularyzatorskie. Nie tylko więc udostępniają eksponaty, ale też konserwują je i przechowują, upowszechniają wiedzę, wydając katalogi i przewodniki oraz organizując odczyty i wykłady. Muzea obok wartości poznawczych, oferują też przeżycia natury estetycznej, które znacząco poszerzają horyzonty odbiorcy.

Muzea dzieli się zwykle na humanistyczne, przyrodnicze i techniczne. Muzea przyrodnicze gromadzą eksponaty z poszczególnych dziedzin nauk przyrodniczych, muzea techniczne – z poszczególnych dziedzin techniki, w muzeach humanistycznych znajdują się zbiory związane z człowiekiem, jego historią, twórczością artystyczną i życiem wybitnych twórców.

Istnieją muzea historyczne, których zbiory ilustrują dzieje poszczególnych regionów lub miast (np. Muzeum Historyczne m.st. Warszawy), muzea sztuki (np. Muzea Narodowe w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu i Poznaniu), muzea poświęcone poszczególnym wybitnym twórcom (np. Dom Matejki w Krakowie). Po ostatniej wojnie powstały nowe rodzaje muzeów: muzea martyrologii narodu polskiego (np. Muzeum na Pawiaku i Mauzoleum Walki i Męczeństwa w alei I Armii Wojska Polskiego w Warszawie, Muzeum w Oświęcimiu z oddziałem w Brzezince, Państwowe Muzeum na Majdanku, Muzeum w Sobiborze).

Spośród muzeów technicznych zasługuje na uwagę przede wszystkim Muzeum Techniki NOT w Warszawie, muzeum Lotnictwa w Krakowie.

Agregacja placówek muzealnych pozwala na wyodrębnienie muzeów narodowych, okręgowych i regionalnych w układzie administracyjnym, który odpowiada podziałowi na województwa i powiaty oraz premiuje określeniem „narodowe” nie tylko placówki w stolicy oraz Krakowie, ale także w innych dużych aglomeracjach jak Wrocław, Gdańsk, Poznań, Toruń.

Inny podział pozwala wyodrębnić muzea wielodziałowe, branżowe, biograficzne oraz skanseny, czyli muzea na wolnym powietrzu, mające także charakter wielodziałowy w zakresie życia i kultury wsi polskiej, niekiedy bardzo zróżnicowanych.

W wychowaniu regionalnym szczególną wartość mają muzea miejscowe określane jako regionalne, a także biograficzne oraz skanseny. W placówkach regionalnych prowadzone są, związane z lokalną tradycją, działy sztuki, historii regionu, etnografii, archeologii, ikonografii. Są to ekspozycje stałe oraz czasowe związane z istotnymi wydarzeniami w regionie lub właściwymi dla niego rocznicami.

Dla kultury regionalnej i jej upowszechniania obok placówek regionalnych skansenów ważną rolę spełniają muzea biograficzne, w których prezentowane są pamiątki związane z twórcami lub mężami stanu, wywodzącymi się z tej małej ojczyzny, która chlubi się nimi, popularyzuje ich twórczość oraz inne formy działalności.



Rola muzeum w samokształceniu. Racjonalne korzystanie z muzeów opiera się na wyborze podstawowych i interesujących placówek. Dla podniesienia poziomu kulturalnego niezbędna jest wizyta w Muzeum Narodowym w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu i Poznaniu, a także na Wawelu, Zamku Warszawski, w Łazienkach, Wilanowie, Muzeum Wojska Polskiego i muzeum Literatury im. A. Mickiewicza w Warszawie oraz wyliczone wyżej muzea martyrologii narodu polskiego. Oprócz tych placówek warto znać muzea w swoim regionie, warto też poznawać lokalne muzea podczas wyjazdów turystycznych.

Należy przyjąć zasadę, że jednorazowe zwiedzanie daje tylko ogólną orientację w bogactwie zbiorów. Każda kolejna wizyta pogłębia natomiast znajomość i rozumienie ich wartości. W większości muzeów można nabyć przewodniki i katalogi, ułatwiające zwiedzanie placówki.

Muzea pełnią istotną funkcję ośrodków edukacji kultury, gdzie słowo żywe łączy się z przyjemnością oglądania interesujących eksponatów.

Maria i Józef Półturzyccy
Literatura: Wojnar I., Muzeum czyli trwanie obecności, WSIP, Warszawa 1991.
MUZEUM ALEKSANDRYJSKIE – Królewskie Towarzystwo Nauki i Literatury Aleksandrii, instytutu naukowy (zwłaszcza nauk matematyczno-przyrodniczych).

Na przełomie IV i III w p.n.e. państwa greckie weszły w nowy okres zwany hellenistycznym. Nastąpił rozwój nauk doświadczalnych i matematycznych. Na drugi plan zeszła literatura, a zastąpiła ją gramatyka. Ośrodkiem nauki i sztuki stała się Aleksandria, miasto portowe w delcie Nilu, założone w 332 r. przez Aleksandra Wielkiego, stolica potężnego Egiptu i centrum światowego życia.

Pomysł stworzenia ogniska nauki należał do Ptolemeusza I, a realizował go Demetriusz Faleroński. Dynastia Ptolomeuszy powoływała na członków Towarzystwa Naukowego uczonych ze wszystkich krajów. Otrzymywali wysoką pensję i wolność (zwalczano tylko swawolę moralną), sprzyjającą rozwojowi naukowemu i twórczości.

Nastąpiła specjalizacja w badaniach i dokonywanie obserwacji i doświadczeń. Dominowały cztery główne kierunki umysłowe:

1) literatura poetycka, dramatyczna i prozaiczna (Demetriusz Faleroński, Filetas z Kos, Sosteos, Aleksander z Pleuronu, Homer syn Andromacha, Filiskos, Dionizades, Eufronois);

2) nauki humanistyczne (Kallimach z Cyreny, Arystofanes z Bizancjum, gramatyk Dydym z Aleksandrii, Pamfilos); na wydziale tym ujęto w system cały dorobek twórczości greckiej w ciągu całych wieków historii, uratowano wiele dzieł od zapomnienia; dano podwaliny językoznawstwa i leksykografii, zasady gramatyki, składni i krytyki filologicznej i edytorstwa;

3) medycyna i nauki biologiczne (Herofilos z Chalcedonu, Galen, Teofrast) – dokonywano tu doświadczeń i obserwacji (sekcje) na ludziach i zwierzętach, a balsamowanie zwłok służyło poznaniu anatomii;

4) matematyka, astronomia i nauki fizyczne (Euklides, ratostenes z Syreny, Archimedes, Ktezybios, Heron, Hipparch, Ptolemeusz Klaudiusz).

W murach muzeum powstały pierwsze dzieła o rolnictwie. Tu opracowano grecką wersję Starego Testamentu (Septuaginta) przełożoną przez 72 uczonych od poł. III p.n.e do II w. po n.e. Uczeni muzeum stworzyli nowe rodzaje, formy i tematy, metodykę pracy literacko-artystycznej, zainicjowali powstanie nowych nauk o człowieku i świecie.

Uczelnia posiadała największą bibliotekę starożytności. Za czasów Ptolemeusza II główny jej zrąb Serapeum, przy świątyni Serapisa, miał liczyć ok. 400 tys. zwojów i 100 tys. dubletów. W I w. p.n.e. miała liczyć 700 tys. zwojów. Była centrum dokumentacji naukowej wszystkich narodów. Stworzono tu zespół kopistów dla powielenia rzadkich dzieł. Uczeni mieli możliwość bezzwłocznego sprowadzania dzieł w nieograniczonej liczbie. Godność dyrektora biblioteki piastowali najwięksi uczeni. Udogodnieniem dla uczonych była możliwość odbywania podróży naukowych. Sprowadzano okazy roślin i zwierząt, przyrządy, materiały do badań.

Muzeum posiadało różne zakłady naukowe: ogród zoologiczny, botaniczny, zakłady przyrodnicze i fizyczne, zbiory, np. szkieletów, zegarów słonecznych, obserwatorium astronomiczne, amfiteatralne prosektorium, wyposażone w sale zebrań i odczytów, teatr, miejsca sportowych ćwiczeń, mieszkania uczonych.

W 389 r. muzeum uległo zniszczeniu na skutek zamieszek wewnętrznych wynikłych z zaostrzających się antagonizmów między chrześcijanami a poganami. Zostało spalone w 641 r. po zdobyciu Aleksandrii przez Arabów.



Stefan Możdżeń
Literatura: Popławski M., Muzeum, czyli Królewskie Towarzystwo Nauki i Literatury w Aleksandrii, Lublin 1946.
MUZEUM OŚWIATY – instytucja, spełniająca zadania i funkcje muzealne wobec pamiątek edukacyjnych i pedagogicznych, które stanowią dawne budynki szkolne i oświatowe, sprzęty i inne wyposażenia, ubiory przewidziane regulaminem, programy, podręczniki, pomoce dydaktyczne, materiały metodyczne, publikacje, czasopisma, druki akcydensowe dla potrzeb oświaty, fotografie, nagrania płytowe i taśmowe, filmy i inne ilustracje; muzeami oświaty są dawne budynki szkolne oraz ich rekonstrukcje, specjalnie przygotowane ekspozycje tematyczne w przeznaczonych na nie pomieszczeniach, wystawy tematyczne w muzeach regionalnych, muzea i ekspozycje biograficzne, izby pamięci w szkołach lub dawnych pomieszczeniach oświatowych.

Pierwszy projekt organizacji muzeum oświaty zgłosił w 1817 r. Mark Antonie Julien, francuski inspektor szkolny. Ważną propozycją była londyńska wystawa z 1851 r., gdzie wprowadzono tematykę edukacyjną. Pierwsze muzeum oświatowe otwarto w Toronto w 1854 r., a następne w Londynie w 1857 r. kolejne ekspozycje zorganizowano w Petersburgu (1864) oraz w latach następnych – w Rzymie, Erichu, Tokio, Paryżu, Belgradzie i innych miastach.

Jednym z najstarszych jest Muzeum Szkolnictwa w Lubljanie, stolicy Słowenii, które zorganizowano w 1898 r. Działa już ponad 100 lat i zebrało bogate zbiory. Zasoby tej instytucji to 35 tys. eksponatów, 41 tys. pozycji książkowych, ponad pół miliona tekstów o tematyce edukacyjnej.

Muzea oświaty gromadzą eksponaty z zakresu swojej tematyki, konserwują je i przechowują, udostępniają i upowszechniają poprzez wystawy, publikacje, lekcje muzealne, konferencje i plenery.

Szczególną wartość edukacyjną mają wycieczki do muzeów oświaty. Foldery, przewodniki i publikacje tematyczne utrwalają wartości w nich wypracowywane pozwalają na upowszechnianie wiedzy poza stałą ekspozycją.

W Polsce nie funkcjonują jeszcze centralne muzea oświaty; pierwsza tego typu placówka powstała przed laty w Łodzi przy ulicy Gdańskiej, ale jej ekspozycja ma bardziej charakter regionalny niż prezentujący dorobek narodowego systemu edukacji. Niezależnie od ogólnej ekspozycji w Łodzi, organizowane są formy zbliżone: muzea instytucji, izby pamięci, wystawy biograficzne. Do najbardziej znanych i cenionych należą: Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Collegium Maius, Muzeum Uniwersytetu Warszawskiego w Pałacu Kazimierzowskim, Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego w Kielcach, izby pamięci Janusza Korczaka w dawnym Domu Sierot w Warszawie przy ul. Krochmalnej i Naszym Domu przy ulicy Zwycięstwa. Pedagogiczny charakter ma także wystawa biograficzna Jana Amosa Komeńskiego w Muzeum Regionalnym w Lesznie, a przez kilkanaście lat działało prywatne Muzeum Kazimierza Sośnickiego w Białośliwiu pod Wyrzyskiem.



W latach 60, XX w. planowano organizację muzeum oświaty w Instytucie Pedagogiki w Warszawie przy ul. Górczewskiej, gdzie powstała wówczas Centralna Biblioteka Pedagogiczna. Zwolennikiem organizacji muzealnej ekspozycji edukacyjnej był Wincenty Okoń, wówczas dyrektor Instytutu, ale plany te nie zostały zrealizowane.

Józef Półturzycki
Literatura: Dobrowolska A., Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego, Kielce 1965.; Lorentz S., Przewodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, Warszawa 1982; Podlecki J., Uniwersytet Jagielloński, Kraków1993; Półturzyccy M. i J., Muzea literackie w nauczaniu języka polskiego, Warszawa 1978; Turos L., Muzeum – swoista instytucja edukacyjna, Warszawa 1999; Udział muzeów w działalności oświatowej i kulturalnej, Materiały z kolokwium Międzynarodowej Rady Muzeów w Moskwie i Leningradzie, Poznań 1971; Wojnar I., Muzeum, czyli trwanie obecności, Warszawa 1991.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość