Geografia polityczna regionalistyka europejska



Pobieranie 137.26 Kb.
Data17.06.2016
Rozmiar137.26 Kb.
GEOGRAFIA POLITYCZNA Regionalistyka europejska
POJĘCIE GEOGRAFIIA POLITYCZNA

Geografia polityczna jako jedna z wyodrębnionych i autonomicznych nauk o ziemi, uważana jest za dziedzinę stosunkowo młodą.

Związki między geografia a historią dostrzeżono w czasach antycznych, w opracowaniach od XVII w. Niektórzy dopatrują się początków w pracy Williama Petty, The Political Anatomy of Ireland, 1672. Obejmowała terytorium państwowego jego położenia geograficznego oraz znaczenia stosunków ludnościowych jako podstawy potencjału gospodarczego krajów - ukazanie związków. Druga jego praca Political Arthmetic – poświęcona zagadnieniu optymalizacji kształtu i rozmiarów terytorium państwowego. Miało umożliwić pełne użytkowanie surowców oraz zapewnić optymalna gęstość zaludnienia. Rozproszenie ludności źródło politycznej słabości kraju. W XVIII w. powstawały prace będące zbiorem wiadomości o ustroju państwa, życiu politycznym i religijnym, przy czym przeważały w niej zagadnienia ustrojowo-polityczne. Taki zakres pojęcia istniał przez XIX w.

Geografia polityczna jako gałąź nauki o Ziemi wykształciła się na przełomie XIX i XX w. za sprawą niemieckiego geografa Fryderyka Ratzla, prof. Uniwersytetu w Lipsku, jego praca Politische Geographie, München 1897. Praca kładzie nacisk na role położenia geograficznego oraz środowiska naturalnego w rozwoju społeczeństwa i w życiu człowieka. Ziemi jako obszar stanowi stały i niezbędny komponent każdego państwa. Biologiczna koncepcja państwa – sam był przyrodnikiem, zwolennikiem teorii Darwina. Uważał państwo za organizm podlegający prawom doboru naturalnego. Spory graniczne prowadzą do wojny, ponieważ granice stają się przeszkodą we wzroście państwa, którego obszar rozszerza się w miarę rozwoju kultury. Uważał, iż żaden prymitywny naród nie stworzył wielkiego państwa. W Europie czy Australii jest miejsce na jedno mocarstwo. Stworzył koncepcje „przestrzeni życiowej” - Lebensraum, jeden z ideologów imperializmu niemieckiego. Najważniejsze, iż sformułował zagadnienia geografii politycznej, usystematyzował je i zilustrował.

Z początkiem XX w. rozwój geografii ekonomicznej, geografia polityczna w kierunku zagadnień państwowo-politycznych. Nadal definiuje się geografie polityczną jako badaniem przejawów życia zorganizowanych w państwa społeczeństw. Wykształciła się geopolityka związana z polityczną rolą elementów środowiska geograficznego. Zarzucono ten kierunek po II wojnie światowej, co w konsekwencji doprowadziło do ograniczenia badań nad geografia polityczną. Ponowne odrodzenie – oświetlenie polityki od strony geografii i nauk politycznych.

W 1965 r. w pracy zbiorowej wydanej w Waszyngtonie geografię polityczną określono jako dyscyplinę zajmującą się wzajemnym oddziaływaniem przestrzeni geograficznej i procesów politycznych oraz społeczno-ekonomicznych. Jak również zajmuje się badaniem zjawisk i systemów politycznych w ich kontekście przestrzennym, jako studium przestrzennych różnic i podobieństw o charakterze politycznym.

Przedmiotem badań jest pewien wyznaczony obszar, głównie państwo (terytorium)

Zadania geografii politycznej - badanie

- wpływu państwa i jego polityki na kształtowanie się przestrzeni geograficznej – wpływ na ekonomię

- struktury i funkcji regionów politycznych – bloków jednorodnych

- jednostek politycznych niższego rzędu niż państwo - zmiany województw

- ugrupowań państw (politycznych, ekonomicznych i militarnych) organizacje międzynarodowe

W kręgu zainteresowań geografii politycznej znajdują się także problemy ludnościowe, zagadnienia ras i narodów, struktury ekonomiczne zagrożenia ekologiczne, oraz wiele innych problemów społeczno-ekonomicznych i politycznych, obecnie np. terroryzm

Nie ma jednej ogólnej akceptowalnej definicji geografii politycznej. Autorzy widzą różne jej zakresy, odmienne pola działania, i przypisują inne cele. Wszyscy uważają proces polityczny i przestrzeń za podstawowe atrybuty geografii politycznej.



Nauka o siłach kształtujących świat

Geografia polityczna porusza wiele zagadnień będących zainteresowaniem nauk politycznych, ekonomii, historii i socjologii, wojskowości. Geografię polityczną możemy w pewnym sensie uważać za geografię współczesności.

Geografie polityczną obecnie traktuje się jako jedną z dyscyplin geografii społeczno-ekonomicznej albo geografii człowieka.
KRAJ, PAŃSTWO, TERYTORIUM

M. Sobczyński, Państwa i terytoria zależne. Ujęcie geograficzno-polityczne, Toruń 2006.


Termin kraj i państwo są często używane niemal synonimicznie. W rzeczywistości między tymi terminami istnieją różnice

- Termin „państwo” określa zawsze desygnat bardziej precyzyjny niż termin „kraj”

- Państwo ma precyzyjnie wyznaczone granice i zawarte w nim terytorium

- Kraj ma obszar którego granice są mgliste, mało precyzyjne lub strefowe

- Państwo jest obiektem politycznym i prawnym, kraj jest obiektem przeżywanym i doświadczanym.

- Kraje mają tradycyjne nazwy potoczne, zwykle jednowyrazowe: Polska, Niemcy, Bułgaria. -- Państwo ma nazwę oficjalną: Rzeczpospolita Polska, Związkowa Republika Niemiec, Republika Bułgarii

- Kraj jest obszarem z przypisanym przez kulturę znaczeniem i wartością.

- Państwo to przede wszystkim organizacja, a terytorium jest istotnym, ale nie niezbędnym elementem państwa.

- Może być państwo bez terytorium, nie może być państwa bez organizacji państwowej.

Państwo bez państwa

- Zakon Maltański, joannici w latach 1309-1522 na wyspie Rodos, 1530-1798 na Malcie. Suwerenny Rycerski Zakon Maltański funkcjonuje do dziś jako suwerenny podmiot prawa międzynarodowego, utrzymuje stosunki dyplomatyczne z 50 krajami z tym z Polską, ma przedstawicieli przy instytucjach międzynarodowych, w tym przy Radzie Europy i ONZ.

- Podobnym przykładem była Stolica Apostolska w latach 1870-1929

Rządy na uchodźstwie

- Rząd Serbii z powodu zajęcia państwa przez Austrio-Węgry w 1915 roku schronił się na greckiej wyspie Korfu i nie utracił uznania międzynarodowego

- Rząd Polski w czasie II wojny światowej (podobnie inne kraje okupowane)

Istnienie dwóch jurysdykcji państwowych na tym samym terytorium - okupowane ziemie polskie - organy Trzeciej Rzeszy i polskiego państwa podziemnego

szczebel organizacji przestrzennej

- Państwa mogą mieć dowolną wielkość, nie każde państwo można nazwać krajem. Krajem nie jest Watykan i Monako. Trudno uznać państwa kontynentalne, Rosja, Kanada za kraje

- Tradycja historyczna uniemożliwiająca utożsamianie państwa z krajem, zbyt krótkie dzieje państwa by wytworzyły tradycję i świadomość, np. NRD brak nazwy potocznej, w Polsce zwano Enerdowem, Dederowem (Enerdowcy, Dederowcy)

nie każdy kraj jest państwem

Bawaria, Kastylia, Akwitania, Frankonia, Dalmacja, Ingria, Besarabia, Szwabia, Tyrol, Łużyce, Tracja, Irlandia – przecięty granicą, podobnie Korea



terytorium – obszar – teren

- Trzy terminy stosowane bezzasadnie jako wymienne

- Obszar – termin o najszerszym znaczeniu, odnosi się do obiektów konkretnych, jak i abstrakcyjnych, o różnej wielkości

- Teren jest zawsze konkretny i niewielki, nigdy abstrakcyjny, odnosi się raczej do geodezji niż geografii politycznej

- Terytorium – obszar jurysdykcji państwa

Terytorium państwa - jest to przestrzeń trójwymiarowa, obejmująca obszar lądowy, morskie wody przybrzeżne, wnętrze ziemi oraz przestrzeń powietrzną

Zmiany terytorialne poprzez: Zawłaszczenie, Przyrost, Cesja, Aneksja, Inkorporacja, Plebiscyt, Okupacja

- Zawłaszczenie: państwo obejmuje terytorium, które do tej pory nie pozostawało pod władzą innego państwa (tereny zamorskie przekształcane w kolonie)

- Przyrost terytorialny: wynik powiększenia terytorium na skutek działania sił przyrody lub działania człowieka. Zjawiska zachodzące na:

morskim wybrzeżu (półwyspy, poldery, nabrzeża portowe, falochrony)

morzu terytorialnym (wyspy przybrzeżne)

rzekach granicznych (rozwój delt)

- Cesja terytorialna: Odstąpienie przez jedno państwo części swojego terytorium drugiemu państwu. Podstawą cesji jest międzynarodowa umowa, w której jedno państwo zrzeka się swoich praw do określonego obszaru na rzecz innego państwa.



cesja jednostronna, na mocy konferencji pokojowych, traktatów pokojowych

cesja wzajemna, jednoczesna wymiana terytoriów między dwoma państwami, (scedowanie przez ZSRR na Polskę części obszaru w rejonie Drohobycza w zamian za część terytorium Polski w rejonie województwa lubelskiego (1951)

cesja odpłatna, za przekazanie części terytorium państwo otrzymuje zapłatę (sprzedaży Luizjany Stanom Zjednoczonym przez Francję)

- Anekcja terytorialna: Zagarnięcie lub przyłączenie przez jedno państwo całości lub części terytorium innego państwa, najczęściej przy użyciu siły lub w wyniku wygranej wojny (zagarnięcie przez Niemcy w wojnie z Francją w 1871 Alzacji i Lotaryngii, zajęcie przez ZSRR w 1940 państw nadbałtyckich: Litwy, Łotwy, Estonii i rumuńskiej Besarabii). Współcześnie zakazana przez prawo międzynarodowe. Karta ONZ i Akt Końcowy KBWE uznały aneksję za nielegalną (włączenie Kuwejtu do Iraku w 1990).

- Inkorporacja terytorialna: Pojęcie prawa międzynarodowego, zbliżone do pojęcia zjednoczenia. Oznacza wchłonięcie jakiegoś terytorium przez inne państwo, przy czym oba państwa wyrażają na to zgodę. Odbywa się to wszystko na drodze pokojowej. Wchłaniane państwo traci swoją podmiotowość prawnomiędzynarodową. Państwo wchłaniające zachowuje dotychczasową podmiotowość przy jednoczesnym rozszerzeniu swojego terytorium. Za przykład inkorporacji podaje się (wbrew swej nazwie) "Zjednoczenie Niemiec", które faktycznie oznaczało wchłonięcie Niemieckiej Republiki Demokratycznej przez Republikę Federalną Niemiec.

- Plebiscyt: Sposób na powiększenie części terytorium wskutek głosowania ludności. Dzięki plebiscytowi ludność może wyrazić swój pogląd co do przynależności do określonego państwa, a wiec, czy dany obszar, na którym ta ludność zamieszkuje, ma być przyłączony do jednego czy drugiego państwa. Plebiscyt w Polsce na Górnym Śląsku w 1921 r.

- Okupacja wojenna: Czasowe zajęcie przez siły zbrojne państwa prowadzącego wojnę całości lub części terytorium państwa nieprzyjacielskiego i wprowadzenie tam swojej władzy. Zasady okupacji wojskowej rozstrzyga w prawie międzynarodowym Konwencja haska IV (1907) [Dział III - O władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego].

- Okupacja pokojowa: Czasowe zajęcie przez siły zbrojne terytorium obcego państwa, nie będące bezpośrednim wynikiem działań wojennych, lecz mające na celu ochronę określonych praw i interesów państw okupujących. Państwo pod okupacją pokojową może zachowywać większość swoich uprawnień. Współczesnym przykładem okupacji pokojowej mogą być działania sił pokojowych ONZ.


Niepodległość. Niezależność państwa od formalnego wpływu innych jednostek politycznych. Niepodległość nie jest tożsama z wolnością. Pierwsze odnosi się do państwa, drugie do jednostki czy wspólnoty.

Niepodległość jest formalna i niepodzielna.

Suwerenność jest faktyczna (nie ma innej władzy) i stopniowalna: utrata całkowita lub częściowa, dobrowolna lub przymusowa

Niepodległość można jedynie uzyskać lub stracić. Suwerenność można poszerzać lub ograniczać
RACJA STANU (fr. raison d’état) - odzwierciedla powody istnienia państwa

Wewnętrzny cel istnienia państwa

Zewnętrzny cel istnienia państwa
Racja stanu jako najwyższe dobro i interes państwa. Nie należy racji stanu mylić z interesem narodowym, ponieważ państwo nie jest tożsame z narodem (interesem obywateli)

Racja stanu jest funkcją: państwowości, ustroju, sytuacji geopolitycznej

Bez państwowości nie można mówić o racji stanu.

Za najbardziej oczywiste elementy racji stanu uznaje się bezpieczeństwo (bezpieczeństwo terytorialne, od niedawna bezpieczeństwo energetyczne), niepodległość, suwerenność i integralność terytorialną

Niepodległość – nie musi być racją stanu każdego państwa, nie jest potrzebna do utrzymania państwowości (porównaj protektorat)

Integralność terytorialna państwa, tj. nienaruszalność jego granic nie musi wiązać się z racja stanu. Rząd czechosłowacki w 1991 r. uznał odpadniecie Słowacji za nie zagrażające czeskiej racji stanu, lecz zgodny z czeskim interesem narodowym.


Państwo – suwerenny, terytorialny twór działający na rzecz politycznych, gospodarczych, społecznych i obronnych interesów swoich mieszkańców. Tworzy terytorium i ludność, która je zamieszkuje oraz organizacja i władza polityczna sprawowana na danym obszarze. Trójelementowość, terytorium, ludność, władza.

Podstawowe pojęcia związane z państwem

Demokracja – sposób powoływania władzy, głównie ustawodawczej

Wolność – swoboda działania i organizowania się

Praworządność – przestrzeganie przez państwo obowiązujących procedur prawnych bez żadnego wyjątku

Państwo prawne – państwo mające poważny stosunek do stanowionego przez siebie prawa, w tym do jego stabilności

Formy ustrojowe państw

Monarchia - władza usankcjonowana religijnie

Teokracja – władza pochodzi z nadania nadprzyrodzonego i jest sprawowana przez duchownych Państwo Kościelne, Tybet pod władzą dalajlamy, Iran pod wodzą Chomeiniego, Afganistan i talibowie

Republika - władza pochodzi z wyboru

Despotyzm – władza pochodzi z własnego nadania, władza nieobieralna, sukcesja na warunkach określonych przez despotę

Dyktatura (junta) - bezpośrednie rządy wojskowych

Faszyzm – na zasadach wodzowskich w oparciu o system bojówkowo-policyjny

Komunistyczny władza partii przerasta państwo



Modele polityczno-ustrojowe państwa (prawno-terytorialne jego urządzenie)

Państwo unitarne – jednolity sposób stanowienia i wykonywania prawa na całym terytorium

Państwa autonomistyczne – jeden lub kilka regionów maja odrębny system prawny i organy przedstawicielskie (Szkocja, Walia, Irlandia Pł.)

Państwo regionalistyczne – (zwane niewłaściwe regionalnym), wszystkie regiony maja autonomię, lecz prawo stanowione jest dla całego obszaru państwa. Regiony maja wybieralność własnych władz, ale też udział w tworzeniu polityki państwa (Hiszpania i Włochy)

Państwo federacyjne – (nie federalne) wszystkie regiony mają własne systemy prawne, organy przedstawicielskie, podział administracyjny i ograniczoną suwerenność. Mają prawo do kształtowania polityki państwa, a także do zawierania traktatów międzynarodowych (Niemcy). Rosja (Federacja Rosyjska) – państwo quazi-autonomistyczne podzielone na 7 regionów federalnych, lecz podlegają władzy centralnej

Konfederacja – nie jest państwem, lecz związkiem państw, mających niektóre organa wspólne (Unia Europejska, Szwajcaria)



Suwerenność - na terytorium nie ma innej wyższej władzy utrata całkowita lub częściowa, dobrowolna lub przymusowa.

Praktyka międzynarodowa zna (dopuszcza) formy ograniczonej suwerenności


TERYTORIA ZALEŻNE

Ogólne określenie obszarów znajdujących się pod różnymi formami zależności politycznej od jakiegoś państwa – obszary o ograniczonej suwerenności


Najstarsza forma zależności – kolonia

Posiadłość państwa (nazywanego krajem macierzystym bądź metropolią) znajdująca się poza jego granicami i podlegająca bezpośredniej zależności politycznej i gospodarczej. Brak niezależnych struktur władzy oraz odrębnych organów prowadzących politykę zagraniczną. Zarówno pierwsze jak i drugie (jeśli w ogóle istnieją) są podporządkowane metropolii.



Kolonia – terytoria, które przynajmniej częściowo są zamieszkane przez rdzenną ludność (autochtonów), nieposiadających pełnych praw obywatelskich. Organy przedstawicielskie władzy nie istnieją, lub nie mają realnych kompetencji. Wykluczona jest możliwość przyznania niepodległości. Populacja dzieli się na osadników posiadających pozycję dominującą i zwykle znacznie liczniejszą ale dyskryminowaną ludność tubylczą. System władzy oraz wzorce kulturowe narzucane są przez metropolię. W niektórych przypadkach rdzenna ludność wykorzystywana jest w roli taniej, bądź wręcz niewolniczej siły roboczej.

Powstawały od wielkich wypraw geograficznych w XVI wieku i funkcjonowały do lat 90. XX wieku.


Dzisiejsze terytoria zależne (dawne kolonie) to posiadłości zamorskich w których wszyscy mieszkańcy, niezależnie od pochodzenia, posiadają równie prawa, w tym prawo do legalnego ogłoszenia niepodległości. Potomkowie osadników, optują za zachowaniem zależności względem metropolii co może prowadzić do konfliktów z potomkami rdzennej ludności.
Rodzaje terytoriów zależnych:
Protektorat – państwo posiadające własny ustrój uzależnione jest w swej polityce od państwa silniejszego (protektora). Protektorat jako kraj zachowuje niektóre swoje instytucje, rząd i administrację, ale znajduje się pod kontrolą obcego państwa, które prowadzi jego sprawy zewnętrzne np. politykę zagraniczną i gospodarczą – Bhutan pod protekcją Indii.
Mandat (terytorium mandatowe) - przejęte przez Ligę Narodów po I wojnie światowej terytoria niesamodzielne niemieckie i nietureckie Imperium Osmańskiego na Bliskim Wschodzie scedowane na inne państwa. o zróżnicowanej suwerenności wewnętrznej, pozbawione zewnętrznej scedowanej przez Ligę Narodów na inne państwo.

Kategorie:

Emancypacyjne przygotowane do niepodległości – Irak, Syria, Palestyna, Transjordania

Kolonialne zarządzane jak własne posiadłości kolonialne mandatariusza, Togo Francuskie i Brytyjskie, Kamerum francuski i Brytyjski, Tanganika, Samoa Zachodnie i inne.

Kolonie zarządzane jak własne terytorium mandatariusza – Afryka Południowo-Zachodnia
Powiernictwo (terytoria powiernicze) – o ograniczonej suwerenności wewnętrznej i braku zewnętrznej przejęte przez ONZ po II wojnie światowej, scedowane przez ONZ na inne państwo lub kilka państw, zgodnie z systemem powierniczym ONZ - na podstawie Karty Narodów Zjednoczonych oraz umów powierniczych. Nadzór nad powiernictwem sprawowało Zgromadzenie Ogólne ONZ i Rada Powiernicza ONZ.

Były to dawne terytoria mandatowe (z wyjątkiem Afryka Południowo-Zachodnia i Somali Włoskie), Powiernikami zostały dawni mandatariusza z wyjątkiem Japonii, objęły USA. System powierniczy ONZ zastąpił istniejący przed II wojną system mandatowy Ligi Narodów. Karta Narodów Zjednoczonych przewidywała, że systemowi powierniczemu podlegają następujące terytoria (początkowo 11)

- terytoria mandatowe, które nie uzyskały niepodległości

- obszary odłączone od państw nieprzyjacielskich po II wojnie światowej

- obszary oddane dobrowolnie pod powiernictwo (nie było takiego wypadku)

Ostatnim terytorium powierniczym było Palau, uzyskało samodzielność w 1994 r. Istnienie Rady Powierniczej jako organu ONZ stało się zbędne. ONZ nie zdecydowała się na jej zniesienie, gdyż wiązało się to z rewizją Karty Narodów Zjednoczonych.

Afryka Południowo-Zachodnia pozostała formalnie terytorium mandatowym, gdyż Republika Południowej Afryki zaanektowała ją i nie oddała pod powiernictwo ONZ. Pomimo wielu uchwał Zgromadzenia Ogólnego ONZ RPA nie opuściło tego terytorium, aż do roku 1990 - wtedy terytorium to ogłosiło niepodległość i znane jest jako Namibia.
Kondominim - terytorium o wspólnej suwerenności zewnętrznej co najmniej dwóch państw kolonialnych o stopniu suwerenności wewnętrznej zależnej od statusu kolonii – Nowe Hebrydy (Wielka Brytania i Francja), obecnie Vanatu.

Canton i Enderbury - dwa atole koralowe: Canton (obecnie Kanton) oraz Enderbury leżące w grupie Wysp Feniks, położone w Oceanii, pośrodku Pacyfiku. Wyspy miały istotne znaczenie jako baza wojskowa, zarówno dla marynarki jak i lotnictwa, ze względu na ich położenie między USA, Australią i Filipinami. W latach 1939 - 1979 stanowiły kondominium amerykańsko - brytyjskie, następnie weszły w skład państwa Kiribati. Aktualnie nie zamieszkane.


Dominium - w rozumieniu nowożytnym państwo o nieograniczonej suwerenności wewnętrznej i zewnętrznej ograniczonej tylko nominalnie. Formalnie jest to monarchia w unii personalnej z Wielką Brytanią. Niezależne państwo wchodzące w skład brytyjskiej Wspólnoty Narodów oraz uznające monarchę brytyjskiego za głowę państwa, a będące niegdyś kolonią Wielkiej Brytanii. Jako dominium od 1867 r. Kanada, od 1914r. posiadłości brytyjskie z udziałem ludność europejskiej, Australia, Nowa Zelandia, do 1961 r. Związek Południowej Afryki, w latach 1922-1937 Republika Irlandii.
Państwa stowarzyszone - terytorium o dobrowolnie ograniczonej suwerenności wewnętrznej i zewnętrznej na rzecz dawnego państwa kolonialnego, które chce być częścią tego państwa lecz metropolia się nie zgadza. Dobrowolna umowa pomiędzy dwoma państwami, w której całkowicie niepodległy kraj decyduje się na konstytucyjne powiązanie z drugim, większym państwem. Umowa obejmuje prowadzenie przez to państwo wspólnej polityki międzynarodowej i decydowaniu o obronności.

Wolne stowarzyszenie państw – Związek Wysp Cooka z Nową Zelandią

Sprawami międzynarodowymi kieruje państwo nadrzędne, ale państwo stowarzyszone prowadzi swoje niezależne misje dyplomatyczne. Wysp Cooka, które aktywnie działają w kilku krajach sąsiedzkich, a także w samej Nowej Zelandii



Porozumieniem o Wolnym Stowarzyszeniu - Stosunki Federacji Mikronezji, Palau i Wysp Marshalla ze Stanami Zjednoczonymi

Wolne stowarzyszenie państw - na podobnych zasadach opierał się związek Wielkiej Brytanii z jej byłymi koloniami w rejonie Karaibów, były to: Antigua i Barbuda, Grenada, Saint Lucia, Saint Kitts i Nevis oraz Saint Vincent. Państwa te były związane od roku 1967, w chwili obecnej każde z nich jest w pełni suwerenne.
Terytorium zamorskie

terminem prawnym oznaczającym pewien rodzaj terytoriów zależnych od Wielkiej Brytanii i od Francji



Brytyjskie terytoria zamorskie – nazwa od 2002 r. dla części posiadłości Wielkiej Brytanii, wcześniej (1981) „terytorium zależne" a wcześniej używano określenia „kolonie”. Obecnie Wielka Brytania posiada 15 „terytoriów zamorskich" (na 18 terytoriów ogółem)

Francuskie terytoria zamorskie - terytorium zależnego o pewnej autonomii wewnętrznej używana dawniej dla czterech terytoriów (obecnie tylko dla jednego). 0d 2003 zbiorowość zamorska (Polinezja Francuska - o dużej autonomii, własny prezydent - kraj zamorski).
Terytorium zewnętrzne

oficjalna nazwa używana przez rząd Australii dla australijskich terytoriów zależnych

Do terytoriów zewnętrznych należą: Australijskie Terytorium Antarktyczne, Norfolk, Wyspa Bożego Narodzenia, Wyspy Ashmore i Cartiera, Wyspy Heard i McDonalda, Wyspy Kokosowe, Wyspy Morza Koralowego

Terytoria te są formalnie zarządzane przez rząd Australii (w jego imieniu czyni to Departament Transportu i Usług Regionalnych). Część z terytoriów (np. Norfolk) ma szeroką autonomię wewnętrzną i rząd australijski stara się nie ingerować w ich politykę.


Dependencja

Dependencje Korony brytyjskiej - terytoria w praktyce zależne od Wielkiej Brytanii, choć formalnie nie wchodzące w skład Zjednoczonego Królestwa. Obecnie istnieją trzy takie dependencje: Guernsey, Jersey, Wyspa Man.

Dependencja Rossa - terytorium zależne Nowej Zelandii stanowiące konstytucyjną część tego państwa

Dependencje Federalne – Wenezuela (wyspy położone na Morzu Karaibskim z dala od wybrzeża)
Departament zamorski

(fr. département d'outre mer, DOM) - nazwa francuskiego terytorium zależnego na prawach departamentu, wprowadzona w 1946 roku. Działają one na tych samych zasadach, co departamenty Francji metropolitalnej. Każdy z nich tworzy jednocześnie region administracyjny, składający się z jednego departamentu.

Gwadelupa, Martynika, Gujana Francuska, Reunion
Republika ludowa – o ograniczonej suwerenności wewnętrznej i zewnętrznej z zagwarantowana przyjaźnią z ZSRR, powstał w zależnych od Rosji obszarach azjatyckich (Chorezm 1920-1925, Buchara 1929-1924, Tuwa, 1921-1944, Mongolia 1921-1991) i później w Europie

Demokracja ludowa (demokracja socjalistyczna) – określenie używane w stosunku do państw zależnych od Związku Radzieckiego po II wojnie światowej. Jest to formuła dyktatury partii komunistycznych przy zachowaniu fasady instytucji formalnej demokracji parlamentarnej.



Enklawy

Szczególny przypadek zwartości terytorialnej państw - enklawy i eksklawy (wyłącznie terytorium lądowe bez wysp)



Enklawa - część terytorium państwa, która doń należy, mimo że nie wykazuje ciągłości z pozostałą częścią terytorium państwa

Eksklawa – obszar wyłączony spod jurysdykcji państwa, które go otacza

Eksklawa jest każdą „dziurą” w terytorium państwa. Jeżeli należy ona do innego państwa to jest enklawą.


Enklawy w Europie:

- dwadzieścia enklaw belgijskich na obszarze Holandii, w których znajdują się eksklawy holenderskie z jedna belgijską kontrenklawą w środki, tworzących gminę Beerle.

- niemieckie Büsingen stanowi enklawę w terytorium szwajcarskiego kantonu Szafuza,

- włoskie miasto Campione d'Italia wewnątrz kantonu Ticino (Szwajcaria), chociaż w praktyce administrowane jest jako część Szwajcarii, tzn. stanowi część szwajcarskiego obszaru celnego, jego mieszkańcy posługują się frankiem szwajcarskim i nie płacą podatków we Włoszech, choć nadal podlegają zwierzchnictwu włoskiemu (Prowincja Como)

-hiszpańskie miasto Llivia położone w południowej Francji, kilka kilometrów na wschód od Andory

- rosyjska enklawa Sankowo-Miedwieże w terytorium Białorusi składa się z dwóch wsi

- autostrada przebiegająca przez wschodnią Mołdawię została wymieniona na terytorium o takiej samej powierzchni stając się jednocześnie ukraińską enklawą na terytorium Mołdawii,

- wsie Ormidhia i Xylotimbou na Cyprze otoczone są przez formalnie niezależną brytyjską bazę Dhekelia. Ponadto na terenie bazy znajduje się elektrownia również należąca do Cypru,

wieś Sastavci należąca do Bośni i Hercegowiny tworzy enklawę na terytorium Serbii w pobliżu miasta Priboj.
Watykan jest eksklawą we Włoszech, sam posiada liczne enklawy. San Marino jest eksklawą we Włoszech, nie jest niczyją enklawą (nie posiada ziem w innym miejscu). Andora nie jest eksklawą, leży miedzy Francją i Hiszpanią, nie jest też enklawą.

Ambasady są eksklawami i enklawami, według prawa międzynarodowego są częścią terytorium państwa, które reprezentują.


Półenklawy - część terytorium państwa, która doń należy, mimo że nie wykazuje ciągłości z pozostałą częścią terytorium państwa z dostępem do morza, analogiczne półeksklawy

część terytorium państwa, która doń należy, mimo że nie wykazuje ciągłości z pozostałą częścią terytorium państwa

Przykładami półenklaw są: część terytorium państwa, która doń należy, mimo że nie wykazuje ciągłości z pozostałą częścią terytorium państwa, Alaska, Gibraltar, Kabinda, Ras al-Dżibal – część terytorium Omanu nad cieśniną Ormuz, otoczona od strony lądu przez terytorium Zjednoczonych Emiratów Arabskich.

Sprawa otwarta czy Ceuta i Melilla są półenklawami hiszpańskimi w Maroku, czy jedynie przedłużeniem terytorium zamorskim Hiszpanii, podobnie Irlandia Północna w stosunku do Wielkiej Brytanii.


Peneenklawa (enklawa praktyczna) - część terytorium państwa spełniająca warunek ciągłości z pozostałą jego częścią, dostępna jednak tylko przez terytorium państw sąsiedniego, głownie z powodu ukształtowania lądu i warunków hydrologicznych.

Przykłady enklaw praktycznych:

- austriacka gmina Jungholz jest otoczona prawie zewsząd przez terytorium Niemiec poza jednym miejscem - szczytem góry

- do Kleines Walsertal, doliny w Vorarlbergu (Austria), można dojechać jedynie przez położony w Bawarii Oberstdorf

- szwajcarska wieś Samnaun była początkowo dostępna jedynie drogą biegnącą przez Austrię, stąd też została wykluczona w 1892 ze szwajcarskiego obszaru celnego; pomimo, że w latach 1907-1912 powstała droga bezpośrednio łącząca z pozostałą częścią Szwajcarii wyjątek ten został utrzymany; z podobnych przyczyn włoska dolina Livigno wyłączona jest z unijnego obszaru VAT

- kilka wsi we wschodniej Estonii (np. Lutepä) jest dostępnych przez drogę biegnącą przez terytorium Rosji. Można poruszać się drogą bez wizy, ale tylko pojazdem i nie można się zatrzymywać przed powrotem do Estonii

- do rosyjskiej wsi Dubki (est. Tupka) położonej na zachodnim brzegu Jeziora Pskowskiego lądem można dotrzeć tylko od strony estońskie


GRANICE
Granica wyznacza zasięg zwierzchnictwa państwowego.

Każda granica jest zjawiskiem politycznym.

Granice są koniecznym atrybutem suwerenności każdego państwa, określają tożsamość terytorialną państwa.

Nie ma definicji granicy nie budzącej wątpliwości.

L. Ehrlich, Granice państwa są to w zasadzie linie geometryczne, a więc linie jednowymiarowe, w obrębie których mieści się obszar państwa

W. Durdieniewski, S. Kryłow, Granice państwa są to rzeczywiste lub idealne linie na powierzchni ziemi między określonymi jej punktami

L. Oppenheim, Granice terytorium państwowego są urojonymi liniami na powierzchni ziemi, które oddzielają terytorium jednego państwa od innego,

Pounds, Granica odseparowuje suwerenność danego państwa od suwerenności jego sąsiadów.

J. Barbag, granica jako płaszczyzna oddzielająca terytorium jednego państwa od terytorium innych państw lub obszarów nie podlegających niczyjej suwerenności.

P. Ancel, Granica jako „izobar polityczny”, Narzucona lub ustalona w wyniku negocjacji granica państwowa rzadko pokrywa się z granicami fizycznymi, językowymi, czy kulturowymi, prowadzi to do konfliktów.
Linia styku dwóch państw, równocześnie je rozdzielająca, także obszary powietrzne i podziemne

Granice lądowe i wodne

Granica (ang. boundary) płaszczyzna - płaszczyzna prostopadła

Linia graniczna (ang. border line) - linia

Pogranicze (ang. border, frontier) – strefa (granica strefowa)

Proces tworzenia granic: granice naturalne, pas ziemi (czasami niezasiedlony), pasy graniczne, mur chiński, linia graniczna (rów)


Granice „naturalne” – wyjęte z przyrody – łatwe do zweryfikowania i dogodne do obrony (górskie, wzdłuż wybrzeży, rzek, pustyń; J. Piskozub dodaje działy wodne).
Granica naturalna jako granica polityczna jednoznacznie zdeterminowana przez przyrodę – granice takie nigdy nie istniały.
Wytyczanie granicy „naturalnej”:

Koncepcja granicy historycznej - na tradycji

Koncepcja granicy naturalnych opartych na prawach natury

Niemiecka koncepcja granic narodowych, opartych na języku i „rasie”

Francuska koncepcja granic narodowych, opartych na kulturze

Koncepcja granic naturalnych wypływała z ekspansji terytorialnej


W różnych miejscach i w różnym czasie te same zjawiska przyrody mogą być lub nie być granicami (Góry zasiedlone Afryka, Ameryka Południowej, po obu stronach Himalajów Tybetańczycy, dla ludów rolniczych góry są granicą, dla pasterskich lasy),
Granice „sztuczne”, czyli konwencjonalne – geometryczne

(linie proste odpowiadające południkom i równoleżnikom)

pierwsze rozgraniczenia w końcu XV w. Granica sztuczna – geometryczna w Afryce 40%,
Wytyczanie granic.

Umowa w sprawie granicy - zgodnie z prawem międzynarodowym ogólne ustalanie na podstawie traktatów lub umów między krajami. Wytyczenie w terenie – komisje graniczne powołanie przez zainteresowane strony

Delimitacja - szczegółowe opisanie i wytyczenie granic na mapach granicy w dużej skali

Demarkacja - dokładne wytyczenie w terenie oraz zaznaczenie znakami granicznymi na lądzie
Elementy granicy:

linia graniczna

„ziemia niczyja” pas szerokości 15-20 m

strefa graniczna (2-6 km)

strefa przygraniczna - do 30 km.
Wytyczanie granic rzecznych

Granice na rzekach wytyczano już w starożytności. Wytyczano środkiem rzeki, lub brzegiem rzeki – traktat paryski w 1919/20 wprowadził zasadę:

Rzeka nieżeglowna - środkiem (medianą),

Rzeka żeglowna, głębinami (talwegiem)


Linie demarkacyjne

- linia, a niekiedy strefa odgraniczająca w czasie zawieszenia broni lub rozejmu walczące wojska

- tymczasowe rozgraniczenie terytoriów do chwili wytyczenie stałej granicy - tymczasowa granica państwowa

Podział Korei w 1953 r. według 38 równoleżnika – wolny pas ziemi 4 km

a) Linia Curzona – planowana linia demarkacyjna pomiędzy wojskami polskimi a bolszewickimi z 1919 r.

b) Linia demarkacyjna niemiecko-radziecka, rozdzielająca w latach 1939-1941 obszary okupowanej Polski kontrolowane przez III Rzeszę i Związek Radziecki.

c) Linia demarkacyjna we Francji, oddzielająca w okresie II wojny światowej obszary okupowane przez wojska niemieckie oraz terytorium kontrolowane przez Rząd Vichy. Została uzgodniona 22 VI 1940 r.

OBSZARY MORSKIE

W. Góralczyk, Obszary morskie i ich delimitacja, Warszawa 1993
Obszary morskie dzielone są na następujące strefy w kierunku od lądu do morza pełnego:
Morskie wody wewnętrzne

Stanowią część terytorium państwa nadbrzeżnego, nad którym państwo to sprawuje pełną władzę suwerenną Wody wewnętrzne stanowią obszar położony między lądem a morzem terytorialnym.

W ich skład wchodzą zatoki, tzw. zatoki i wody historyczne oraz wody portów

Zatoki stanowią wody poddane suwerenności państwa nadbrzeżnego, gdy odległość między brzegami zatoki nie przekracza 24 mil morskich. W zatokach większych tylko ich część ograniczona taką 24 milową strefą - konwencji prawa morza z 1982 r. (odległość między wejściem do zatoki mierzona w linii prostej poprzez zatokę w taki sposób, by zamknąć nią największą powierzchnię wód. Wody zamknięte tą linią, patrząc od strony lądu, będą stanowiły wody wewnętrzne).

Zatoki i wody historyczne - obszary, nad którymi dane państwo wykonuje od dawna swoją władzę tak jak na wodach wewnętrznych i jest to zwyczaj uznany przez inne państwa. Nie ma przy tym znaczenia szerokość takiej zatoki - Zatoka Piotra Wielkiego, nad którą leży Władywostok.
Porty morskie

Porty morskie są to obszary, położone zazwyczaj na styku morza i lądu, wyposażone w urządzenia umożliwiające statkom postój oraz załadunek pasażerów i towarów.

Istnieje podział na porty otwarte (handlowe), dostępne dla wszystkich statków oraz porty zamknięte, przeznaczone dla własnych statków danego państwa lub jego okrętów wojennych. Uważa się jednak, że państwo nie może zakazać wejścia do portu zamkniętego statkowi, który wskutek awarii lub sztormu znalazł się w niebezpieczeństwie.

Statki handlowe mogą zawijać do obcych portów otwartych bez specjalnych zezwoleń. Z chwilą wpłynięcia do obcego portu statek podlega władzy państwa, do którego należy port.

Okręty wojenne z reguły nie mogą zawijać do obcych portów bez zezwolenia państwa nadbrzeżnego. Jeśli jednak takie zezwolenie uzyskają, to w obcym porcie korzystają z pełnego immunitetu, co oznacza, że nie podlegają jurysdykcji państwa portu.
Morze terytorialne (wody terytorialne)

Pas wód morskich stanowiących część terytorium państwa nadbrzeżnego, położonych między morzem pełnym lub strefą ekonomiczną z jednej strony, a wybrzeżem lub wodami wewnętrznymi z drugiej strony. Morze terytorialne rozciąga się zwyczajowo na szerokość 12 mil. (może w granicach 3 – 12 mil)

Państwo nadbrzeżne sprawuje na morzu terytorialnym pełną władzę suwerenną, a inne państwa mogą korzystać w tej strefie z prawa nieszkodliwego przepływu. Obce statki mogą przepływać przez morze terytorialne, nie zagrażający pokojowi, porządkowi czy bezpieczeństwu państwa nadbrzeżnego.

W celu wyznaczenia granicy morza terytorialnego wyznacza się linię podstawową. Linię podstawową wytycza się z użyciem tzw. prostych podstawowych, łączących najdalej wysunięte punkty wybrzeża lub wysp przybrzeżnych.


Morska strefa przyległa, (Morski pas przyległy)

Strefa przyległa rozciąga się poza obszarem morza terytorialnego – do 24 mil.

Nie stanowi ona terytorium państwa nadbrzeżnego, lecz część morza przyległą do morza terytorialnego, w której państwo to posiada ściśle określone uprawnienia.

Zazwyczaj rozciąga się ona na szerokość 24 mil.

W strefie przyległej państwo może sprawować kontrolę konieczną dla zapobiegania naruszenia jego przepisów celnych, sanitarnych czy imigracyjnych oraz karania naruszenia tych przepisów popełnionych na jego terytorium lub na morzu terytorialnym.

Morze pełne (wody międzynarodowe, otwarte)

Obszary, które nie podlegają władzy żadnego państwa i z których mogą korzystać wszyscy na zasadzie pełnej równości.

W prawie międzynarodowym wykształciła się zasada wolności mórz, która przejawia się m.in. w:

- wolności żeglugi

- wolności przelotu

- wolności układania kabli podmorskich i rurociągów

- wolności budowania wysp i innych instalacji

- wolności rybołówstwa

- wolności badań naukowych
Wolności na morzu pełnym

Wolność żeglugi - możliwość swobodnego przepływu przez morze pełne. Statki znajdujące się na tym obszarze podlegają tylko jurysdykcji państwa bandery. Od tej zasady istnieją dwa wyjątki w postaci prawa powszechnej represji piractwa i prawa pościgu.

Wolność eksploatacji bogactw morskich - statki i obywatele każdego państwa mogą korzystać ze wszelkich bogactw morskich. Jedyne ograniczenia tej zasady wynikają obecnie ze względów natury ekologicznej.

Zasada wolności rybołówstwa w odniesieniu do morza pełnego nie ma obecnie praktycznego znaczenia, gdyż 90% światowych zasobów ryb znajduje się w strefach ekonomicznych.


Uprawnienia na morzu pełnym

Piractwo (rozbójnictwo morskie) jest uważane za zbrodnię prawa narodów. Każde państwo może zatrzymać statek piracki, schwytać piratów i ukarać ich według swego prawa lub wydać władzy ojczystej.

Prawo pościgu - prawo państwa nadbrzeżnego do ścigania statku poza granicami jego morza terytorialnego lub strefy przybrzeżnej, schwytania go na morzu pełnym, sprowadzenia do portu i ukarania. Przysługuje, gdy obcy statek albo znajdujące się na jego pokładzie osoby popełniły czyn niezgodny z prawem państwa nadbrzeżnego. Pościg musi być gorący i nieprzerwany. Musi być rozpoczęty w chwili, gdy obcy statek znajduje się na wodach wewnętrznych, morzu terytorialnym albo w strefie przybrzeżnej państwa nadbrzeżnego. Pościg musi spełniać warunek ciągłości - nie może być przerwany. Prawo pościgu przysługuje tylko okrętom wojennym i samolotom wojskowym albo innym upoważnionym do tego jednostkom.
Wyłączna strefa ekonomiczna – do 200 mil

W prawie międzynarodowym od 1982 r. jest obszarem rozciągającym się poza morzem terytorialnym do 200 mil morskich (370 km) mierzonych od linii podstawowej, na którym państwo nadbrzeżne posiada suwerenne prawa dla celu poszukiwania, eksploatacji, ochrony i gospodarowania zasobami naturalnymi, wód morskich jak również dna morskiego i jego podziemia.

Strefa ekonomiczna nie stanowi części terytorium państwa, lecz obszar szczególnego rodzaju. Państwo nadbrzeżne ma w stosunku do takiej strefy przede wszystkim uprawnienia gospodarcze.

W przypadku zasobów mineralnych, to państwo nadbrzeżne ma takie same uprawnienia, jak do zasobów szelfu kontynentalnego.

W odniesieniu do zasobów odnawialnych, czyli żywych, państwa nadbrzeżne powinny stosować zasadę ich optymalnego wykorzystania. Jeśli państwo mające strefę ekonomiczną nie może w całości zagospodarować odłowu ryb, to powinno dopuścić rybaków obcych państw do nadwyżki połowowej.
Przed wprowadzeniem wyłącznej strefy ekonomicznej funkcjonowały w prawie międzynarodowym morskie strefy gospodarcze
Wody archipelagowe – od 1982 r. (wody terytorialne dla państw składających się z wysp)

Prawo do ustanawiania takich wód mają państwa, które w całości składają się z archipelagów i pojedynczych wysp.

Konwencja prawa morza z 1982 r. uprawnia państwa archipelagowe do wytyczenia prostych linii podstawowych łączących najbardziej wysunięte w morze punkty zewnętrzne wysp. Wody leżące wewnątrz tych linii stanowią wody wewnętrzne państwa archipelagowego.

Pozostałe państwa mają prawo korzystania z przejścia archipelagowym szlakiem morskim.


Cieśniny i kanały morskie o znaczeniu międzynarodowym

Wolny, nieszkodliwy przepływ statków przez cieśniny leżące w strefie morza terytorialnego

Osobne przepisy regulują przejścia okrętów wojennych

Międzynarodowe kanały morskie- sztuczna droga wodna łącząca dwa otwarte dla żeglugi obszary morskie – Kanał Sueski, Panamski, Kiloński


GRANICE POWIETRZNE
Przestrzeń powietrzna - nad terytorium lądowym i morskim państwa podlega jego wyłącznej suwerenności. Żadne statki powietrzne nie mają prawa naruszać jej obszaru bez zgody danego państwa. Uprawnienie do korzystania z obcej przestrzeni mogą wynikać z umowy międzynarodowej (wielostronnej lub dwustronnej), albo z aktu wewnętrznego państwa, którego sprawuje zwierzchnictwo nad daną przestrzenią powietrzną (zezwolenie lub koncesja). Nad morzem i terytorium otwartym jest otwarta dla wszystkich państw
Przestrzeń kosmiczna - obszar podlegający regulacji prawnomiędzynarodowej, nie podlega zawłaszczaniu, może być użytkowana tylko w celach pokojowych. Przestrzeń kosmiczna rozciąga się poza atmosferą ziemską (od wysokości 90-100 km od powierzchni ziemi)
Spór terytorialny dotyczy

Statusu prawnego terytorium

Prawa do terytorium

Praw na terytorium


Podstawy roszczeń terytorialnych:

Efektywna kontrola nad danym terytorium

Integralność terytorialna

Roszczenia historyczne

Roszczenia kulturowe
Spór graniczny - dotyczy przebiegu granicy i obejmuję tylko kraje sąsiadujące

Mogą wynikać z:

niejasności postanowień traktatu

procesu ustalania linii granicznej

trudności w wyznaczaniu granicy w terenie

ekspansji terytorialnej i ekonomicznej państw

GEOPOLITYKA
L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 2000

C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2003

Z. Lach, J. Skrzypek, Geopolityka i geostrategia, Warszawa 2007

C. Flint, Wstęp do geopolityki, Warszawa 2008

L. Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny, Warszawa 2009

J. Potulski, Wprowadzenie do geopolityki, Gdańsk 2010

A. Krzeczunowicz, Geopolityka i geostrategia, Częstochowa 2010
Pojęcie geopolityka zostało wprowadzone przez szwedzkiego politologa Rudolfa Kjellena w 1916 r.

Deterministyczne założenie, że zjawiska polityczne (głównie politykę zagraniczną) można wyjaśnić czynnikami fizycznogeograficznymi, które w związku z tym w znacznym stopniu decydują o znaczeniu i sile państw.


Nauka o zmiennej strategii politycznej zdeterminowanej przez czynniki cywilizacyjne i rozgrywającej się na niezmiennej przestrzeni geograficznej w perspektywie długiego trwania historycznego.

Jest umiejętnością budowy modeli teoretycznych, myślenia, analizy czy też patrzenia na państwo w kategoriach przestrzeni oraz konfliktów, jakie się na nim toczą.

Nauka zajmująca się oddziaływaniem przestrzeni geograficznej i procesów politycznych.

Dyscyplina z pogranicza geografii, historii, nauk politycznych, ekonomii i nauk społecznych. Dyscyplina neutralna politycznie, choć wykorzystywana niekiedy przez politykę w dobrej lub złej wierze.

Ogólnie, w porównaniu z geopolityką tradycyjną nowa, współczesna geopolityka przyznaje większą wagę ludzkim czynnikom geograficznym, takim jak demografia, gospodarka, etnologia, socjologia, antropologia itp., niż czynnikom fizycznym, których wpływ i znaczenie zostały głęboko zmodyfikowane przez technologię
wymiary analizy geopolitycznej

Geopolityka toczy się na trzech płaszczyznach

płaszczyźnie geografii fizycznej – na pewnej niezmiennej przestrzeni

warstwie kulturowej - jej podmiot to typ organizacji społecznej, (która zmienia się na przestrzeni tysięcy lat, zmiany te dotyczą głównie religii, mentalności ludzkiej) na danym terytorium

gra wielkich mocarstw – współczesne stosunki międzynarodowe jest to coś, co jest elastyczne, ciągle się zmienia (położenie strategiczne)
Nurty geopolityki

Geopolityka naturalna (przyrodnicza) - (Geopolitik)

biologiczna

geograficzna

Geopolityka polityczna (geopolitics)

Geopolityka ekonomiczna (geoeconomics)

(ekopolityka)

Geopolityka kulturowa
Geopolityka naturalna - koncepcje Karla Haushofera 1924 – 1941

Teorie potęgi kontynentalnej - przewaga ziemi nad morzem - przewaga państw, które są w stanie opanować kontynent Euroazjatycki, nad potęgami morskimi zarówno peryferyjnymi (Europa i Japonia), jak i zewnętrznymi (Stany Zjednoczone).

Walka o przestrzeń życiową - powiększanie państwa

Naród panów, przegrani muszą służyć innym

Odrzucenie mieszania ras - walka Niemców ze słowiańszczyzną, parcie na wschód.
Przed I wojną światową gen. K. Haushofer popierał konieczność poszukiwania przez Niemcy porozumienia z Rosją i Japonią w celu zniszczenia imperium brytyjskiego.

Według Haushofera świat miałby zostać zorganizowany na nowo w panregiony biegnące południkowo – z północy na południe

W wersji z 1941 r. występują 4 panregiony:

PAN-EUROPA –Europa, Basen Morza Śródziemnego, Afrykę i Bliski Wschód aż do Zatoki Perskiej; Kraje śródziemnomorskie posiadałyby pewną autonomię w ramach Pan-Europy i byłyby zdominowane przez Włochy

PAN-AMERYKA – składająca się z obu Ameryk;

PAN-ROSJA – która nie jest dosłownie wzmiankowana w 1941 r., podczas gdy w wersjach wcześniejszych rozciągała się na południe zajmując Indie;

PAN-PACYFIKA – pod hegemonią japońską obejmowała Chiny, Indonezję i Australię.
Geopolityka polityczna – koncepcje Halforda Mackindera (1861 – 1947)

Walka mocarstw lądowych i morskich

Europa, Azja i Afryka tworzą WYSPĘ ŚWIATA , gdzie w środku Heartland – serce lądu – zwarty obszar stepowy

Obszary brzegowe - Zachodnia Europa, Arabia, Azja południowa i wschodnia

Zewnętrzny pas wyspiarski – Wyspy Japońskie, Brytyjskie, Ameryka i Australia

Południowa Afryka – wtórne serce lądu


W 1919 r. koncepcja międzymorza – imperium Euroazjatyckie nie może zdobyć Europy Środkowej. Należy odgrodzić Niemcy od Rosjan – nie wolno dopuścić do ich sojuszu.

Po I wojnie światowej Heartland oznaczało pozycję strategiczną dla panowania nad „wyspą świata”

Kto rządzi „sercem kontynentu” panuje nad „wyspą świata”, kto panuje nad światową wyspą panuje nad światem. Głównym przeciwnikiem pozostawały Niemcy, tym bardziej, że Rosja na długo pozostałaby wyłączona z życia politycznego w wyniku rewolucji.

W 1943 r. korekta - jest możliwy ograniczony sojusz USA – Rosja pod warunkiem, że Rosjanie nie wejdą na obszary brzegowe – czyli poza swoją strefę wpływów. Jeżeli wejdą należy obsadzić Europę i Daleki Wschód.


Koncepcja ekonomiczna Immanuela Wallersteina (światowy system ekonomiczny)

Podział pracy doprowadził do wytworzenia:



Rdzenia (centrum) - bogatych państw

Peryferii - ubogich krajów (dawnych kolonii) dostarczyciela surowców i taniej siły roboczej

Semiperyferii (półperyferii) – podupadłe obszary rdzenia, peryferie szybko się rozwijające
Geopolityka kulturowa Zderzenie cywilizacji - Samuel Huntington

Źródłem konfliktów międzynarodowych będą różnice kulturowe wynikające z podziałów religijnych

Konfrontacja kultur

Świat zmienia się w arenę walki i rywalizacji między ośmioma głównymi cywilizacjami

S. Huntington, Zderzenie cywilizacji, Warszawa 1996

polemika Zderzenie cywilizacji. Sąd nad teorią S. Huntingtona, red. P. Marczewski, P. Świeżak, Warszawa 2006


GRANICE EUROPY

Geograficzne:

Obecna (wg Międzynarodowej Unii Geograficznej) – Ural, obniżenie Manyczu, M. Kaspijskie

Tradycyjne - Ural, rzeka Ural, brzeg Morza Kaspijskiego, Kaukaz
Obejmuje ludy muzułmańskie (Tatarów, Baszkirów), mongoloidalne (Kałmuków), część Kazachstanu
Kulturowe granice Europy

Linia między Morzem Białym a Morzem Azowskim

Europeizacja Turcji w XIX i XX w.

Izrael – europejskie korzenie państwa



Polityczne granice Europy

Członkostwo w Radzie Europy (Rosja, Cypr, Turcja, Armenia, Azerbejdżan, Gruzja)

Członkostwo w Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) - (USA, Kanada)

Inne podziały Europy

Geologiczny – Europa Zachodnia i Wschodnia, podział linia biegnąca od Bałtyku do Morza Czarnego

Łacińska i grecka – podział cesarstwa rzymskiego przeprowadzony w 395 r. – porywa się zasięgiem prawosławia i katolicyzmu

Prawosławie – katolicyzm (granica między Serbią, Rumunią, Ukrainą, Rosją a Bośnią, Chorwacją, Węgrami, Słowacją, Polską, krajami bałtyckimi)

Europa Słowiańska i Germańską - linia od Kilonii do Triestu



Demokratyczne państwa kapitalistyczne i państwa komunistyczne – zanik po 1989 r.
POLITYCZNE PODZIAŁY EUROPY
Europa Zachodnia

szeroko rozumiana - europejskie kraje kapitalistyczne (Europa Wschodnia - kraje socjalistyczne do 1989 r.)

wąsko - kraje od Atlantyku do Łaby

Europa Północna – kraje nordyckie (część Europy Zachodniej), Litwa, Łotwa, Estonia. Te trzy kraje są różnie zaliczane. Łotwa i Estonia raczej same uważają się za kraje nordyckie.
Europa Południowa

kulturowa – zasięg uprawy winorośli

polityczne: Płw. Iberyjski, Apeniński, Grecja
Europa Wschodnia

W okresie zimnej wojny (1945-1989) – europejskie kraje socjalistyczne z Rosją

obecnie: Rosja, Białoruś, Ukraina, Litwa, Łotwa, Estonia – te różnie zaliczane
Europa Południowo-Wschodnia

Termin stosowany przez kraje niemieckojęzyczne na określenie krajów znajdujących się na Półwyspie Bałkańskim po Gracji po Bułgarię i Rumunię


Europa Środkowa - pojęcie polityczne

Koncepcja niemiecka Mitteleuropa z 1915 r. – odpowiada pojęciu geograficznemu Europy Środkowej obejmująca ówczesne Cesarstwo Niemieckie i Austrio-Węgry oraz Polskę - Królestwo Polskie i kraje bałtyckie – obecnie: Niemcy, Szwajcaria, Austria, Słowenia, Chorwacja, Polska, Czechy Słowacja, Litwa, Łotwa, Estonia.

Koncepcja amerykańska – kraje katolickie, nie wchodzące w skład cesarstwa rzymskiego, przedzielone żelazna kurtyną – europejskie kraje postkomunistyczne: Polska, Czechy, Słowacja, Węgry – Grupa Wyszehradzka

kraje alpejskie – Niemcy, Szwajcaria, Austria, Słowenia, Lichtenstain

Kraje alpejski i Grupa Wyszehradzka tworzą obszar odpowiadający pojęciu geograficznemu Europy Środkowej

Niemcy tradycyjnie do Europy Środkowej zaliczają także trzy kraje bałtyckie


Europa Środkowo-Wschodnia

Termin stosowany od lat 80 XX w. jako przeciwwaga dla pojęcia zachodniego - Europa Wschodnia

Europejskie kraje socjalistyczne po rozpadzie systemu sowieckiego bez Rosji

Kulturowo – XIX w. obszar między Niemcami, Rosją, Turcją (cechy: brak państwowości; opór przeciw zaborcom; częste zmiany granic; poczucie tymczasowości; brak stabilności geopolitycznej)


Inicjatywa Środkowoeuropejska

Zinstytucjonalizowana forma współpracy subregionalnej państw Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej.

Powołana w 1989 r. przez Austrię, Jugosławię, Węgry i Włochy. Przystąpienie Czechosłowacji - 1990, Polski - 1992, państw bałkańskich po rozpadzie Jugosławii. Pod obecną nazwą działa od 1992 - 18 krajów.

Według Włoch, będących inicjatorem współpracy, Inicjatywa Środkowoeuropejska miała wypełnić lukę powstającą po rozpadzie bloku wschodniego, zapobiec ewentualnej hegemonii Niemiec w Europie Środkowej oraz ułatwić państwom postkomunistycznym rozwój współpracy z Zachodem.


Okresy jedności i podziałów w Europie

Cesarstwo rzymskie, do poł. V w ne. – Rzymianie i barbarzyńcy

Cesarstwo karolińskie, 800 r. – rozpad na państwa narodowe

Święte cesarstwo rzymskie narodu niemieckiego, 762-1806 – symbol jedności

Europa napoleońska – podwaliny nowoczesnej Europy

Europa XIX/XX w. – podział na dwa obozy

Europa kapitalistyczna (zachodnia) i socjalistyczna, 1945-1989 – żelazna kurtyna

Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie 1975 - próba zbudowania jedności europejskiej: próba współpracy państw socjalistycznych i kapitalistycznych

Unia Europejska, od 1993 r. – droga do jedności
Żelazna kurtyna:

Określenie porządku pojałtańskiego, spopularyzował W. Churchill 5 III 1946 r. Wygłosił zdanie o "żelaznej kurtynie" przebiegającej od Szczecina po Triest

Kontynent europejski podzielony; bariera izolująca państwa komunistyczne przed kontaktem i wpływem reszty świata, niezwykle trudna do pokonania

Podział Europy zakończył się w 1989 r. – Jesień Ludów.



Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Helsinki 1975,

Budowy ogólnoeuropejskiego systemu bezpieczeństwa, Proponowano wzajemne zobowiązanie się stron do nieagresji i regulowania kwestii spornych za pomocą pokojowych środków. W razie ataku na jedną ze stron układu inne państwa miały być zobowiązane do zastosowania wobec agresora przymusu

Akt końcowy KBWE - Helsinki 1975 -  deklaracją dziesięciu zasad rządzących stosunkami między uczestnikami konferencji, prawo do wolności sumienia.

Konferencje przeglądowe: Belgrad 1977-1978; Madryt 1980-1983; Wiedeń 1986-1989

Państwa członkowie - 56, partnerzy - 11

Przekształcona w Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie - Budapeszt 1994


Partnerstwo Eurośródziemnomorskie - 1995 obecnie Unia dla Śródziemnomorza – 2008 platforma współpracy państw członkowskich Unii Europejskiej oraz 12 państw basenu Morza Śródziemnego

Współpraca obejmuje trzy dziedziny:

1) kwestie polityczne i bezpieczeństwo

2) gospodarkę i finanse

3) partnerstwo społeczne, kulturalne i humanitarne.

Projekt wejścia UE do UŚ



Partnerstwo Wschodnie

Program określający wymiar wschodni polityki Unii Europejskiej w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa.

Projekt Partnerstwa został zapoczątkowany działaniami dyplomacji polskiej, wspieranymi przez Szwecję.

Program zainaugurowano w Pradze w 2009 roku, podczas prezydencji czeskiej.

Partnerstwo Wschodnie zakłada zacieśnienie współpracy z Białorusią, Ukrainą, Mołdawią, Gruzją, Azerbejdżanem i Armenią.

W 2008 roku projekt przyjęła Komisja Europejska, propozycja m.in. utworzenie strefy wolnego handlu, podpisanie układów o stowarzyszeniu, ułatwień wizowych dla obywateli państw uczestniczących w Partnerstwie

Finansowania programu do 600 mln euro, w tym 250 mln pochodzić ma z instrumentu finansowego Europejskiej Polityki Sąsiedztwa ENPI, zaś kolejne 350 mln to środki dodatkowe.

20 marca 2009 roku w czasie szczytu w Brukseli unijni przywódcy zatwierdzili projekt Komisji Europejskiej.


Obszar Unii Europejskiej

Zajmuje obszar 4 422 773 km2. Geograficznie leży na 5 kontynentach: w Europie (większość terytorium), w Azji (Cypr - wyspa), w Afryce (m. in: Reunion, Ceuta), w Ameryce Południowej (Gujana Francuska), w Ameryce Północnej (m. in: Martynika).

Suma terytoriów państw członkowskich daje 7 miejsce pod względem powierzchni (za Australią, przed Indiami) i stanowi 3% powierzchni lądu. Największa powierzchniowo jest Francja, najmniejsza Malta.
Terytoria o szczególnym statusie (wydzielone) państw członkowskich UE

Państwa posiadają terytoria o szczególnym statusie, które ze względów historycznych, geograficznych, politycznych mają inny status w obrębie państwa do którego należą, a co za tym idzie, również z Unią Europejską.

Terytoria o szczególnym statusie nie stosują niektórych bądź większości przepisów prawa europejskiego lub nie uczestniczą w poszczególnych programach wspólnoty. Niektóre nie mają żadnych oficjalnych relacji z UE, podczas gdy inne są jej integralną częścią

Regiony peryferyjne / Regiony zamorskie (regiony najbardziej oddalone)

siedem regionów krajów członkowskich UE (4 francuskie, 2 portugalskie i 1 hiszpańskie), w których prawo Unii jest stosowane, jednak wyjątki w zastosowaniu prawa mogą istnieć ze względu na „społeczną i ekonomiczną sytuację związaną z ich oddaleniem, odizolowaniem, małym obszarem, trudną topografią i klimatem, ekonomicznym uzależnieniem od niewielkiej ilości produktów oraz nieprzemijalnością tych trudności, co poważnie powstrzymuje ich rozwój" (Artykuł 299). Regiony te stanowią integralną część UE.



Kraje i terytoria zamorskie

20 terytoriów autonomicznych mających specjalne powiązania z jednym z państw członkowskich UE: 11 z Wielką Brytanią, 6 z Francją, 2 z Holandią i 1 z Danią.

Terytoria należące do tej kategorii nie można uznać za część UE. Ich powiązanie z Unią jest zdawkowe i ogranicza się tylko do uczestnictwa w nielicznych programach – np. członkostwa w Unii Gospodarczej i Walutowej.

Bliskie relacje z państwami członkowskimi dają mieszkańcom tych terytoriów przywilej posiadania obywatelstwa UE, często wraz z prawem głosu w wyborach do Parlamentu Europejskiego.



Żadne z poniższych terytoriów nie należy do strefy Schengen, unii VAT ani unii celnej. Prawo do swobodnego przepływu osób w większości przypadków nie dotyczy mieszkańców tych terytoriów.
Terytoria specjalne

Terytoria należące do Unii Europejskiej

    • Wyspy Alandzkie - fińskie wyspy u wybrzeży Szwecji zamieszkiwanych głównie przez ludność szwedzkojęzyczną. Wstąpiły do Unii Europejskiej razem z Finlandią w 1995 r., w wyniku referendum mieszkańcy wyspy nie przyjęli prawa unijnego w całości.

    • Góra Athos - autonomiczny monastyczny region Grecji.

    • Miasto Büsingen - niemiecka enklawa w Szwajcarii. W użyciu frank szwajcarski, jest wyłączony z unii celnej i unii VAT .

    • Campione d'Italia i Livigno (włoskie miasta) podobnie

    • Ceuta i Melilla - miasta hiszpańskie na wybrzeżu Maroka. Integralną częścią Hiszpanii, a w związku z tym również Unii Europejskiej – ograniczone prawo unijne.

    • Gibraltar - brytyjskim terytorium zamorskim na wybrzeżu Hiszpanii. Należy Unii Eeuropejskiej – ograniczone prawo unijne.


Terytoria znajdujące się poza Unia Europejską

    • Akrotiri i Dhekelia - niezależne bazy wojskowe na Cyprze mające formalnie status terytoriów zamorskich Wielkiej Brytanii.

    • Cypr Północny (Tureckiej Republice Cypru Północnego) - pomimo iż cały Cypr stał się częścią UE (2004), prawo wspólnoty obowiązuje tylko w południowej części wyspy. Mieszkańcy tej części wyspy są obywatelami Unii Europejskiej

    • Guernsey, Jersey, Wyspa Man - Wyspy Normandzkie (baliwaty Guernsey i Jersey) są brytyjskimi dependencjami. Są obywatelami Wielkiej Brytanii, ale nie mogą korzystać z praw unijnych.

    • Wyspy Owcze - nie są częścią Unii Europejskiej, mimo że ich mieszkańcy są obywatelami duńskimi.

    • Kanał Saimiański i Wyspa Małyj Wysockij – Finlandia dzierżawi od Federacji Rosyjskiej.








©snauka.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna
Komunikat prasowy
przedmiotu zamówienia
najkorzystniejszej oferty
Informacja prasowa
wyborze najkorzystniejszej
warunków zamówienia
istotnych warunków
sprawie powołania
Regulamin konkursu
udzielenie zamówienia
przetargu nieograniczonego
zamówienia publicznego
Nazwa przedmiotu
Specyfikacja istotnych
modułu kształcenia
Rozporządzenie komisji
studia stacjonarne
wyborze oferty
Zapytanie ofertowe
Szkolny zestaw
Ochrony rodowiska
ramach projektu
prasowy posiedzenie
trybie przetargu
obwodowych komisji
zagospodarowania przestrzennego
komisji wyborczych
komisji wyborczej
Program konferencji
Wymagania edukacyjne
Lista kandydatów
szkoły podstawowej
która odbyła
Województwa ląskiego
Decyzja komisji
przedmiotu modułu
poszczególne oceny
Sylabus przedmiotu
szkół podstawowych
semestr letni
Postanowienia ogólne
przedsi biorców
produktu leczniczego
Karta przedmiotu
Scenariusz lekcji
Lista uczestników
Program nauczania
Projekt współfinansowany
Informacje ogólne
biblioteka wojewódzka
semestr zimowy