Strona główna

Halina Lorenc Wpływ ekstremalnych zjawisk klimatycznych na stan lasów w Polsce


Pobieranie 19.83 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar19.83 Kb.


Halina Lorenc
Wpływ ekstremalnych zjawisk klimatycznych na stan lasów w Polsce


  1. Las jako czynnik ochrony klimatu

Na tle ogólnych rozważań dotyczących systemu klimatycznego definiowanego jako pozostający w równowadze dynamicznej układ strukturalny, ukształtowany w długim okresie, składający się z atmosfery, hydrosfery, kriosfery, biosfery i litosfery, udokumentowano dla skali globalnej oraz skali Polski wielkość ocieplenia się klimatu jako skutek zaburzenia stanu jednego z elementów tego systemu tj. relacji atmosfera-Ziemia. Do zaburzeń należy zaliczyć również działalność człowieka, który poprzez emisję do atmosfery gazów cieplarnianych, na skutek spalania paliw kopalnych, powoduje zachwianie pierwotnej struktury systemu klimatycznego.


Ludzkość nie może dopuścić do zrealizowania się katastrofalnych prognoz.

Przekroczenie przyrostu temperatury globalnej powyżej 2oC (zgodnie ze scenariuszami zmian klimatu zawartymi w V Raporcie IPCC, 2013) oznaczać będzie masową zagładę gatunków fauny i flory, pojawienie się nowych (na danym obszarze jeszcze nieznanych), wzrost intensywności i częstości występowania groźnych zjawisk przyrodniczych i synergicznych oraz wielu innych niekorzystnych i niebezpiecznych zdarzeń.

Łagodzenie zmian klimatycznych będzie więc wymagało znacznego i trwałego ograniczenia emisji gazów cieplarnianych – o około 40% do roku 2030 na całym świecie zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się. To efekt ustaleń na COP 21 w Paryżu. Jedną z metod ograniczania emisji gazów cieplarnianych jest przechodzenie na energię niekonwencjonalną oraz poprawę efektywności energetycznej o 27%, a także wykorzystywanie i ochrona naturalnych „pochłaniaczy” emitowanych gazów cieplarnianych, do których należą oceany i lasy. Ocean wchłonął około 30% wyemitowanego przez ludzkość dwutlenku węgla, co spowodowało wzrost poziomu zakwaszenia wód o 30% (V Raport IPCC, 2013).

Duże kompleksy leśne to również „pochłaniacz” dwutlenku węgla i „wytwórnia” tlenu.
A co robi ludzkość? Nasiliło się niszczenie największych na świecie kompleksów lasów równikowych, poprzez ich wyrąb i wypalanie. Obliczono, że w ciągu roku ubywało w ten sposób aż 310 tysięcy km2 leśnych powierzchni Puszczy Amazońskiej, czyli prawie tyle, ile wynosi terytorium Polski. Amazonia zajmuje obszar siedmiu milionów kilometrów kwadratowych na terenie dziewięciu państw. Sam las, zwany selwą, zajmuje około 5,5 miliona kilometrów kwadratowych. Panuje tam wilgotny klimat równikowy ze średnimi rocznymi wartościami temperatury od 24 do 27 °C. Wycinanie lasów w obszarach równikowych może być bezpośrednią przyczyną zakłóceń w składzie powietrza w troposferze, a także globalnych zmian klimatu na Ziemi. Może też spowodować zmiany w rozkładzie systemów wiatru i rozkładu opadów atmosferycznych na Ziemi. A właśnie w tej strefie ma miejsce największa produkcja tlenu, a zarazem pochłaniane jest najwięcej dwutlenku węgla.

W jednym z ostatnich numerów Nature stwierdzono, że „obserwuje się także masowe zamieranie drzew w rejonie Amazonii, a przyrost masy drzewnej stymulowany dodatkowym CO w atmosferze – wyhamował”. Tak więc wzrost zawartości dwutlenku węgla w atmosferze może paradoksalnie sprawiać, że drzewa „umierają młodziej” i uwalniają do atmosfery wbudowany wcześniej dwutlenek węgla.

Badania Roel Brienena z Uniwersytetu Leeds oraz prace australijskich naukowców z 2009 r. wykazują (M. Śmigłowska - Ziemia na rozdrożu), że wraz ze wzrostem stężenia CO₂ w atmosferze spadać będą możliwości absorpcyjne Amazonii, bowiem „istnieje maksymalny pułap pochłaniania dwutlenku węgla przez lasy. M. Śmigłowska przytacza za R. Brienenem: lasy Amazonii odpowiadają za 1/5 do 1/4 absorpcji CO na lądzie. Stąd też „zaburzenie” tego systemu pochłaniania będzie miało poważne skutki dla ziemskiego „budżetu węglowego”. W pracy wykazano, że pomiędzy ostatnią dekadą ubiegłego wieku a pierwszą obecnego, pochłanianie CO₂ spadło w Amazonii o 30%. W tym samym okresie globalna emisja wzrosła o 21%.

Dodatkowym zagrożeniem powodującym wzrost CO2 w atmosferze są pożary lasów na ogromnych przestrzeniach. Przykładem mogą być płonące lasy Indonezji od maja do października 2015 roku. Pożary te w głównej mierze powstają na skutek świadomego wypalania lasu pod plantacje. Jak oceniono, skala pożarów w 2015 roku na Sumatrze i Borneo była tak duża, że w ich wyniku do atmosfery dostało się średnio więcej gazów cieplarnianych niż emitowała je cała gospodarka USA tj. około 16 mln ton CO2 dziennie (wg Światowej bazy danych emisji z pożarów). Według Narodowego Międzyagencyjnego Centrum Pożarowego USA, spłonęło wówczas aż 4,55 mln ha lasów.



Sytuacja w Polsce. Ewolucję i wielkość ocieplania się klimatu w Polsce dobrze opisuje przykładowa seria wykresów, do których wykorzystano dane historyczne IMGW dla Warszawy-Obserwatorium znajdujące się w pracy H. Lorenc (2000) obejmująca okres 1779-1989 oraz dalsze lata do roku 2012 (233 lata).

Dane uwidaczniają przede wszystkim dużą zmienność średniej rocznej temperatury powietrza, co jest stałą cechą klimatu Polski, oraz wyraźny jej rosnący trend od początku XX wieku. Natomiast ostatnie 30 lat, a szczególnie okres od roku 1988, to wyróżniający się najcieplejszy okres w ponad 230 - letniej serii obserwacji temperatury. Przyczyniają się do tego, oprócz ciepłych zim, coraz częściej i coraz dłużej utrzymujące się fale upałów (powyżej 30oC) w sezonach letnich.

Ocieplanie klimatu dla terytorium Polski wyrażone średnią roczną wartością temperatury jest szacowane na 0,7oC na 100 lat.

Badania autorki dotyczące opadów w Polsce wykazują, że już obecnie nastąpiła wyraźna zmiana ich struktury polegająca na braku występowania opadów ciągłych, jednostajnych kilkudniowych. Natomiast, głównie na wiosnę i w lecie, ale także w chłodnej porze roku, pojawiają się opady krótkotrwałe, o dużym natężeniu, ulewne lub nawet nawalne (powyżej 10 mm, a często powyżej 50 i 70 mm na dobę). Wysoka temperatura, długie okresy bezopadowe albo ich nadmiar w krótkim czasie – to ogromny stres dla lasów.

Prof. Z. Kundzewicz (Cieplejszy świat, 2013) tak komentuje ten stan w relacji klimat-lasy: „wzrost częstości stresu wodnego i długotrwałe susze klimatyczne powodujące przesuszenie siedlisk należą do największych zagrożeń dla stabilności funkcjonowania ekosystemów leśnych. Niedobory wody powodują osłabienie drzew, posusz i defoliację, a także wzrost podatności na rozwój chorób grzybowych i gradacje szkodników, co zagraża masowym obumieraniem drzewostanów. Nasilenie się susz szczególnie zaszkodzi wrażliwym gatunkom drzew. Badania nad wpływem klimatu na stabilność drzewostanów górskich w Beskidzie Śląskim, gdzie przeważają drzewostany świerkowe, które mają duże potrzeby wodne i płytkie systemy korzeniowe, potrzebują do wyprodukowania kilograma suchej masy więcej wody niż inne drzewa iglaste. W lasach suchych wystąpi ograniczenie przyrostu świerka, defoliacja i posusz. W wyniku pojawiających się susz klimatycznych i glebowych, świerki będą masowo wypadały z drzewostanów”.




  1. Wpływ ekstremalnych zjawisk meteorologicznych na stan lasów w Polsce

Scharakteryzowany w części pierwszej stan zagrożenia warunków klimatycznych w Polsce potęgują coraz częściej pojawiające się zjawiska ekstremalne, do których oprócz susz należą przede wszystkim szkody spowodowane silnym wiatrem (>30 m/s) w tym – huraganem, wiatrem halnym i trąbami powietrznymi a także powodziami, pożarami oraz innymi nieuwzględnionymi w tej pracy.


Z pracy Tadeusza Zachary, Wojciecha Gila, Adama Kaliszewskiego, wykonanej na rzecz Projektu Klimat IMGW, 2012 wynika, że „przeciętna powierzchnia roczna uszkodzonych przez wiatr drzewostanów w ostatnim 10-leciu wyniosła 178 230,5 ha”.
SKUTKI DZIAŁANIA
Huragany, trąby powietrzne i szkwały

Do najbardziej niszczycielskich cyklonów (huraganów) po roku 2005, które przywędrowały w nasze szerokości geograficzne, a w których prędkości wiatru okresowo przekraczały 30 – 35 m/s na obszarze Polski zaliczono 10. Najbardziej zapamiętanym dla lasów i tragicznym w skutkach, szczególnie w Polsce południowo-zachodniej i środkowej był cyklon o imieniu Cyryl (17-18.01.2007) oraz w rejonie Polski północno-zachodniej i północnej – Ksawery (4-10.1 2013).


Susze i powodzie w lasach

Niepokojącym współcześnie zjawiskiem jest obserwowana od roku 2000 tendencja COROCZNEGO pojawiania się susz o wydłużającym się czasie trwania. W okresie 1951-1981 susze występowały co 5 lat, później - do roku 1999 co dwa lata. Oprócz zagrożenia związanego z suszami osłabiającymi stan zdrowotny drzewostanów, niekorzystnym zjawiskiem są opady ulewne i nawalne powodujące szkody powodziowe, w tym głęboką erozję gleb spowodowaną głównie powodziami typu flash flood.


Pożary w lasach

Również pożary nie omijają polskich lasów. Jak podaje R. Szczygieł w opracowaniu dla Projektu Klimat, IMGW 2012 pt. „Pożary w lasach”, „Zagrożenie pożarowe potęgowane jest coraz częstszymi okresami susz i wysokimi temperaturami powietrza”. W okresie 1948-2009 w polskich lasach powstało 260 106 pożarów, w wyniku których spaleniu uległo 310 879 ha zalesionego terenu. I dalej:najwięcej pożarów (58,4%) powstaje wiosną osiągając maksymalną ich liczbę w kwietniu – 24,3%. Następną porą roku, kiedy powstało 32,4% wszystkich pożarów jest lato z maksimum przypadającym w lipcu (15,4%). Jesienią i zimą odnotowano 9,2% z czego 7,2% w marcu”.



A czym są lasy w Polsce? Zespół autorski: Edward Pierzgalski, Jan Tyszka, Andrzej Stolarek w swym opracowaniu „Powodzie i susze w lasach” [Projekt KLIMAT, IMGW, 2012] wyrażają w tym jednym, cytowanym poniżej zdaniu przewodnią tezę:

Tereny leśne są głównym regulatorem stanu środowiska przyrodniczego kraju” wraz z dopiskiem autorki „i czynnikiem ochrony klimatu”.


Cytowana literatura:
Pełne brzmienie publikacji „KLIMAT” – Wpływ zmian klimatu na środowisko, gospodarkę i społeczeństwo, TOM III – Klęski żywiołowe a bezpieczeństwo wewnętrzne kraju, IMGW-PIB, Warszawa 2012.

Pełne brzmienie cytowanych autorów i artykułów:

Ryszard Szczygieł – Pożary w lasach

Edward Pierzgalski, Jan Tyszka, Andrzej Stolarek – Powodzie i susze w lasach



Tadeusz Zachara, Wojciech Gil, Adam Kaliszewski – Szkody od wiatru. Charakterystyka przyrodnicza i gospodarcza, prognozy występowania



©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość