IM. angelusa silesiusa



Pobieranie 120.45 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar120.45 Kb.


PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA

IM. ANGELUSA SILESIUSA

W WAŁBRZYCHU
Instytut Humanistyczny

Kierunek: Filologia polska

Specjalność: Redaktor – wydawca


Paulina Czernecka



Kobieta i mężczyzna, czyli miłość w powieściach izraelskich

Marka Hłaski


Praca licencjacka


napisana pod kierunkiem
prof. zw. dr. hab. Czesława P. Dutki

Akceptacja opiekuna pracy
......................................................

(czytelny podpis)


Wałbrzych 2010



Spis treści

Wykaz skrótów 3

Wstęp 4

Rozdział I. Autobiografizm w pisarstwie Marka Hłaski 6 – 11

1. Legenda literacka 6

2. Kontekst społeczny 8

3. Wątki autobiograficzne 9

4. Kobiety w życiu pisarza 10

Rozdział II. Płeć w utworach 12 – 18

1. Płeć jako konstrukt tożsamości 12

2. Wizerunek kobiecości; mizoginia 13

3. Światopogląd i moralność głównych postaci 14

4. Powieściowy erotyzm 16

5. Minispołeczność męska 17

6. Dyskurs homoerotyczny 18

Rozdział III. Relacje damsko-męskie 19 – 25


  1. Miłość jako idee fixe poszczególnych utworów 19

  2. Uprzedzenia i stereotypy w relacjach damsko-męskich 21

  3. Brutalizacja języka związanego z uczuciami 23

  4. Schemat perypetii miłosnych 24

Zakończenie 26

Bibliografia……………………………………………………………..……27-29

Indeks osób………………………………………………………………………30

WYKAZ SKRÓTÓW UŻYWANYCH W PRACY DO OZNACZENIA CYTOWNAYCH UTWORÓW MARKA HŁASKI


WBO – Wszyscy byli odwróceni, [w:] Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny. Drugie zabicie psa, Warszawa 1985.

BC – Brudne czyny, [w:] Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny. Drugie zabicie psa, Warszawa 1985.

DZP – Drugie zabicie psa, [w:] Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny. Drugie zabicie psa, Warszawa 1985.

NWJ – Nawrócony w Jaffie, [w:] Drugie zabicie psa. Nawrócony w Jaffie, Kraków 1999.

WDŚJ – W dzień śmierci Jego, [w:] Opowiadania, Paryż 1964.

OWOE – Opowiem wam o Esther, [w:] Nawrócony w Jaffie. Opowiem wam o Esther, Londyn 1974.

Wstęp


Tematem niniejszej pracy są związki damsko-męskie w powieściach Marka Hłaski. Jako że autor znany jest głównie z twórczości krajowej (czyli wyłącznie opowiadań), do analizy tematu wybrałam utwory powstałe na obczyźnie – z tzw. cyklu izraelskiego.

Praca ma budowę trójdzielną – pierwszy rozdział odnosi się do autobiografizmu. Jakakolwiek próba charakterystyki pisarstwa autora Brudnych czynów będzie niepełna bez odniesień pozaliterackich, dotyczących życia pisarza. Utwory są nierozerwalnie związanie z biografią – potraktowanie własnego życia jako materiału literackiego jest główną przyczyną legendy, jaka niewątpliwie powstała wokół osoby Marka Hłaski (staram się przedstawić także mity, które miały legendotwórczy charakter). Kolejnym elementem mojej pracy jest przedstawienie twórczości w szerszym kontekście, tj. społecznym. Następne dwa podrozdziały dotyczą wydarzeń z życia Hłaski: staram się znaleźć wątki autobiograficzne w poszczególnych utworach, a także opisuję związki pisarza z kobietami.

Drugi rozdział poświęcony został płci, jako kategorii konstruującej określone zachowania poszczególnych uczestników narracji. Męskość i kobiecość zostały we wszystkich powieściach i opowiadaniach skontrastowane. W drugim podrozdziale starałam się dowieść, że wizerunek kobiecości jest mizoginistyczny. W kolejnej części przedstawiłam określone postaci i ich światopoglądy, w celu nakreślenia dychotomii między męskimi i żeńskimi bohaterami. Kwestią, która stanowi treść następnego podrozdziału jest erotyzm, którego omówienie jest konieczne w analizie twórczości Marka Hłaski. Kolejno staram się zaprezentować bliżej męskich bohaterów, których perypetie stanowią centrum akcji utworów. Ostatnia część pierwszego podrozdziału dotyczy dyskursu homoerotycznego, jaki prezentuje autor.

Rozdział trzeci to przedstawienie i interpretacja interakcji zachodzących między męskimi i żeńskimi bohaterami. Na początku staram się udowodnić, że miłość (choć głównie fizyczna) jest centralnym punktem utworów. Kolejno przedstawiam jak stereotypowe jest widzenia świata przez bohaterów literackich (uprzedzenia głównie związane są z płcią przeciwną). Narzędziem tworzącym i utrwalającym status quo społecznych ról płciowych jest język, który poddany został kilku zabiegom, co przedstawiam w trzecim podrozdziale. Ostatnia część mojej pracy dotyczy schematu perypetii miłosnych.

Rozdział I

Autobiografizm w pisarstwie Marka Hłaski



1.1 Legenda literacka

„I myślałem o tym iż całe życie żyłem tak aby z chwilą kiedy zginę nie zostało po mnie niczyje prawdziwe wspomnienie; i dlatego nie mówiłem nigdy ludziom prawdy o sobie; i dlatego wymyślałem rzeczy które nie zdarzyły się nigdy; i dlatego uciekałem przed wszystkim co mogłoby się zdarzyć gdyż bałem się ludzi i nie chciałem, aby zostało po mnie nic”(OWOE, 62-63). Powyższe słowa wypowiada fikcyjna postać, jednak uważać można ją za porte-parol Marka Hłaski. Przedmiotem legendy stało się przede wszystkim życie pisarza „konstruującego  z własnej biografii rodzaj wypowiedzi artystycznej”1.

W rozważaniach nad twórczością niewątpliwie należy zwrócić uwagę na kontekst społeczno-kulturowy ówczesnej rzeczywistości. W latach 50. zaczęły do Polski docierać idee beat-generation. PRL-owska młodzież szukała rodzimego odpowiednika Jamesa Dean’a. Także w literaturze powstała nowa jakość, pisarze poruszają kontrowersyjne tematy, używając przy tym dosadnego języka – proza Hłaski doskonale wpisuje się w ten schemat. Mówić tu można o pewnego rodzaju socjokulturowym fenomenie, mianowicie „literacka figura łączyła się (…) z problemami bezpośrednio z nią nie związanymi i konkretyzowała się w społecznym odbiorze nie w aspekcie estetycznym, lecz jako symbol całej epoki”2. Sam pisarz utwierdzał swój obraz poprzez autokreację w wywiadach prasowych czy pozy na fotografiach (zmarszczone czoło, charakterystyczny grymas na twarzy świadczący o buntowniczo-cynicznym stosunku do świata). „Cały dramat tego pisarza (…) zdominowany został przez zarysowującą się na horyzoncie czytelniczego odbioru upupiającą legendę, w której »gęba« antysocrealistycznego herosa walczyła później o lepsze ze stereotypem knajaka i chuligana”3.

Kolejnym powodem popularności pisarza stał się jego przystępny styl prowadzenia narracji, a także specyficzna budowa powieści, tzn. ciężar utworu spoczywa na dialogach (tak jak ma to miejsce w filmie).

Niejednokrotnie utwory Hłaski przypominają scenariusz filmowy, a jego bohaterowie mówią à la Humphrey Bogart (który jest z pewnością symbolem i ikoną powojennego kina, a przede wszystkim wyznacznikiem zachowania dla zdecydowanej większości uczestników akcji w książkach Hłaski). Te cechy, łączące pisarstwo Hłaski z kinem, ugruntowują obraz pisarza jako buntownika, ponieważ kinematografia była wówczas środkiem promowania kontrkultury.

Do popularyzacji przyczynił się z pewnością prosty, acz często patetyczny język. Korzystanie z estetyki powieści brukowej czy romansu, a więc gatunków, które są wytworami kultury masowej, umożliwiało dotarcie do szerszego audytorium. Po wyjeździe autora z kraju istniał niepisany zakaz mówienia o nim, a utwory dostępne były tylko w drugim w obiegu.

Środowisko robotnicze, a nawet lumpenproletariackie, w którym przez kilka lat przebywał wywarło na niego przemożny wpływ. „Nie chcąc jednak ukazywać przed światem swoich słabości, zakłada gombrowiczowską maskę i przybiera cechy typowego macho; bezkompromisowego, brutalnego mężczyzny, który idzie przed świat tyranem”4. Tacy są też męscy bohaterowie, którzy, jak zapewne chciał tego sam pisarz, ugruntowują personalną legendę (poprzez utożsamianie osoby Hłaski z wykreowanymi przez zeń fikcyjnymi postaciami).

Po wyjeździe pisarza z kraju istniał nieformalny zakaz mówienia o nim, a utwory dostępne były tylko w tzw. drugim obiegu. Ponowne zainteresowanie się osobą i pisarstwem Hłaski krytyków i czytelników nastąpiło po jego tragicznej śmierci w Wiesbaden. W ten sposób zrealizował się kolejny konieczny wyznacznik, do tego by autor stał się legendą. „Śmierć wówczas, gdy jest zakłóceniem naturalnego porządku (a więc gwałtowna, samobójcza, »psychiczna«, »literacka«), a dodatkowo opowiedzeniem się po stronie pewnego systemu wartości, ma charakter »punktu szczytowego« legendowej biografii”5. Zakończenie życia w sposób do dzisiaj niewyjaśniony stanowi zagadkę (toczą się dyskusje czy była to śmierć samobójcza czy przypadkowe przedawkowanie leków nasennych).

W każdym z poszczególnych etapów życia pisarza znaleźć można wiele rewelacji czy skandalizujących wydarzeń. Mity, które stanowią nieodłączny element biografii zamazują, prawdziwy obraz Marka Hłaski, ale potwierdzają jego legendę.
1.2 Kontekst społeczny

Proza Hłaski jest bardzo osadzona w rzeczywistości, w której powstała. To doskonały obraz epoki, stanowiący tło dla fabuły, a z perspektywy dzisiejszego czytelnika posłużyć może jako dokument. Początkowo pisarz fascynuje się komunizmem (przejawia się to we wczesnym okresie twórczości krajowej), a także epatuje nadziejami z nim związanymi. Wielkie oczekiwania przyniosła tzw. odwilż. „Głód indywidualności i przemiany medialne tworzyły tło odwilży politycznej, która na moment powołała autentyczne «gwiazdy». Młodzież robotnicza i studencka spotkała się w toku wydarzeń Październikowych – różnice klasowe straciły znaczenie wobec różnicy wieku i wspólnego zwrócenia się przeciw »starym«”6. Jednak ten stan krótkotrwałej wolności zakończył się dość szybko.

W roku 1956 pisarz zostaje przyjęty w poczet członków Związku Literatów Polskich, co wiązało się z uznaniem innych pisarzy i rosnącą popularnością w kraju. Początkowo widziany był jako czołowy twórca młodego pokolenia. Rok 1958 przynosi autorowi prestiżową Literacką Nagrodę Wydawców za rok poprzedni. To wówczas zaczyna otaczać go zła sława; alkoholowe ekscesy, liczne romanse. Hłasko wyjeżdża na stypendium do Paryża i już więcej nie powróci do ojczyzny.. PRL-owskie władze nawet na emigracji interesowały się swoim dawnym protegowanym, o czym świadczyć może pokaźna ilość dokumentów dotyczących pisarza w Instytucie Pamięci Narodowej.

Przekroczenie wytycznych socrealizmu wiązało się z zakazem wydawania w kraju. Najważniejsze utwory ukazują się na emigracji; szczególne zasługi posiada paryska „Kultura”, na której łamach ma miejsce szeroko pojęty dyskurs dotyczący nie tylko spraw literackich, ale ogólnospołecznych. W 1962r. Jerzy Giedroyć decyduje się także na wydanie pierwszego opowiadania powstałego w Izraelu – W dzień śmierci Jego.


1.3 Wątki autobiograficzne
W 1959 r. Hłasko wyjechał do Izraela. Zdecydował się właśnie na ten kraj ze względów politycznych (problemy z otrzymaniem wizy do innych krajów), wpływ miała także odmowa władz polskich w sprawie zezwolenia na powrót do ojczyzny. Pisarz wyrusza jako anonimowa osoba, jednak informacja o przyjeździe kontrowersyjnego pisarza powoduje zainteresowanie prasy. Izraelscy dziennikarze oczekują w wywiadach nie tylko politycznych deklaracji, ale samego credo życiowego emigranta z Polski, na co sam zainteresowany reaguje mało poważnymi konfabulacjami. Pobyt ten ma tak ogromne znaczenie ze względu na późniejsze powstanie tzw. powieści i opowiadań izraelskich, których fabuła osadzona jest właśnie w tym kraju. Liczne wątki autobiograficzne oraz nawiązania do prawdziwych wydarzeń stanowią kanwę dla fantastycznych historii.

Śledząc twórczość natrafiamy na liczne podobieństwa pomiędzy faktami z życia pisarza, a materiałem prozatorskim (co powoduje, że niejednokrotnie autora można utożsamiać z centralna postacią poszczególnych fabuł). Hłasko, wraz ze swoim przyjacielem Henrykiem Rozpędowskim, stworzył swego rodzaju duet, który zapewne stał się powodem powstania określonego schematu w powieściach, a mianowicie głównymi bohaterami powieści z tamtego okresu jest dwójka przyjaciół. Ich wspólnie romanse z kobietami nie miały tak silnego zabarwienia jak przedstawione później w Drugim zabiciu psa, ale na pewno wydarzenia prawdziwe były prototypem tych fikcyjnych7. Kolejnym wątkiem autobiograficznym są główne postaci Brudnych czynów, tzn. akcja toczy się wokół lotnika Abakarowa, aktorki Katarzyny i starającego się o nią Andersona. Schemat ten łatwo przełożyć można na życie pisarza – on sam jako Abakarow (ukończył kurs lotniczy), jego żona Sonja Ziemann była aktorką, o którą bardzo zabiegał jej agent Hary Heidemann.

Ewa, która jest główną bohaterką opowiadania W dzień śmierci jego, nie jest li tylko postacią wymyśloną, lecz rosyjską pieśniarką z nocnych klubów, które izraelscy przyjaciele często wspólnie odwiedzali.
1.4 Kobiety w życiu pisarza
Hłaskę spowija nie tylko literacka legenda sensu stricto, ale przede wszystkim opinia kobieciarza. Kiedy jego pierwsza ukochana opuściła go dla bogatszego konkurenta, zmienia to widzenie na miłość i sprawy damsko-męskie. Dawał temu wyraz w budowaniu historii miłosnych; brutalność zastąpiła sentymentalną sielankę, także na poziomie języka. „Wzgarda (…) do kobiet spotęgowała się, kiedy zaczął przebywać w towarzystwie mężczyzn, próbujących we własnym interesie kompensować wszystkie uczucia, których brak odczuwał: matczyne, ojcowskie i braterskie, a dodatkowo pragnących zastąpić mu kochanki – jednak tych Marek miał aż nadto”8. Bohaterowie odnoszą się do kobiet z wielka wzgardą: „ – I nie wystarczy ci to, że jesteś kurwą? – powiedział Dov. – Musisz być jeszcze szpiclem?” (WBO, 111).

Wizerunek pisarza, jaki kreują kobiety z nim związane, zdecydowanie różni się od tego, jak on sam chciał być postrzegany. Jawi się jako wrażliwa i delikatna osoba. Jego związki zawsze kończyły się klęską, którą powodowały zewnętrzne czynniki. Rozstanie z wielką i jedyną (jak twierdzi wielu komentatorów biografii Hłaski jak i znajomych) miłością – Hanną Golde, która po nieudanej próbie samobójczej straciła kontakt z rzeczywistością, a jej egzystencja odbywa się tylko na poziomie biologicznym spowodowała wielką depresję. Kolejnym nieudanym związkiem było narzeczeństwo z Agnieszką Osiecka, które zakończyło się po wyjeździe pisarza z kraju (mimo usilnych starań Osiecka nie otrzymała zgody na paszport). Uczucie do izraelskiej piękności Esther Steinbach ze względu na niezgodę konserwatywnej rodziny musiało być ukrywane, co w konsekwencji zakończyło się rozłąką. Ponowne spotkanie i plany dotyczące wspólnej przyszłości zakończyła tragiczna rozłąka spowodowana śmiercią Hłaski. Widać tu pewien fatalizm. Liczne niepowodzenia pisarza w życiu prywatnym miały przełożenie na fikcję literacką, którą tworzył. W utworach nieszczęście jest cechą immanentną miłości, a uczucia są á rebours; zazwyczaj ranią ci, którzy najbardziej się kochają. Początek perypetii miłosnej ma charakter sentymentalny, z czasem jednak czytelnik przekonuje się o destrukcyjnej sile jaką niesie ze sobą uczycie pomiędzy dwojgiem ludzi.

Istnieje wiele analogii pomiędzy kobietami z życia pisarza, a bohaterkami jego opowieści. Niewątpliwie Katarzyna z Brudnych czynów posiada wiele cech Sonii Ziemann, a tytuł jednego z opowiadań powstał w czasie znajomości z Esther Steinbach (Opowiem wam o Esther).



Rozdział II

Płeć w utworach

2.1 Płeć jako konstrukt tożsamości
Centralnym elementem każdego utworu Hłaski jest bardzo wyraźnie zarysowana postać męska (często nie jedna). Postać kobieca jest drugoplanowa, stanowi dodatek do partnera, jednocześnie w znaczny sposób powoduje komplikacje w jego życiu. Głównym kryterium podziału bohaterów jest ich płeć – pewne cechy, a nawet wartości są jej przypisane a priori. Uważam, że można mówić nawet o hierarchii płci. „Kobietę określa się i różnicuje w stosunku do mężczyzny, a nie mężczyznę w stosunku do kobiety; kobieta jest czymś nieistotnym w obliczu czegoś istotnego. Mężczyzna jest Podmiotem, jest Absolutem: kobieta jest Inną”9. Ta swoista dychotomia idealnie wpisuje się w schemat, w którym określa się rzeczywistość za pomocą przeciwieństw. Kontrasty nobilitują pewne rzeczy poprzez deprecjację innych (swoich przeciwieństw). I tak podwyższenie wartości mężczyzny następuje poprzez obniżenie owej u kobiety.

Przeciwieństwa pomiędzy bohaterami uwidaczniają wraz z rozwojem akcji. Dramat Katarzyny z Brudnych czynów, odczuwającej poaborcyjną traumę, wydaje się mało istotny w porównaniu z tym co przeżywa Abakarow. Posiada on swoją misję – ma pomścić przyjaciela, a towarzyszka jest dla niego balastem i wprowadza niepotrzebny chaos. Drugi Dov ze Wszyscy byli odwróceni zostaje impotentem, po tym jak sprowokował bijatykę z powodu obrazy swojej żony. W Drugim zabiciu psa kobieta także staje się przeszkodą, ponieważ Marek zakochuje się w niej i misterny plan uzyskiwania znacznych profitów nie może się realizować.

Opinie, jakie wydają jedni bohaterowie o drugich są bardzo uogólniające; chcąc określić jakąś cechę u danej osoby, zostaje ona przypisana całej płci (i to zawsze mężczyzna uzurpuje sobie prawo do oceniania rodzajną damskiego). Dov zwracający się do swojej żony Esther mówi do niej w liczbie mnogiej (czyli zwraca się do wszystkich kobiet): „ – Czy wy musicie być takie? – powiedział. – Czy nie umiecie nawet udawać wstydu?” (WBO, 138). Kobieta jest zawsze słabszą istotą. W opowiadaniu W dzień śmierci Jego znajduje się wstrząsająca scena, kiedy Grisza dotkliwie bije żonę – wyładowuje na niej złość i własną bezradność, ponieważ ma kłopoty za znalezieniem pracy (kobieta jest źródłem szeroko pojętego zła).
2.2 Wizerunek kobiecości, mizoginia
Jak już wspomniałam wcześniej, biegunowość i wartościowanie płci prowadzi do negatywnego obrazu kobiety. Bohaterowie są mizoginami, odczuwają „…irracjonalny strach przed kobietami bądź nienawiść do nich; (…) to uczucie wrogości w stosunku do płci żeńskiej, »odraza lub wstręt« w stosunku  do kobiet jako niezróżnicowanej kategorii społecznej. (…). A zatem mizoginia to uprzedzenie seksualne, które staje się podmiotem symbolicznej wymiany (jest podzielane) wśród mężczyzn tym samym znajduje praktyczny wyraz. Przejawia się w sposobach wzajemnego odnoszenia się ludzi do siebie”10. Przejawia się ona we wszystkich aspektach kobiecości, począwszy od cielesności. Każda z bohaterek została jakoby wpisana w swoje ciało, które nią rządzi. Katarzyna z Brudnych czynów, która poddała się aborcji, odczuwa wewnętrzną pustkę, której nie może niczym zapełnić i się pozbyć. Jej cielesność ciągle przypomina o pewnej cząstce siebie, którą bezpowrotnie utraciła. Posiada tajemnicę, tak jak jej ukochany Abakarow, ale ten nawet nie musi jej o nią pytać, ponieważ uważa wszystkie kobiety za nieskomplikowane i przewidywalne. Jednocześnie podkreśla instynkt swojej ukochanej, który ma wręcz zwierzęcy charakter. Twierdzi, że „(…) nic na świecie nie pasuje tak źle do siebie, jak kobieta i mężczyzna”(BC, 326).

Sam Hłasko w rozmowie ze swoim przyjacielem Henrykiem Rozpędowskim powiedział: „Kobiety nie kochają. Posiadają czasem wzruszające uczucia zwierzęce. Ale to nie jest miłość”11, więc sadzić można, że nie jest to tylko pogląd wykreowany na potrzeby literatury, ale zdanie autora bądź tylko chęć stworzenia wokół siebie kolejnego mitu, tym razem twardego mężczyzny.

To kobieta uosabia zło tego świata, nie jest zdolna do budowania jakichkolwiek konstruktywnych relacji, a wina za nieszczęście w związku pada zawsze na nią. Mężczyźni otwarcie gardzą swoimi partnerkami; zwracają się do nich za pomocą plugawych inwektyw. Robert z Drugiego zabicia psa wypowiada się w następujący sposób: „ Te wszystkie stare suki, które chcą ratować swoje życie.(…) Ja bym chciał zobaczyć kobietę, która da panu czterdzieści piastrów na bilet autobusowy. Chciałbym to zobaczyć, a potem mogę się położyć do grobu. Wiedziałbym, że nie zmarnowałem życia”(DZP,488). Jest to bardzo reprezentatywna opinia męskich bohaterów.
2.3 Światopogląd i moralność głównych postaci
Uważam, że mówiąc o powieściach i opowiadaniach z tzw. cyklu izraelskiego, możemy wygenerować pewien określony typ bohatera, który przewija się przez karty wszystkich utworów. Świat przedstawiony oparty jest na podobnym szkielecie fabularnym: analogiczne sceny, wątki i stosunki pomiędzy bohaterami – a przede wszystkim łączy je czołowa postać zbuntowanego, skłóconego nie tylko ze społeczeństwem, ale i całym światem mężczyzny. Kazimierz Koźniewski formułuje tezę, że Hłasko „w rzeczywistości napisał jedną książkę i jednego stworzył jej bohatera, (…) co jest równocześnie siłą tego dzieła i słabością tego autora”12 co również bardzo charakterystyczne zawsze pojawia się u jego boku kobieta, której cechy także można wyartykułować i będą adekwatne nie tylko dla jednej książki. „(…) dialogi postaci, ich gesty zachowanie pozwalają na rozpoznawanie przeżyć wewnętrznych, głównego źródła »czynów«. Ale świat wewnętrzny jest niedostępny w poznaniu, osłonięty tajemnicą. Uzyskujemy więc tylko sugestię znaczeń i wyjaśnień, a nie pewność”13.

Drugie zabicie psa i Nawrócony w Jaffie to powieści, które autor oparł na tym samym pomyśle: para oszustów matrymonialnych wykorzystujących kobiety i powtarzający się motyw psa (istotny również w pierwszym opowiadaniu tego okresu W dzień śmierci Jego). Robert i Marek są przyjaciółmi, których sposobem na zarabianie pieniędzy jest omamianie naiwnych urlopowiczek odwiedzających izraelskie plaże. Pierwszy z nich reżyseruje sytuacje, a drugi jest amantem i odtwarza rolę stworzoną dlań przez wspólnika. Wyznają zasadę, że cel uświęca środki: imają się nieetycznych, a nawet cynicznych zachowań: za każdym razem zabijają psa by wzbudzić litość i ugruntować uczucie u kobiety. Marek niejednokrotnie pozoruje własne samobójstwo, a w ten sposób moralnie szantażuje swoją „ofiarę”. Sam mówi o sobie loser , co określa jego stosunek do świata – nie wierzy w jego porządek i jest z niego wyobcowany.

Z kolei bohater Brudnych czynów znajduje się w trudnym momencie swojego życia i nie ma możliwości etycznego wyjścia z sytuacji, w której się znalazł. Jeżeli nie pomści śmierci swojego przyjaciela nie spełni głównego, (według siebie), wyznacznika przyjaźni, a więc wierności (jeśli zdecyduje się na ten krok będzie musiał zabić, przez co złamie ogólnoludzki zakaz zabijania). Zderzają się tutaj osobiste priorytety postaci z powszechnie przyjętymi zasadami – cokolwiek uczyni, to złamie któryś z kodeksów. Konflikt, w który wpisany jest Abakarow powoduje, że jego klęska jest totalna. Jednak ta życiowa matnia powoduje, że czytelnik próbuje usprawiedliwiać bohatera, co zapewne było konceptem autora. Abakarow mimo swoich „brudnych czynów” nie zostaje skalany wewnętrznie. Zarysowuje się tutaj ambiwalencja: postać w sensie etycznym postępuje źle (zabija lotnika odpowiedzialnego za śmierć swego towarzysza), ale czyni to w imię „wyższych racji”, przez co wydaje się postacią szlachetną.


2.4 Powieściowy erotyzm
Relacje kobiety i mężczyzny opierają się na erotyzmie, który jest surogatem sentymentalnej czy nawet romantycznej miłości. W jednym z ważniejszych opowiadań z tzn. cyklu izraelskiego Opowiem wam o Esther miłość sprowadza się nie tylko do cielesności, ale także staje się walutą. Motyw sprzedajnej miłości uosabia tytułowa Esther, która jest prostytutką. Można tu jednak zauważyć pewną ambiwalencję, ponieważ tylko prostytutki maja wstęp do świata „prawdziwych mężczyzn”, mogą stać się jego pełnoprawnymi uczestniczkami. Relacja z nimi była zawsze z góry określona, nie wymagała zaangażowania, a co za tym idzie nie wiązało się z nią rozczarowanie. Przede wszystkim taki rodzaj miłości był dostępny, kiedy bohater sobie tego życzył. To, co z perspektywy czytelnika jest niemoralne, a mianowicie sutenerstwo, w świecie bohaterów nie posiada ujemnej wartości – tak jak jest to w W dniu śmierci Jego.

Język jest mocno nasycony podtekstem erotycznym – ówczesnych czytelników szokował. Jest narzędziem, które także przez swoją wymowność ukazuje degrengoladę nie tylko bohaterów, ale całego otaczającego świata. Nawet aby wyrazić uczucie łączące dwoje ludzi, słowa wypowiadane są tylko pro forma, ze względu na świadomość klęski zakochanych. To właśnie efekty mowy kolokwialnej i mało wyszukana nomenklatura związana z miłością uzmysławiają, że erotyzm jest kolejnym elementem opresji i nie ma w sobie nic z piękna. Należy zaznaczyć, że nie jest on pokazany w subtelny sposób – jako potwierdzenie miłości – ma raczej charakter wymuszony. Ludzka chęć oddania się drugiemu człowiekowi, zbudowania z nim więzi w ostateczności staje się tylko uciechą fizyczną. „Pisarz manifestował brak wartości wszędzie tam, gdzie pragnął je znajdować, jego przekonania i pozytywne postrzeganie świata nigdy nie były wyrażane bezpośrednio, zwykle odnajdujemy je w buncie przeciw temu, co zawiodło pokładane w nim oczekiwania. Zatrzymywał czytelnika na wybranych zjawiskach, przejaskrawiał je i niezwykle ekspresywnie ukazywał tę drugą gorszą stronę życia”14.


2.5 Minispołeczność męska
Bez wątpienia powieści Hłaski są powieściami męskimi, tzn. opowiadają historie dotyczące mężczyzn i ich problemów. To oni tworzą pewną enklawę (z której kobiety są wykluczane) i tylko ich dotyczą „wyższe” wartości. Zawsze związani są honorową i dozgonną przyjaźnią. Najlepszym przykładem tej tezy jest wspomniany już wcześniej Abakarow, dla którego celem życia staje zemsta za śmierć Izaaka Eisenmanna. Uczucie do przyjaciela zdecydowanie przewyższa to do kobiety i stanowi o sensie jego życia – określa jego ostateczny obowiązek.

Osią akcji wszystkich powieści są pary bohaterów, które idealnie współtworzą całość: Dov Ben Dov i Izrael Berg (Wszyscy byli odwróceni), Marek i Robert (Drugie zabicie psa i Nawrócony w Jaffie), Abakarow i Izaak (Brudne czyny). Konkluzją tego podwojenia jest ukazanie, że związek mogą tworzyć tylko mężczyźni. Szukają kontaktu z podobnymi sobie, ponieważ tylko im mogą zaufać (są dla siebie alter-ego).

Tak specyficzny obraz stworzył autor, jako że był utożsamiany z wymyślonymi przez siebie postaciami, by nakreślić (a później ugruntować) swój wizerunek. „Cioteczny brat Hłaski, Andrzej Czyżewski, pamięta, że Marek jako chłopiec, a potem nastolatek, cierpiał z powodu dziecinnego wyglądu, wydawał się bowiem młodszy od rówieśników. I to w nim pozostało. Mając osiemnaście lat, marzył, by mieć poorana bruzdami, zeschniętą twarz. By być silnym, odważnym, twardym”15.

Zaznaczyć należy , że w utworach nie istnieje społeczność żeńska, nie ma nawet mowy o solidarności między kobietami. Pozostają one na pewnym marginesie.


2.6 Dyskurs homoerotyczny
Kumulująca się awersja do kobiet przedzierzga się w fascynację męskością, ale jednak nie ma ona charakteru seksualnego – dotyczy związków społecznych. Mężczyźni są sobą zafascynowani, a nawet są dla siebie nawzajem autorytetami. Wszystko, co ma kluczowe znaczenie dla fabuły utworów dzieje się między nimi. Efektem związku z kobietą na pewno nie jest spełnienie, a panaceum są właśnie kontakty z innymi mężczyznami. Już sama konstrukcja podwojonego bohatera (wzajemne uzupełnianie się) świadczy, że stworzenie zamkniętej całości jest możliwe tylko bez udziału kobiet. W utworach nie występuje fascynacja kobiecym ciałem, a jeżeli autor dokonuje opisu żeńskiej fizyczności zwraca uwagę na te atrybuty, które są raczej męską domeną: Abakarow patrząc na swoją ukochaną zauważa przede wszystkim „mocne nogi o szerokich udach; i brzuch, na którym nie było ani grama tłuszczu” (BC, 343).

Aby wyjaśnić przedstawione interakcje między uczestnikami fabuły należy sięgnąć do biografii Marka Hłaski. W momencie, gdy stał się znanym pisarzem, wielu „kolegów po piórze” w bardzo otwarty sposób wyznawało mu swoje uczucia. W publikacji Termidy Stankiewicz-Podhoreckiej16, znaleźć bardzo żarliwe listy do pisarza, od m. in. Wilhelma Macha czy Jerzego Andrzejewskiego znanych ze swoich fascynacji mężczyznami. „Zygmunt Hertz przypuszczał, że Marek »nie miał wielkiej skłonności do kobiet, stąd jego powodzenia, przez obojętność. Miał homoseksualny podkład i starannie to ukrywał, był w nieustannym wewnętrznym konflikcie. Właściwie nienawidził kobiet i traktował je en canaille«”17.


Rozdział III

Relacje damsko-męskie

3.1 „Miłość” jako idee fixe poszczególnych utworów
Niewątpliwie jednym z najważniejszych substratów powieści Hłaski jest relacja damsko-męska. Świadomie stosuję tutaj termin „relacja”, ponieważ trudno nazwać owy związek miłością, gdyż ma on charakter efemeryczny i związany jest z nieszczęściem obojga. Powodów tak specyficznego ukazania szukać należy w życiu pisarza; w swojej literackiej quasi-biografii pisze: „W literaturze interesowała mnie (…) jedna tylko sprawa: miłość kobiety do mężczyzny i ich klęska. (…) ja sam kochałem się w życiu tylko jeden raz: było to jedenaście lat temu i potem nigdy już nie kochałem nikogo ani przez minutę, mimo iż bezustannie starałem się stworzyć sobie złudzenia”18. W tych zdaniach zawiera się szkielet konstrukcji fabularnej: bohaterowie tworzą złudzenie miłości, a w konsekwencji brutalnie się jego pozbawiają.

Taki obraz nie wynika tylko z przeżyć autora, jest charakterystyczny dla momentu historycznego, w jakim powstał. „Siły duszy (…) w XX wieku przechodzą do ofensywy. (…) Fala erotyzmu przychudzi w następnej kolejności, jeszcze zmącona i niespokojna. (…) Miłość zostaje poddana w wątpliwość: seksualna czy namiętna, normalna czy odbiegająca od normy, małżeńska czy duchowa”19. Uczestnicy relacji na każdym poziomie udowadniają zdewaluowanie miłości (także tej cielesnej) czy wręcz niemożność pełnego jej zrealizowania. Za taki stan rzeczy odpowiadają nie tylko ludzie, ale przede wszystkim rzeczywistość, na którą nie mają oni jakiegokolwiek wpływu (splot wydarzeń zawsze stawia główne postaci w niekorzystnej sytuacji). Postaci pragną miłości, a gdy się jej poddają czują się zniewoleni, co stanowi klasyczny paradoks. Cudzysłowu w tytule użyłam z premedytacją, gdyż bohaterowie powieści odczuwają kryzys wszelkich wartości, a co za tym idzie zaburzone są ich relacje (szczególnie te z osobami odmiennej płci). Brak tutaj klasycznej, szczęśliwie kończącej się historii miłosnej.

We Wszyscy byli odwróceni Urszula i Dov już w momencie poznania mają świadomość, że ich związek jest tylko przejściowy i ma charakter erotyczny. Dov mógłby unormować swoje życie, w czym pomogłaby mu (jak się początkowo wydaje) kobieta na której mu zależy. Cały czas wspomina swoja byłą żonę, która go zdradziła (nosi przy sobie zdjęcie jej kochanka). Odnieść można wrażenie, że nie potrafi kochać, jest permanentnie rozgniewany i bardzo butny. Przyjaciel mówi o nim: „Jego wcale nie trzeba obrażać. Na tym polega nieszczęście. Jemu się właśnie wydaje, że świat został po to stworzony, aby go osobiście obrażać”(WBO, 68). To właśnie tutaj tkwi niemożność zawiązanie jakiejkolwiek konstruktywnej relacji z kobietą (z mężczyzną jest możliwy: koleżeńskie partnerstwo z Izraelem Bergiem) – mianowicie jego nieprzystosowanie do rzeczywistości we wszystkich jej aspektach.

W Brudnych czynach wątek miłosny pokazuje jak bardzo zdewaluowane są wartości bohaterów. Priorytety etyczne Abakarowa podyktowane są jego gwałtownymi emocjami. Ciąży na nim balast przeszłości (śmierć jedynego przyjaciela, która ma zamiar pomścić). Jest tak bardzo zdeterminowany i zaślepiony zemstą, że odrzuca możliwość związania się z Katarzyną. Ma bardzo niepochlebne zdanie o kobietach; „(…) kobiety ściągają w dół, w głupotę niekończące się kompromisy, które człowiek czyni wbrew sobie. (…)mężczyźnie trzeba lat głodu, więzienia lub choroby, aby pozbawić go charakteru i moralności (…), ale wystarczy jedna noc, aby zdemoralizować każdą z nich”(BC, 397). Oczywistością jest, że ktoś o takim poglądzie nie będzie mógł odnaleźć szczęścia z kobietą – mizoginizm nie pozwala mu spojrzeć na nią inaczej, niż jak na podmiot seksualny.

Miłość ma charakter nieustannej gry, co najbardziej uwidacznia Drugie zabicie psa. Hłaskower odgrywa przed kobietami role zakochanego z egzaltacją, nie tylko by w ten sposób utrzymać się finansowo, ale przede wszystkim dlatego, że sprawia mu ogromną satysfakcję sterowanie uczuciami kobiet. Odczuwa atawistyczny wstręt myśląc o kobiecie, jako bardzo nieskomplikowanej istocie. Posiada sprecyzowany scenariusz, który stosuje podczas uwodzenia. Stwierdza, że: „One nie mogą się różnić. Te wszystkie starzejące się kobiety, które chcą wyjść za mąż jeszcze raz”(DZP, 490).

Opowiadania z cyklu izraelskiego opowiadają historie, w których punktem centralnym jest osoba prostytutki. Jako, że miłość stanowiła źródło cierpienia, to sytuacja, kiedy mężczyzna jest klientem kobiety, chroniła przed wszelkimi rozczarowaniami. „Większość z tych bohaterek otoczona jest w relacji narratora mgiełką sentymentalną. (…)Prostytutka jest tu z jednej strony najbardziej wiarygodnym uczuciowo partnerem (…)szczególnie z jednej strony – całej relacji sentymentalnej do materialnej transakcji. Chroniło to partnerów przed groźbą paradoksalnego zniewolenia”20.


3.2 Uprzedzenia i stereotypy w relacjach damsko-męskich
Bohaterowie posługują się językiem w bardzo sformalizowany sposób – operują pewnymi stypizowanymi „siatkami zachowań”, które nakładają na poszczególne sytuacje. W rozumieniu świata pomagają im stereotypy, które tłumaczą rzeczywistość i zachowania innych. Taka sytuacja ułatwia, ale też i banalizuje relacje między ludźmi. Jak pisze Inga Iwasiów: „Potrzebujemy stereotypów, (…)uproszczeń, żeby zobaczyć rozpoznać, przyjąć. Więc myślimy – mówimy opozycjami, nie widząc drogi pokonywanej między nami przez świadomość i język”21.

W czasie rozwoju kolejnych wydarzeń bohaterowie nie przechodzą ewolucji, nie zmieniają swoich poglądów. Realizują wcześniejsze założenia, pomimo że warunki wokół się zmieniają. Ich zachowaniu brak elastyczności, którą zastępuje ciągłe napięcie – chronicznie udowadniają coś sobie lub innym. Czytelnikowi unaocznia się to przede wszystkim w obrazowaniu żeńskich postaci. Ich jestestwo spreparowane zostało przez męski umysł. To właśnie mężczyzna charakteryzuje, ocenia, a nawet przywołuje myśli swoich towarzyszek. Jako, że narrator zawsze tożsamy jest z czołowym bohaterem utworu, to już po sposobie kreślenia postaci i naświetlania kolejnych wątków jawi się ich wartościowanie. Autor, zapewne świadomie, korzysta z pewnego archetypu kobiecości, jako tajemniczej i niezmierzonej siły. Nietrudno dopatrzeć się tutaj średniowiecznego motywu czarownicy, która dzięki swojemu ciału posiada możliwość instynktownego przewidywania. „Lęki przed właściwą kobiecie ogromną zdolnością do czynienia zła często przybierają formę mitów (…)wyrażających barwnym, metaforycznym językiem tkwiący u ich podstaw strach przeżywany przez mężczyzn”22. Egzemplifikacją tej tezy jest fragment Brudnych czynów, kiedy to główny bohater patrząc na swoją towarzyszkę myśli: „Ona to czuje, że ja zginę. One to czują jak zwierzęta, jak psy (…) – te nasze matki i siostry, i narzeczone”(BC, 282).

Kolejnym stereotypem, jaki tworzą męscy bohaterowie powieści Hłaski, jest przekonanie, że fizyczne zdobycie kobiety świadczy o totalnym zawładnięciem nią. Jej biologia ma tak silne oddziaływanie na pozostałe aspekty człowieczeństwa (choć i te poddane są w wątpliwość) są jej bezgranicznie podporządkowane.

Bulwersującą cechą łączącą wszystkie utwory Hłaski przeświadczenie, że kobiecość powiązana jest z prostytucją: tą jawną i tą ukrytą, zawoalowaną. Rozmywa się ta granica, ponieważ miłość ma w sobie coś ze sprzedawania siebie. To mężczyzna określa status społeczny kobiety (jako, że posiada demiurgiczna i sprawczą moc, która tkwi w jego języku) i próbuje nie tylko ze swojej „ukochanej”, ale także z innych kobiet uczynić prostytutki. Takie przesłania padają wprost z ust postaci: „I to prawda, że z każdej z nich można zrobić kurwę; ale to tylko dlatego, że nie umiemy z nich zrobić świętych; a one robią tylko to , co my umiemy z nich zrobić”(OWOE, 53).



3.3 Brutalizacja języka związanego z uczuciami
Brutalizacja języka nie opiera się jedynie na stosowaniu inwektyw czy niewyszukanych fraz. Nieskomplikowanie osiągnięte zostało poprzez zastosowanie mowy kolokwialnej. Podział na płcie, jaki jest widoczny jest w całym pisarstwie Hłaski, odwzorowuje się także na tym poziomie. Inaczej określone są przez narratora, ale także i przez siebie wzajemnie żeńscy i męscy bohaterowie. Ta dwutorowość jest kolejnym środkiem mającym na celu rozgraniczenie na kategorie płci.

Inna kwestią jest narracja miłosnych uniesień. Autor stosuje tutaj niewyszukany, czy nawet plugawy język. Z pewnością nomenklatura taka odpowiada społecznemu marginesowi z jakiego niewątpliwie wywodzą się postaci utworów. Na pewno nie można mówić o idealizacji czy poetyzacji miłości, a wręcz przeciwnie – uczucie to zostaje strącone z piedestału z wielkim impetem. Ponieważ każdy bohater kiedyś kochał, ale zostało to zaprzepaszczone, wiec pozostało tylko zgorzknienie i rozczarowanie, którego echo odbija się we wzajemnych interakcjach. Czołowy bohater jest zły na cały świat, negatywne emocje kumulują się w nim i w pewnym momencie zostają uzewnętrznione –

najczęściej ich odbiorcą jest „wybranka serca”.

Myślę, że język miał spełniać określone zadanie: oddać brutalność świata, w którym spełnienie w miłości jest niemożliwe. Człowiek, który miał konflikt z całym otaczającym go światem, nie mógł inaczej opowiedzieć o nim, jak za pośrednictwem dosadnego języka. Została tutaj zachowana spójność języka, którym posługują się bohaterowie i środowiska, w którym żyją.

Poza czysto semantycznym kryterium, w utworach pokazana jest niewydolność i niewystarczalność narzędzia, jakim jest język w opisywaniu uczuć czy relacjonowaniu przeżyć wewnętrznych. Postaci ciągle deklamują swoje kwestie, uwagę przykuwa efekciarstwo nie tylko gestów, ale także i słów. Bohaterowie zanim coś powiedzą, wielokrotnie to przemyślają i układają w taki sposób, aby miało to największą siłę ekspresji. Każde słowo jest bardzo wyważone tak, że brak w wypowiedzi zbędnych elementów. Jednoznaczność i dosłowność narzuca określony sposób interpretacji. Korzystanie przez Hłaskę z obrazoburczej retoryki powodowało, że bohaterowie stworzeni przez niego zaznaczali swój konflikt ze światem (także ten wewnętrzny), co podnosiło wyrazistość i krańcowość sytuacji, w jakich się znajdowali.
3.4 Schemat perypetii miłosnych
Z utworów izraelskich wyczytać można określony wzorzec relacji damsko-męskich ze względu na liczne i wzajemne analogie. Początkowo bohaterowie tworzą złudzenie, że mogą być dla siebie ostoją i w końcu obdarzyć zaufaniem (co wcześnie nie zdarzało się w stosunku do osoby przeciwnej płci). Już w momencie zawiązania się uczucia skazane jest ono na niepowodzenia, ponieważ zakochani są zbyt wielkimi indywidualnościami – druga osoba byłaby tylko przeszkodą. Co ważne, nawet przez okres trwania związku, bohaterowie mają świadomość, że poniosą w tym względzie klęskę.

Często relacja klient-prostytutka jest utożsamiana z miłością i przez to nie jest deprecjonowana. Zawsze ową perypetię widzimy oczyma mężczyzny, co ma przemożny wpływ na jej ostateczny kształt (biorąc pod uwagę jego abiektalny stosunek do partnerki). Autor jednoznacznie określa, poprzez fabułę, swój negatywny stosunek do ciała, które jest powodem udręki poszczególnych uczestników narracji. „(…)uderza w tej twórczości odraza do cielesności, która wymyka się spod kontroli. Opowiadanie przesycone są wstrętem do ciała, które nie poddaje się racjonalnemu porządkowi, wylewa się poza ramy »marmurowego« profilu; brzydota świata jest również brzydotą ciał”23.

Urszula, partnerka Dova ze Wszyscy byli odwróceni proponuje mu wspólny wyjazd do Europy (sama jest w Izraelu tylko na wakacjach). Przed bohaterem otwierają się nowe perspektywy – zmiana nie tylko miejsca zamieszkania, ale przede wszystkim otoczenia. Wydaje się, jakby szczęście ich obojga, zależało właśnie od jego decyzji (co jest cechą charakterystyczną całego pisarstwa Hłaski – radykalne decyzje podejmują mężczyźni). Analogiczną sytuację znaleźć można w Brudnych czynach. Katarzyna składa Abakanowi propozycję wyjazdu – ten także odmawia. Obydwaj bohaterowie, mimo że męczy ich klimat i atmosfera społeczna Izraela, nie chcą go opuścić. Widać jak bardzo przywiązani są do statusu quo i że nawet uczucie to kobiety nie jest w stanie zmienić nic w ich życiu.

Nieodłącznym elementem korelacji miedzy postaciami jest kłamstwo. Oszustwo stanowi podstawę ich rozmów (czego są świadomi i nie demaskują, a wręcz zachęcają partnera do konfabulacji). Zazwyczaj przy rozstaniu mówią, że wszelkie pozytywne słowa pod adresem partnera były tylko zmyśleniem. Mówią to z niekłamaną satysfakcją, co świadczy o tym, że przez cały czas odgrywanie przed sobą ról kochanków sprawiało im przyjemność. Nasuwa się tutaj pewna konkluzja, mianowicie skoro miłość może być tylko udawaniem i grą, to czy całe życie nie może być tylko inscenizacją, w której człowiek jest aktorem

Myślę, że tak specyficzne nakreślenie perypetii miłosnych należy odczytywać symbolicznie. Cała twórczość Marka Hłaski jest rodzajem buntu przeciwko rzeczywistości. Jeżeli przyjmiemy ją dosłownie zobaczymy tylko cynizm i mało wyszukany erotyzm (co zdecydowanie obniży rangę tej literatury). Pisarz poszedł dalej: nie pozostawił związku dwojga ludzi w pewnej enklawie, wokół której istniej zły świat (tzn. miłość jako lekarstwo czy też jako ta część życia, która jest moralnie czysta). Pokazanie sfery życia człowieka jaką jest miłość (która w naszej kulturze jest swego rodzaju sacrum) jako negatywnej powoduje, że ludzkie życie jest całościowo, a nie tylko fragmentarycznie pozbawione szczęścia. Z tych książek nie wypływa tylko skrajny pesymizm, a jeżeli się nad tym dogłębnie zastanowić to jest wręcz przeciwnie: następuje potwierdzenie przez zaprzeczenie.

Zakończenie


Opisanie relacji damsko-męskich w powieściach i opowiadaniach Hłaski, jakie zostało przedstawione w tej pracy, nie jest całościowe, gdyż temat jest zbyt obszerny. Brak relacji pozamiłosnych czy pozaerotycznych, jak na przykład ma to miejsce we Wszyscy byli odwróceni, gdzie mocno nakreślona jest serdeczna relacja Dov Ben Dova z żoną swojego brata, z pewnością obniża jej atrakcyjność – jednak najważniejszy i najciekawsze zagadnienie zostało zrealizowane.

Nie interpretowałam czynów poszczególnych postaci literackich przez pryzmat psychoanalizy, co również z pewnością jest minusem tej pracy (szczególnie biorąc pod uwagę fakt, że Marek Hłasko zafascynowany był prozą Fiodora Dostojewskiego). Szukanie motywów działania w psychice z pewnością nadałoby pracy inny charakter, ale także doprowadziło do innych wniosków.

Temat realizowany przeze mnie, dotyczy miłości w powieściach Marka Hłaski, jest kluczowy ze względu na to, że wokół niego toczy się akcja utworów. Posłużyłam się kilkom uogólnieniami ze względu na podobieństwa tekstów.

Bibliografia


Literatura podmiotu:
M. H ł a s k o, Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny. Drugie zabicie psa, Warszawa 1985.

M. H ł a s k o, Nawrócony w Jaffie, [w:] Drugie zabicie psa. Nawrócony w Jaffie, Kraków 1999.

M. H ł a s k o, W dzień śmierci jego, Paryż 1964.

M. H ł a s k o, Opowiem Wam o Ester, Londyn 1974.



Literatura przedmiotu:
Monografie
S. d e B e a u v o i r, Druga płeć, przeł. G. Mycielska, Kraków 1972, tom I.

D. G i l m o r e , Mizoginia czyli męska choroba, tłum. J. Margański. Kraków 2003.

M. G o ł a s z e w s k a, Mity o miłości, Kraków 1992.

E. G o n t a r c z y k, „Płeć” i „rodzaj” w studiach feministycznych, [w:] Kobiecość i męskość jako kategorie społeczno-kulturowe w studiach feministycznych: perspektywa socjologiczno – pedagogiczna, Poznań 1995, s.29-52.

J. K o c h a n o w s k i, Fantazmat zróżnicowany. Socjologiczne studium przemian tożsamości gejów, Kraków 2004.

A. Z. M a k o w i e c k i, Legenda literacka, [w:] Trzy legendy literackie. Przybyszewski, Witkacy, Gałczyński, Warszawa 1980, s. 5-39.

D. d e R o u g e m o n t, Mity o miłości, przeł. M. Żurowska, Warszawa 2002.

B. R u d n i c k i, Marek Hłasko, Warszawa 1983.

S. S t a b r o , Legenda i twórczość Marka Hłaski, Wrocław 1985.
Artykuły
S. B u r k o t, Marek HłaskoWszyscy byli odwróceni. Brudne czyny, [w:] Proza powojenna 1945-1987, Warszawa 1991, s. 269-277.

I. K u r z, „Nie ma ziemi dla zakochanych”. Niewywołany portret Marka Hłaski, [w:] Twarze w tłumie. Wizerunki bohaterów wyobraźni zbiorowej w kulturze polskiej lat 1955-1969, Izabelin 2005, s. 24-73.

J. J a r z ę b s k i, Hłasko – retoryka grzechu i nawrócenia, [w:] Powieść jako autokreacja, Kraków 1984, s. 275-323.

J. J a r z ę b s k i, Recepcja Marka Hłaski w krytyce literackiej i publicystyce lat 1956-58, „Odra” 1980, nr 12, s. 23-30.

K. K o ź n i e w s k i, Prawie cały Hłasko. Jedna książka i jeden bohater, „Polityka” 1986, nr 37, s.8.

M. Ł u k a s z e w i c z, Hłasko jako idol, „Nowe Książki” 1986, nr 2, s. 10-15.

T. S o b e c z k o, Hłasko – zjawisko także literackie, „Miesięcznik Literacki” 1983, nr 8, s. 60-69.
Wspomnienia, biografie i reportaże
A. C z y ż e w s k i, Piękny dwudziestoletni: biografia Marka Hłaski, Warszawa 2005.

R. M. G r o ń s k i, Prawdziwa miłość Marka Hłaski, [w:] Puszka z Pandorą, Łódź 1990, s. 42-44.

M. H ł a s k o, Piękni dwudziestoletni, Warszawa 1989.

D. K a l i n o w s k a, Marek Hłasko. Młody gniewny, Warszawa 2000.

K. K ą k o l e w s k i, Jak umierają nieśmiertelni, Warszawa 1992.

Z. K w i e c i ń s k a, Opowiem wam o Marku, Wrocław 1991.

H. R o z p ę d o w s k i, Był Chamsin, Londyn 1994.

H. R o z p ę d o w s k i, Sonja i Marek: rozmowa z Sonją Ziemann, jedyna żoną Marka Hłaski, Warszawa 1999.

B. S t a n i s ł a w c z y k, Miłosne gry Marka Hłaski, Warszawa 1998.

B. S t a n i s ł a w c z y k, Matka Hłaski, Warszawa 1991.

P. W a s i l e w s k i, Śladami Marka Hłaski, Kraków 1994.
Listy
T. S t a n k i e w i c z – P o d h o r e c k a, Listy Marka Hłaski, Warszawa 1994.
Wykłady
I. I w a s i ó w, Gender dla średnio zaawansowanych: wykłady szczecińskie, Warszawa 2004.

Indeks osób i postaci

Abakarow 12, 13 , 15, 17, 18, 20, 25

Andrzejewski Jerzy 18

Bogatr Humprey 7

Beauvoir Simone de 12

Burkot Stanisław 15

Dean James 6



Dov Ben Dov 10, 13, 17, 20, 24

Drugi Dov 12

Esther 13, 16

Giedroyć Jerzy 9

Gilmore David 13,22

Golde Hanna 11



Grisza 13

Heidemann Hary 10

Hłasko Marek 2-27

Hłaskower 20

Iwasiów Inga 21



Izaak Eisemann 17

Izrael Berg 17, 20

Katarzyna 11-13, 20, 25

Kalinowska Danuta 7, 17

Koźniewski Kazimierz 14

Kurz Iwona 8,24

Mach Wilhelm 18

Makowiecki Andrzej 6,8



Marek 15

Margański Janusz 13

Mycielska Gabriela 12

Osiecka Agnieszka 11



Robert 14, 15

Rougemont Denis de 19

Rozpędowski Henryk 9,10,14

Stabro Stanisław 6, 7, 21

Stanisławczyk Barbara 10,17

Stankiewicz – Podhorecka Temida 18

Steinbach Esther 11

Urszula 20, 24

Ziemann Sonja 10, 11



Żurkowska Maria 19



1 A. Z. M a k o w i e c k i, Legenda literacka, [w t e g o ż:] Trzy legendy literackie. Przybyszewski, Witkacy, Gałczyński, Warszawa 1980, s. 20.

2 S. S t a b r o, Legenda i twórczość Marka Hłaski, Wrocław 1985, s. 5.

3 S. S t a b r o, op. cit., s. 9.

4 D. K a l i n o w s k a, Marek Hłasko. Młody gniewny, Warszawa 2000, s. 42.

5 A. Z. M a k o w i e c k i, op. cit., s. 34.

6 I. K u r z, „Nie ma ziemi dla zakochanych”. Niewywołany portret Marka Hłaski, [w t e g o ż:] Twarze w tłumie. Wizerunki bohaterów wyobraźni zbiorowej w kulturze polskiej lat 1955-1969, Izabelin 2005, s. 45.

7 Zob. H. R o z p ę d o w s k i, Był chamsin, Londyn 1994.

8 B. S t a n i s ł a w c z y k, Miłosne gry Marka Hłaski, Poznań 2009, s. 232-233.

9 S. d e B e a u v o i r, Druga płeć, przeł. G. Mycielska, Kraków 1972, tom I, s. 27.


10 D. G i l m o r e , Mizoginia, przeł. J. Margański , Kraków 2003, s. 21.

11 H. R o z p ę d o w s k i ,Był chamsin, op. cit., s. 9.

12 K. K o ź n i e w s k i, Prawie cały Hłasko. Jedna książka i jeden bohater, „Polityka” 1986, nr 37, s.38-39.

13 S. B u r k o t, Wszyscy byli odwróceni. Brudne czyny, [w t e g o ż:] Proza powojenna 1945-1987, Warszawa 1991, s. 271.

14 D. K a l i n o w s k a, op. cit., s. 52.

15 B. S t a n i s ł a w c z y k, op. cit., s. 221.

16 T. S t a n k i e w i c z –P o d h o r e c k a, Listy Marka Hłaski, Warszawa 1994.

17B. S t a n i s ł a w c z y k, op. cit., s. 219.

18 M. H ł a s k o, Piękni dwudziestoletni, Warszawa 1989, s. 115.

19 D. d e R o u g e m o n t, Mity o miłości, przeł. M. Żurowska, Warszawa 2002, s. 26.

20 S. S t a b r o, Legenda i twórczość Marka Hłaski, op. cit., s. 45.

21 I. I w a s i ó w, Gender dla średnio zaawansowanych. Wykłady szczecińskie, Warszawa 2004, s. 21.

22 D. G. G i l m o r e, Mizoginia, op. cit., s.92-93.

23 I. K u r z, Nie ma ziemi…,op. cit., s. 66.


: wp-content -> uploads -> 2013
2013 -> Ustawa z dnia 11 marca 2004 r o podatku od towarów I usług
2013 -> Ślepy kosztorys Podane ceny prac zawierają wszystkie koszty netto związane z wykonaniem poszczególnych prac w roku 2013
2013 -> 59th Janusz Kusocinski Memorial Szczecin, 15/06/2013 Men' results Hammer Throw Men
2013 -> Znak sprawy: Nr s 262 2013 specyfikacja istotnych warunków zamówienia
2013 -> Opis modułu kształcenia / przedmiotu (sylabus)
2013 -> Karta kursu
2013 -> Wymagania edukacyjne z przedmiotu Historia I społeczeństwo dla klasy V szkoły podstawowej Ocena niedostateczna
2013 -> Nr 6 nazwa usługi zawarcie I rejestracja małŻEŃstwa zawartego w formie wyznaniowej ze skutkiem cywilno-prawnym
2013 -> Przykładowy wykaz archiwaliów wchodzących w skład zasobów archiwum parafialnego. Dokumenty
2013 -> Organizator




©snauka.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna
Komunikat prasowy
przedmiotu zamówienia
najkorzystniejszej oferty
Informacja prasowa
wyborze najkorzystniejszej
warunków zamówienia
istotnych warunków
sprawie powołania
Regulamin konkursu
udzielenie zamówienia
przetargu nieograniczonego
zamówienia publicznego
Nazwa przedmiotu
Specyfikacja istotnych
modułu kształcenia
Rozporządzenie komisji
studia stacjonarne
wyborze oferty
Zapytanie ofertowe
Szkolny zestaw
Ochrony rodowiska
ramach projektu
prasowy posiedzenie
trybie przetargu
obwodowych komisji
zagospodarowania przestrzennego
komisji wyborczych
komisji wyborczej
Program konferencji
Wymagania edukacyjne
Lista kandydatów
szkoły podstawowej
która odbyła
Województwa ląskiego
Decyzja komisji
przedmiotu modułu
poszczególne oceny
Sylabus przedmiotu
szkół podstawowych
semestr letni
Postanowienia ogólne
przedsi biorców
produktu leczniczego
Karta przedmiotu
Scenariusz lekcji
Lista uczestników
Program nauczania
Projekt współfinansowany
Informacje ogólne
biblioteka wojewódzka
semestr zimowy