Strona główna

Jacek Giezek, Grzegorz Łabuda System sankcji w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary


Pobieranie 164.43 Kb.
Strona1/12
Data19.06.2016
Rozmiar164.43 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

System sankcji w ustawie..

Jacek Giezek, Grzegorz Łabuda

System sankcji w ustawie o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary*

Wstęp

Wobec powszechnej krytyki, jakiej ze strony doktryny poddawana jest obowiązująca od końca listopada 2003 roku ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary1 (zwana dalej w skrócie u.o.p.z.), narasta świadomość, że praktyka wymiaru sprawiedliwości – stając obecnie przed koniecznością jej stosowania jako części obowiązującego w Polsce porządku prawnego – z szeregiem zasadniczych wątpliwości będzie musiała się jakoś uporać. Z wielu powodów nie będzie to niestety zadanie łatwe, przy czym problemem z perspektywy wymiaru sprawiedliwości najistotniejszym okazać może się nie tyle interpretacja przesłanek odpowiedzialności podmiotów zbiorowych (wynikających przede wszystkim z art. 3 ustawy), ile raczej sfera konsekwencji, jakie pojawiają się w kontekście przyjętego w ustawie systemu sankcji. Aby przeto wyjść naprzeciw usprawiedliwionym oczekiwaniom praktyki w tym zakresie, podjąć należy próbę sensownego zracjonalizowania wypowiedzi ustawodawcy, z góry jednak przyjmując, że w przypadku kilku co najmniej kwestii będzie to niestety zadanie wysoce utrudnione.

Poszukując analogii pomiędzy systemem środków orzekanych wobec podmiotu zbiorowego a systemem kar przewidzianych w kodeksie karnym, dałoby się przeprowadzić podobny ich podział, wyodrębniając karę stanowiącą reakcję zasadniczą na czyn zabroniony oraz sankcje o charakterze i funkcjach zbliżonych do znanych prawu karnemu środków karnych2. Specyfika odpowiedzialności, do jakiej pociągnąć można podmiot zbiorowy, sprawić musiała, że z katalogu kar przewidzianych w kodeksie (obejmującego wszak m.in. kary o charakterze wolnościowym) swój odpowiednik w ustawie znalazła jedynie grzywna, której nadano postać kary pieniężnej (art. 7). Rozbudowany został natomiast katalog sankcji wzorowanych na środkach karnych, wśród których pojawił się zarówno orzekany w kilku postaciach przepadek (art. 8), jak również różnego typu zakazy (art. 9). W katalogu tym nie mogły oczywiście wystąpić wszystkie środki przewidziane w kodeksie karnym, jak również do środków kodeksowych nie można się było ograniczyć; konieczność zaś stosownej modyfikacji spowodowana była specyfiką odpowiedzialności podmiotu zbiorowego.

Rzecz natomiast znamienna, że racjonalizując kodeksowe środki karne oraz środki przewidziane w ustawie, zauważymy z pewnością ich wspólny prewencyjno-represyjny charakter, co skłania do poszukiwania nie tylko zbliżonego ich rodowodu, ale także opartej na podobnych podstawach filozofii karania osoby fizycznej oraz podmiotu zbiorowego. Tak sformułowana teza poddana zostanie w dalszych rozważaniach bardziej pogłębionej weryfikacji.

Kara pieniężna

Zasadniczy element systemu sankcji stanowi kara pieniężna, która zarazem jest jedynym rodzajem kary znanym ustawie. Wyznaczając granice tej kary, ustawodawca określił je w relacji do efektów prowadzonej przez podmiot zbiorowy działalności gospodarczej3. Relacja ta ma jednak charakter szczególny, gdyż nie odzwierciedla ona w żaden sposób rzeczywistej sytuacji gospodarczej podmiotu zbiorowego. Ustawodawca poprzestaje bowiem na kryterium przychodu oraz wydatku, dostrzegając tym samym problemy, jakie powstałyby w sytuacji przyjęcia kryterium dochodu. Podmiot zbiorowy może posiadać ogromny – liczony nawet w setki milionów złotych – przychód, a jednocześnie – na skutek ponoszenia znacznych nakładów w celu wypracowania tego przychodu (tzn. kosztów jego uzyskania) – posiadać nieproporcjonalnie nikły dochód. Dodatkowo określenie przychodu jest czynnością pod względem technicznym znacznie prostszą, aniżeli określenie dochodu, przy którym konieczna jest z reguły drobiazgowa analiza kosztów jego uzyskania, co zwłaszcza w obowiązującym systemie podatkowym wywołuje niemałe komplikacje.

Górna granica kary pieniężnej – wynikająca z art. 7 ust. 1 ustawy – wynosi 10% przychodu podmiotu zbiorowego, obliczonego w trybie przepisów o podatku dochodowym od osób prawnych (CIT), osiągniętego przez ten podmiot w roku podatkowym poprzedzającym wydanie orzeczenia4. Tak zakreślona granica podlega kilku ograniczeniom oraz uszczegółowieniom. Po pierwsze – sposób określenia kary pieniężnej oparty na proporcji do przychodu odnosi się wyłącznie do tych podmiotów, które w roku podatkowym poprzedzającym wydanie orzeczenia osiągnęły przychód w wysokości co najmniej 1 000 000 zł. W stosunku do pozostałych podmiotów zbiorowych, tzn. tych, które osiągnęły przychód w wysokości niższej niż 1 000 000 zł, górna granica kary pieniężnej wynosi 10% wydatków poniesionych w roku poprzedzającym wydanie orzeczenia (art. 7 ust. 2). Po drugie – dolna granica kary pieniężnej, wynosząca zasadniczo nie mniej niż 1% przychodów lub wydatków, nie może być jednak niższa niż 5000 zł. W tym zatem przypadku ustawodawca posłużył się dwojakim, alternatywnym określeniem dolnej granicy kary pieniężnej. Po trzecie wreszcie, w odniesieniu do poszczególnych kategorii przestępstw (przestępstw skarbowych) ustawodawca określa dolną oraz górną granicę kary pieniężnej na trzy sposoby: podnosząc dolną granicę – od 2 do 10% (art. 17 i 21), podnosząc dolną granicę i obniżając górną – od 1 do 8% (art. 18 i 20) oraz obniżając górną granicę – do 5% (art. 19).

Chcąc wyznaczyć minimalny i maksymalny pułap kary pieniężnej można powiedzieć, że orzekana jest ona w przedziale (1) od 5000 zł do 10% przychodu osiągniętego w roku podatkowym poprzedzającym wydanie orzeczenia albo (2) od 5000 zł do 10% wydatków poniesionych w roku podatkowym poprzedzającym wydanie orzeczenia. O ile określona kwotowo granica dolna kary pieniężnej nie budzi wątpliwości, o tyle wyznaczenie granicy górnej – głównie z uwagi na jej procentowe odniesienie do wielkości wymagającej dopiero wyliczenia – powodować może rozmaite trudności i komplikacje. Podstawa ustalania kary pieniężnej – przychód określony w trybie przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych5 (dalej ustawa CIT) – nie tylko, by posłużyć się słowami M. Filara6, określona została przez ustawodawcę beztrosko, ale przede wszystkim taki w sposób, który w praktyce stosowania prawa wywoływać będzie częstokroć nieprzezwyciężalne trudności w ustaleniu granic tej kary. Przede wszystkim należy zauważyć, że ustawa nie zawiera w istocie definicji przychodu7, poprzestając jedynie na wyliczeniu rodzajów sytuacji określanych mianem przychodu. W orzecznictwie NSA podejmowano próby zdefiniowania przychodu („wartość, która wchodząc do majątku podatnika może powiększyć jego aktywa”8), zwracając uwagę zwłaszcza na to, że katalog przychodów określony w art. 12 ustawy CIT posiada charakter otwarty9. Co więcej, przychodem w rozumieniu przepisów ustawy są nie tylko otrzymane pieniądze i wartości pieniężne (art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy CIT), ale także przychody należne, aczkolwiek faktycznie jeszcze nie otrzymane10, czy też zaoszczędzone wydatki odpowiadające wartości świadczeń, za które podmiot zbiorowy nie zapłacił.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość