Strona główna

Jest prestiż, definiowany przez


Pobieranie 39.43 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar39.43 Kb.


Klasy społeczne i warunkujące je zróżnicowanie ekonomiczne to nie jedyny czynnik kształtujący zróżnicowanie pozycji społecznych. Innym wyznacznikiem pozycji społecznej jest  prestiż, definiowany przez Maxa Webera jako „honor”, „godność” i „estyma społeczna”. „W opozycji do ‘położenia klasowego’, określanego wyłącznie ekonomicznie, ‘położeniem stanowym’ nazywamy ten typowy element losu życiowego ludzi, który uwarunkowany jest przez swoistą, pozytywną lub negatywną, społeczna ocenę ‘honoru’, wiążącego się z pewną wspólną cechą wielu osób” (Weber 2002; 675).

Honor odgrywał kluczową rolę w formowaniu się społeczeństwa stanowego w Europie Zachodniej, społeczna ocena prestiżu i respektu sytuowała jednostki w hierarchii społecznej i to niezależnie od pozycji klasowej.

Zasługą Webera było zwrócenie uwagi na psycho-społeczny aspekt różnicowania pozycji społecznych, bowiem ów szacunek i respekt nie tylko nie musi wynikać bezpośrednio z przynależności klasowej, a więc statusu materialnego, ale może być wobec niego w opozycji. Różnice pomiędzy przynależnością do określonej klasy społecznej a stanem dobrze oddaje kategorianowobogackiego”. Pomimo „odpowiedniego” statusu materialnego nuworyszom brakuje kapitału kulturowego i symbolicznego, nie potrafią się odpowiednio zachować, mówią innym językiem, nie są odpowiednio „ustosunkowani”.





Przynależność do stanu wiąże się z określonym, typowym dla np. chłopstwa czy mieszczaństwa, stylem życia i orientacją jednostek. Wyraża się to w sposobie ubierania się, upodobania do określonych potraw, spędzania wolego czasu na uprawianiu określonych dyscyplin sportowych – na przykład golfa czy krykieta, członkostwie w klubach czy organizacjach, a także funkcjonowaniu w odpowiednim do danego stanu towarzystwie”. Wyrazem przynależności stanowej jest także preferowanie zawierania małżeństw pomiędzy członkami  tego samego stanu.

Stan, w odróżnieniu od klasy społecznej, jest wspólnotą, połączoną więziami społecznymi, zintegrowaną wokół podzielanych wartości i norm.



Nowoczesnym odpowiednikiem weberowskich stanów do pewnego stopnia warstwy społeczne. Jednak wraz ze zmianą ładu społecznego odpowiadającego strukturze stanowej  wyróżniony przez Webera honor jako główny czynnik hierarchizujący społeczeństwo, stracił na znaczeniu.

Jednak nie  utraciła znaczenia kategoria prestiżu i uznania społecznego i jego powiązania z pozycją społeczną jednostki, lub grupy. Współcześnie warstwa społeczna często jest częścią klasy społecznej, wyróżnioną na podstawie szczególnych cech wyrażających się we wspólnych dla członków warstwy, a niekoniecznie całej klasy, pozycji społecznych, często ukształtowanych przez specyficzną dla danej zbiorowości historię.





Warstwa społeczna jest oddzielona od reszty społeczeństwa barierami,  głownie w postaci specyfiki kulturowej (jak styl życia) i społecznej (kontakty towarzyskie).

Warstwy społeczne wyróżnia się ze względu na następujące czynniki:

  • dochody, zasoby majątkowe oraz rodzaj aktywności gospodarczej – np. drobni przedsiębiorcy

  • przynależność etniczna (także narodowej lub rasowej) – burżuazja żydowska

  • wspólnota warunków życia – np. chłopstwo

  • wspólnota stylu życia – np. inteligencja

  • podobieństwo poziomu prestiżu społecznego

  • zakresu sprawowanej władzy – elita polityczna

Na przykład klasa średnia obejmuje swoim zasięgiem wiele różnych pozycji społecznych i zawodowych, co musi owocować także różnorodnością stylów życia. W obrębie klasy średniej możemy wyróżnić takie warstwy jak inteligencja czy drobni przedsiębiorcy.



Stratyfikacja to inaczej hierarchia społeczna. Pomiędzy klasami lub warstwami społecznymi zachodzą relacje nierówności i podporządkowania. Oznacza to, że jeśli jedna z klas ma większy dostęp do dóbr i usług i więcej przywilejów, inna klasa ma ich mniej. Tak więc członkowie arystokracji mają określone społeczne przywileje, których nie mają robotnicy. Od jednostki przypisanej do określonej klasy oczekuje się stosownego i adekwatnego do jej pozycji zachowania.

W jaki sposób członkowie społeczeństwa mogą odczytać lub odgadnąć naszą pozycję społeczną i przynależność do określonej klasy lub warstwy? W prosty sposób – ludzie komunikują swoją pozycję poprzez strój, sposób bycia, zachowanie, język, jakim się posługują, markę samochodu, jakim jeżdżą po ulicach. Nie znając kogoś osobiście możemy wnioskować o jego pozycji na podstawie tych przesłanek. Czasami ktoś może udawać osobę o wysokim prestiżu, choć naprawdę zajmuje dużo niższą pozycję społeczną. Łatwiej jest udawać mieszkając w dużym mieście, w którym panuje duża anonimowość, szczególnie, jeśli kontakt jest krótkotrwały i powierzchowny.

 

Max Weber analizując podział społeczny w obrębie społeczeństwa wyróżnił trzy porządki, łady, wokół których tworzy się hierarchia i podziały społeczne. Dwa z nich zostały omówione powyżej.



Pierwszy z owych ładów to ład ekonomiczny, gospodarczy i odpowiadający mu podział społeczeństwa na klasy. Przynależność, czy przypisanie jednostki do danej klasy jest uwarunkowane jej pozycją na rynku, co z kolei wiąże się z posiadanymi zasobami, kwalifikacjami zawodowymi a także możliwościami konsumowania dóbr i usług. Umieszczenie jednostki w stosownej do jej pozycji rynkowej klasie społecznej ma u Webera  porządkowy charakter, gdyż nie wynika z niego konieczność istnienia wspólnoty klasowej.



Drugi typ ładu to ład społeczno-kulturowy wyrażający się, w przeciwieństwie do klas, we wspólnocie wartości i norm oraz integrowaniu się jednostek w ramach odrębnych stanów. Owa odrębność jest podkreślana na wiele sposobów – poprzez ubiór, zachowanie, typ konsumowanej żywności – np. dobra luksusowe - generalnie styl życia oraz kapitał społeczny czyli znajomości i koneksje towarzyskie. Stany także tworzą podziały społeczne i wynikającą z nich hierarchię, gdyż każdy ze stanów oznacza inny prestiż społeczny, związany z nim szacunek i uznanie odmiennych praw i przywilejów. O wadze honoru i społecznego poważania w funkcjonowaniu stratyfikacji może pośrednio świadczyć zamknięty charakter społeczeństw stanowych oraz istnienie trudnych do przekroczenia granic pomiędzy stanami.

Trzecim czynnikiem, który zdaniem Webera będzie odgrywał coraz większą rolę w kształtowaniu podziałów i nierówności społecznych w społeczeństwach nowoczesnych, jest dostęp do władzy, zdefiniowanej następująco: władza oznacza szansę przeprowadzenia swej woli, także wbrew oporowi, w ramach pewnego stosunku społecznego bez względu na to, na czym ta szansa polega” (2002; 39). Podstawową formą organizacji w obrębie ładu politycznego są partie polityczne, a  także zrzeszenia tworzone przez członków społeczeństwa w konkretnym celu, służące konkretnemu interesowi, na przykład rozwiązaniu jakiegoś problemu.

 

W przeciwieństwie do socjologów europejskich, amerykańscy socjologowie początkowo nie byli zainteresowani badaniem nierówności. Powodem  było  przekonanie Amerykanów, oparte na ideologii równych szans i możliwości odniesienia sukcesu przez każdego, określanej jako „american dream” (amerykańskie marzenie), że problemy i konflikty klasowe po prostu nie istnieją.

Jednak obserwacja rzeczywistości wskazywała, że nawet w Ameryce równych szans istniały różnice statusów między np. bogatymi przedsiębiorcami lub arystokracją (szczególnie właścicielami wielkich plantacji na południu Stanów), a na przykład robotnikami czy nawet „białą biedotą”, zwaną „white trash”. Na różnice pomiędzy bogatymi a biednymi nakładały się także różnice rasowe i etniczne.



Obserwacje te zaowocowały podjęciem badań nad stratyfikacją, których obiektem stały się mniejsze miasta amerykańskie (stąd nazwa badań community studies - badania społeczności) mającym służyć głównie rozwiązywaniu praktycznych problemów, wynikających z urbanizacji, rozwoju przemysłu oraz licznej imigracji. Pierwsze badania nad stratyfikacja przeprowadzano w małych miasteczkach, takim jak „Middletown” Roberta i Heleny Lyndów, opublikowane w 1927 roku.

Middletownto wymyślona nazwa miasteczka na Środkowym Wschodzie Stanów Zjednoczonych, zamieszkałego przez kilka tysięcy osób. Posługując się różnymi metodami zbierania danych: obserwacją, wywiadami i analizą materiałów źródłowych Lyndowie dokonali opisu  Middletown, wyznaczając tym samym kanony badań nad hierarchią społeczną.





Analiza materiałów pozwoliła na wyodrębnienie dwóch podstawowych klas – klasy „robotniczeji klasy „ludzi biznesu”. Klasy te zajmowały różne pozycje w hierarchii społecznej miasteczka, zaś członków oddzielał od siebie znaczący dystans społeczny. Najważniejszymi kryteriami hierarchizacji okazały się w tych badaniach zasoby materialne i władza.

Kolejnym wаżnym opisem amerykańskiego miasteczka uwzględniającym problematykę stratyfikacji jest sześciotomowa seria poświęcona Yankee City, autorstwa Williama Lloyda Warnera (publikowana w latach 1941-1959) oraz zespołowe badania pod kierownictwem Warnera w Jonesville (1960).





Warner był z wykształcenia antropologiem i miał za sobą badania terenowe poświęcone systemowi pokrewieństwa australijskich Aborygenów. Badania miasteczek amerykańskich oparł na obserwacji, analizie danych źródłowych zaś przede wszystkim na wywiadach i rozmowach z mieszkańcami. Warnera interesowało przede wszystkim to, co łączy i integruje, stąd kładł nacisk na procesy stabilizujące i zespalające badaną społeczność.

W analizach struktury klasowej podkreślał nie elementy ekonomiczne, ale przede wszystkim społeczno-kulturowe, wiążąc pojęcie klasy ze społecznym uznaniem, prestiżem i reputacją.



Określeniem, które dobrze oddawało istotę tak definiowanych klas, było pojęcie statusu społecznego, rozumianego szeroko jako pozycja jednostki w obrębie grupy społecznej. Hierarchia statusów uwidacznia się na kilku poziomach. Począwszy od kategorii zawodowych, zamieszkiwania w odrębnych dzielnicach, skończywszy na sposobach spędzania wolnego czasu, stosunkach towarzyskich i odmiennych systemach wartości. Przyjęte przez Warnera i jego zespół obiektywne wyznaczniki statusu były następnie weryfikowanie podczas wywiadów. Rozmówców pytano nie tylko o zdanie na temat istnienia bądź nieistnienia klas w Jonesville, ale także proszono o wyróżnienie takich klas i przypisanie siebie do jednej z nich.

 



Pojęcie statusu społecznego okazała przydatne w badaniach stratyfikacji, i szerzej struktury społecznej. Status jest do pewnego stopnia tożsamy z pozycją społeczną jednostki, pozycją funkcjonującą w szerszym układzie statusów, do którego przypisane są normy zachowań, zadania i zasoby. Ze statusem wiąże się wielkość prestiżu, szacunku oraz autorytetu, związanego z dana pozycją statusową.

Wyznacznikami statusu są z jednej strony wymagania formalne, dotyczące praw, obowiązków i przywilejów przypisanych do formalnie zdefiniowanej pozycji. Z drugiej wymagania nieformalne – od osoby zajmującej określoną pozycję w układzie statusów oczekuje się odpowiedniego zachowania, nie tylko np. w miejscu pracy, ale także poza nim. Od księdza oczekuje się nie tylko wypełniania swoich obowiązków, ale także przestrzegania głoszonych z ambony reguł i nakazów moralnych w codziennym życiu. Tak więc wymogi nieformalne dotyczą także postaw oraz aktywności (lub jej braku) na forum publicznym.



Osiąganie czy zdobywanie statusu to proces który zachodzi w dwojaki sposób:

Po pierwsze jednostka może zostać przypisana do określonego statusu, niezależnie od swoich chęci czy kwalifikacji, kiedy pewne społecznie istotne cechy, takie jak płeć, rasa czy wiek, ale także status społeczny jej rodziny, decydują o pozycji społecznej. W takiej sytuacji mówimy o statusie przypisanym.

Po drugie pozycja społeczna jednostki i jej status społeczny mogą zależeć w zasadzie wyłącznie od niej samej, od jej ambicji i możliwości ich realizowania. W takiej sytuacji to działania podejmowanie przez jednostkę, jej osobiste zasługi i osiągnięcia decydują o miejscu w hierarchii społecznej. Ten typ statusu określa się jako status osiągany.

 

Badania nierówności, prowadzone w Stanach Zjednoczonych, przyczyniły się do prób wyjaśnienia zjawiska nierówności. Jedną z ważnych koncepcji, prezentujących pogląd na przyczyny nierówności, była funkcjonalna teoria uwarstwienia.

Socjologowie amerykańscy Kingsley Davis i Wilibert Moore w artykule, opublikowanym w American Sociological Review w 1945 roku, zaproponowali wyjaśnienie i uzasadnienie istnienia stratyfikacji społecznej, powołując się na koncepcję funkcjonalną.

Autorzy zakładają, iż w każdym systemie społecznym mamy do czynienia z koniecznoścrozwarstwienia. Funkcjonowanie społeczeństwa jest możliwe ze względu na istniejący w nim podział pracy. Efektem takiego podziału jest hierarchia stanowisk i pozycji zawodowych, których znaczenie dla społeczeństwa jest zróżnicowane.



W interesie społeczeństwa jest rozmieszczenie jego członków i przydzielenie im określonych pozycji społecznych, a jednocześnie motywowanie osób zajmujących te pozycje do wypełniania formalnych i nieformalnych zobowiązań z nich wynikających.

W ramach systemu społecznego pewne pozycje mają szczególne znaczenie, są ważniejsze od pozostałych; inne wymagają specyficznych uzdolnień lub długiego i żmudnego przygotowania. W takich przypadkach szczególne znaczenie ma nie tylko dobór odpowiednich jednostek, ale także sumienne wypełnianie przypisanych do pozycji obowiązków.

Zdaniem Davisa i Moore’a czynnikiem motywującym jednostki do zajmowania tych pozycji, ponoszenia dużych nakładów finansowych i czasowych, jest funkcjonowanie nagród oraz systemu ich dystrybucji. Nierówność społeczna jest zatem nieświadomie wypracowanym sposobem, dzięki któremu społeczeństwa zapewniają sobie staranną obsadę najważniejszych pozycji przez najlepiej przygotowane osoby. Każde społeczeństwo, niezależnie od tego, czy jest proste czy złożone, musi różnicować ludzi ze względu na prestiż i szacunek, musi więc wprowadzić pewną zinstytucjonalizowaną nierówność (Davis, Moore 2006; 438).

Autorzy wymieniają dwa czynniki wpływające na rangę poszczególnych pozycji, kształtujące hierarchie pozycji społecznych w społeczeństwie. Pierwsza z nich to „różnice doniosłości funkcjonalnej”. Polega na nagradzaniu pozycji ważnych i jednocześnie trudnych do obsadzenia, oraz braku nagród, albo proponowanie nagród o małym znaczeniu i wartości osobom zajmującym łatwe do obsadzenia pozycje, nawet, jeśli są one istotne dla funkcjonowania społeczeństwa. Drugim czynnikiem są „różnice w liczebności kadr”. Właściwie wszystkie pozycje społeczne wymagają jakichś kwalifikacji i przygotować, czasami zdolności. Istotniejszą rolę odgrywają tutaj nie tyle zdolności, które może przejawiać spora część populacji, ale nakłady, jakie trzeba ponieść, na przykład w przypadku długotrwałego kształcenia, na które stać stosunkowo nielicznych. Stąd nagroda za poniesione koszty i wyrzeczenia musi być na tyle atrakcyjna, aby motywować i mobilizować jednostki. Takimi nagrodami są na przykład wysoki prestiż, wysokie zarobki, duża ilość wolnego czasu, ale także pozytywna samoocena.





Propozycja Davisa i Moore’a spotkała się z ostrą krytyką, podobnie zresztą jak inne teorie tworzone w ramach paradygmatu funkcjonalnego. Funkcjonalna teoria uwarstwienia nie tylko pozytywnie ocenia sam fakt istnienia hierarchii społecznej, ale także same mechanizmy zajmowania pozycji społecznych. Krytycy zarzucali autorom, że pozycje społeczne często nie są osiągane, ale dziedziczone i to wcale nie ze względu na kwalifikacje i przygotowanie. Nie dostrzegali także wpływu barier społecznych, na przykład rasowych i etnicznych, na zasady doboru jednostek do szczególnie ważnych pozycji. Davisa i Moore’a krytykowano także za „grzech funkcjonalizmu”, czyli konserwatywny światopogląd, na poziomie akademickim uzasadniający istniejący porządek świata, w tym także istnienia nierówności społecznych.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość