Strona główna

Katedra Geomechaniki Budownictwa I Geotechniki, agh


Pobieranie 139.46 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar139.46 Kb.
system filarowo-komorowy

obliczenia numeryczne

ANTONI tAJDUŚ

MAREK CAŁA


Katedra Geomechaniki Budownictwa i Geotechniki, AGH


O możliwości powstawania pionowych rozwarstwień stropu nad wyrobiskami komorowymi w LGOM.

STRESZCZENIE: W niniejszej pracy podjęto próbę uzyskania odpowiedzi na pytanie jak zachowują się skały stropowe podczas eksploatacji filarowo-komorowej. Szczegółowo zajęto się dwoma zagadnieniami. W zagadnieniu 1 analizowano jak zachowują się skały stropowe w miarę rozwoju eksploatacji. Natomiast w zagadnieniu 2 analizowano jak wpływają własności kontaktu pomiędzy warstwami wapieni i anhydrytów na występujący w nich stan naprężenia i nagromadzoną energię. Postawione zagadnienia rozwiązano przy pomocy obliczeń numerycznych wykorzystując program FLAC (FLAC, 2000).

1. Wprowadzenie
System filarowo-komorowy jest od szeregu lat z powodzeniem stosowany w kopalniach podziemnych LGOM. Jednym z jego wariantów jest system filarowo-komorowy z ugięciem stropu. Od wielu lat tej działalności górniczej towarzyszą wstrząsy często o bardzo wysokich energiach oraz tąpania. Jak dotąd jednak, pomimo wielu wysiłków szeregu ośrodków naukowych, nie udało się znaleźć jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o przyczynę występowania wysokoenergetycznych wstrząsów w LGOM.

W tym artykule podjęto próbę analizy zachowania się warstw stropowych, podczas prowadzenia eksploatacji. Szczególne zajęto się zagadnieniem rozwarstwiania się warstw stropowych.




2. Krótki opis dotychczasowych doświadczeń dotyczących zachowania się skał w otoczeniu wyrobisk LGOM
Złoże rud Złoże rud miedzi monokliny przedsudeckiej związane jest z cechsztyńską formacją miedzionośną. Okruszcowanie skał złożowych obejmuje utwory:

  • węglanowe dolomitu granicznego,

  • łupkowe łupku miedzionośnego,

  • klastyczne białego spągowca,

  • węglanowe wapienia cechsztyńskiego.

W stropie złoża występują osady cechsztynu, w postaci wapieni dolomitów i anhydrytów, o dużej wytrzymałości. W spągu zalegają piaskowce i zlepieńce czerwonego spągowca. Średnia wytrzymałość na jednoosiowe ściskanie zmienia się od ok. 96 MPa dla dolomitów stropowych (maksymalnie 180 MPa), ok. 75 MPa dla łupków miedzionośnych do około 45 MPa dla piaskowców w spągu złoża.

Dotychczasowy stan wiedzy o zjawisku tąpań, pozwala wyodrębnić dwie grupy czynników, które decydują o prawdopodobieństwie wystąpienia tego zjawiska:



  • stan naprężenia i odkształcenia panujący w górotworze w otoczeniu prowadzonej eksploatacji ,

  • własności mechaniczne skał.

Obie grupy czynników, z mechanicznego punktu widzenia, określają wielkość potencjalnej energii górotworu, której bilans, dla wielu badaczy stał się podstawą określenia stopnia zagrożenia tąpaniami. W kopalniach LGOM, przy znacznej głębokości robót górniczych, w górotworze o wysokich parametrach wytrzymałościowych, zwłaszcza gdy eksploatacja prowadzona jest w sąsiedztwie zaburzeń tektonicznych, pozostawionych resztek i zrobów, w górotworze zakumulowane są duże ilości energii sprężystej.

Na stan naprężenia i odkształcenia istotny wpływ ma sposób eksploatacji złóż miedzi, który praktycznie od początku, odbywa się z wykorzystaniem systemu komorowo – filarowego. System komorowo – filarowy w ciągu minionych lat podlegał ewolucji. Ewolucja ta podyktowana była głównie trudnościami utrzymania wyrobisk eksploatacyjnych oraz rosnącym zagrożeniem wysokoenergetycznymi wstrząsami i tąpaniami. Różnice w poszczególnych odmianach systemu dotyczą głównie wielkości filarów międzykomorowych i wyrobisk eksploatacyjnych, długości frontu robót wybierkowych i przede wszystkim sposobu likwidacji zrobów. Obecnie, dla złóż średniej i małej grubości, największą popularność zdobył system jednoetapowy z ugięciem stropu zaś dla złóż grubych, dwuetapowy, z podsadzką hydrauliczną.

Do drugiej grupy czynników decydujących o prawdopodobieństwie wystąpienia tąpnięcia zaliczono własności mechaniczne skał. Prace prowadzone w przeciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat (Kunysz, 1980; Kijewski i Lis, 1981; Cyrul, 1999) doprowadziły do systematyki własności skał LGOM. Własności fizyczne i mechaniczne skał, wydzielonych odmian litologicznych występujących w złożu, stropie i spągu można znaleźć w literaturze (Kijewski i Lis, 1986; Monografia LGOM, 1996). Duże znaczenie, ze względu na projektowanie filarów międzykomorowych miały badania Kunysza (1980) dotyczące wytrzymałości resztkowej skał furty eksploatacyjnej.

Budowa geologiczna zarówno stropu jak i furty eksploatacyjnej charakteryzuje się silną anizotropią parametrów odkształceniowo – wytrzymałościowych. Podstawowymi czynnikami anizotropii są powierzchnie uławicenia, niejednorodna, warstwowa budowa geologiczna, bogata mikrotektonika. Zagadnieniem wpływu niejednorodności oraz płaszczyzn podzielności zajmowali się Lis i inni (1998). Prowadzili oni badania nad próbkami uwarstwionymi w stanie symetrycznego i niesymetrycznego obciążenia. Stwierdzili, że wprowadzenie płaszczyzn pionowej podzielności powoduje wyraźne obniżenie wytrzymałości modeli skalnych, zaś wprowadzenie płaszczyzn poziomej podzielności obniżenie sztywności pokrytycznej tych modeli. O wytrzymałości poszczególnych modeli decydował stosunek grubości poszczególnych warstw, a szczególnie grubość warstwy najsłabszej. W ostatnich latach wytrzymałościowe badania laboratoryjne dotyczyły opracowania charakterystycznych modeli pokrytycznego zachowania się skał w profilu litologicznym LGOM (Cyrul, 1999).

Ostatnie lata poświęcono zbadaniu mechanizmu oraz możliwości wystąpienia tąpnięcia w aspekcie niestabilnego, pokrytycznego zachowania pewnych typów skał. Stworzono szereg bardziej lub mniej wyidealizowanych modeli analitycznych i numerycznych, niestabilnego zachowania się filarów we współpracy ze skałami otaczającymi wyrobisko. Modele te pozwalają na określenie warunków powstania tąpnięcia dla przyjętych sytuacji górniczo geologicznych LGOM. Temu służyły szczególnie badania prowadzone przez m. in. Pietruszczaka i Mroza (1980), Mroza i Nawrockiego (1989), Kłeczka i Zorychtę (2000), Kłeczka i Mrozka (1997) oraz Walaszczyka i innych (2000).

Mniejszą uwagę przywiązano do zachowania się skał stropowych podczas eksploatacji szczególnie w aspekcie ich rozwarstwiania się i pękania. Dopiero w ostatnich kilku latach tąpania w kopalniach LGOM zaczęto wiązać z rozwarstwianiem się i pękaniem wyższych, sztywnych warstw stropowych. Jednakże są to hipotezy których próbę weryfikacji jak dotychczas przeprowadzono w niezwykle uproszczony sposób i dlatego uzyskane wyniki budzą zasadnicze zastrzeżenia. Przykładowo w pracy Jaśkiewicza i Lehmanna (1997) pominięto oddziaływanie filarów, a warstwy stropowe traktuje się jako sprężystą dwuwarstwową belkę podpartą w dwóch punktach. Nie uwzględniono również istnienia pierwotnego stanu naprężenia.



3. Numeryczne symulacje filarowo-komorowego systemu eksploatacji

W niniejszej pracy podjęto próbę uzyskania odpowiedzi na pytanie jak zachowują się skały stropowe podczas eksploatacji filarowo-komorowej. Szczegółowo zajęto się dwoma zagadnieniami. W zagadnieniu 1 analizowano jak zachowują się skały stropowe w miarę rozwoju eksploatacji. Natomiast w zagadnieniu 2 analizowano jak wpływają własności kontaktu pomiędzy warstwami wapieni i anhydrytów na występujący w nich stan naprężenia i nagromadzoną energię. Postawione zagadnienia rozwiązano przy pomocy obliczeń numerycznych wykorzystując program FLAC (FLAC, 2000).

Dla celów obliczeń przyjęto uproszczony profil litologiczny składający się (rys.1 wg Piechota i inni, 1999):


  • z warstwy stropowej dolomitu zalegającej w stropie bezpośrednim, a następnie warstw anhydrytu i piaskowca pstrego,

  • furty eksploatacyjnej o wysokości 4 m,

  • skał spągowych w postaci grubej warstwy piaskowca.

Parametry wytrzymałościowe i odkształceniowe poszczególnych warstw przyjęte do obliczeń numerycznych przedstawiono w tab.1.

Tabela 1. Parametry wytrzymałościowe i odkształceniowe warstw skalnych



Warstwa

Moduł Younga E, MPa

Liczba Poissona



kohezja

c, MPa

kąt tarcia wewnętrznego, deg

gęstość objętościowa

, kg/m3

Czerwony piaskowiec (spągowiec)

6500

0.14

4

46.5

2300

Furta

13500

0.185

6.5

60.5

2450

Wapienie i dolomity

46500

0.225

16.5

63.5

2450

Anhydryt

55500

0.26

16.5

64

2850

Pstry piaskowiec

28500

0.17

12.5

59

2300

Założono, że komory mają szerokość 4 m zaś filary 6 m. W celu jak najlepszego odwzorowania rzeczywistych warunków pracy filarów, uwzględnienia postępującego ich stopnia zniszczenia w miarę oddalania się od frontu eksploatacji, parametry wytrzymałościowe i odkształceniowe filarów w poszczególnych rzędach dobrano w taki sposób, aby uzyskać wartości przemieszczeń stropu wynikające z pomiarów konwergencji (back analysis).

Na podstawie analizy wyników wielu pomiarów prowadzonych in situ uzyskano uśrednioną krzywą konwergencji w zależności od odległości od czoła przodka, która opisana może być za pomocą funkcji logarytmicznej w postaci (Piechota i inni, 1999):



gdzie:


- konwergencja stropu, mm,

- odległość od czoła przodka, m.

Przyjmując, że konwergencja jest wynikiem jednakowych przemieszczeń stropu i spągu, na podstawie tej krzywej oszacowano wartości przemieszczeń pionowych stropu w zależności od odległości od czoła przodka, które wykorzystano do kalibracji modelu.

Dla uzyskania wartości pomierzonych przemieszczeń zastosowano przeliczniki pomiędzy własnościami wytrzymałościowymi i odkształceniowymi próbki a górotworu zaproponowane przez Pariseau i innych (1995). W stosunku do parametrów próbki, parametry wytrzymałościowe górotworu zmniejszono do 60 %, a parametry odkształceniowe zmniejszono do 36 %.

W tabeli 2 zebrano parametry wytrzymałościowe i odkształceniowe dla poszczególnych rzędów filarów dobrane drogą analizy odwrotnej.



Tabela 2. Parametry wytrzymałościowe i odkształceniowe kolejnych rzędów filarów

Rzędy filarów

E, MPa




c, MPa

, deg

, kg/m3

I

4858.5

0.185

3.9

60.5

2450

II

4858.5

0.185

3.9

45

2450

III

2254

0.185

3.232

45

2450

IV

2151

0.185

3.17

45

2450

V

1910

0.185

3.05

45

2450

VI

1777

0.185

2.945

45

2450

VII

1670

0.185

2.856

45

2450

VIII

1561

0.185

2.761

45

2450

IX

1457

0.185

2.669

45

2450

X

1350

0.185

2.569

45

2450

XI

1177

0.185

2.401

45

2450

Dla przyjętych danych przeprowadzono obliczenia numeryczne których celem była ocena zachowania się skał stropowych podczas eksploatacji filarowo-komorowej.

Zadanie do rozwiązania potraktowano jako dwa oddzielne zagadnienia, przy czym wnioski z pierwszego wykorzystano w drugim zagadnieniu. W zagadnieniu 1 analizowano jak zachowują się skały stropowe w miarę rozwoju eksploatacji oraz szukano odpowiedzi na pytanie: czy podczas prowadzenia eksploatacji szerokim frontem jest możliwe rozwarstwienie skał stropowych.

W zagadnieniu 2 analizowano w jakich warunkach może dojść do rozwarstwienia skał stropowych oraz jak wpływają własności kontaktu pomiędzy warstwami wapieni i anhydrytów na występujący w nich stan naprężenia i nagromadzoną energię.

Zagadnienie 1 - jak wpływa rozwój eksploatacji na zachowanie się skał stropowych? Rozpatrzono tutaj sytuację przedstawioną na rys. 2. Założono, że eksploatacja odbywa się frontem o znacznej długości i stałej szerokości równej 200 m. Obliczenia przeprowadzono traktując górotwór jako sprężysto-plastyczny Coulomba-Mohra. Rozwój eksploatacji modelowano w taki sposób, że stopniowo w toku wielokrotnych obliczeń zwiększano szerokość strefy od 0 do 1800m w której filary uległy całkowitemu rozgnieceniu – strefę tę umownie nazwano strefą zawału. W strefie tej przyjmowano bardzo niskie parametry odkształceniowe i wytrzymałościowe o wartości E = 100 MPa, = 0,25, c = 0.1 MPa,  = 300, Rr = 0.05 MPa.

W wyniku obliczeń otrzymano rozkłady naprężeń, przemieszczeń, wytężenia i energii odkształcenia jednostkowego w kilkuset punktach całego modelu. Ze względu na ogranicząną objętość pracy zdecydowano się na przedstawienie najistotniejszych wyników szczegółowych oraz wniosków ogólnych.



W tabeli 3 podano maksymalne wartości naprężeń ,, jednostkowej energii odkształcenia w trzech wybranych przekrojach:

  • na połączeniu pomiędzy wapieniem a anhydrytem (przekrój 60m od stropu złoża; maksymalne wartości występują w odległości około 10m od czoła frontu eksploatacji nad calizną),

  • w środku anhydrytu (130m od stropu złoża; maksymalne wartości występują w odległości około 80m od czoła frontu nad calizną),

  • na połączeniu pomiędzy anhydrytem a pstrym piaskowcem (200m od stropu złoża; maksymalne wartości występują w odległości około 200m od czoła frontu nad calizną).

Tabela 3. Maksymalne wartości naprężeń głównych oraz jednostkowej energii odkształcenia w wybranych przekrojach.

Model numeryczny

Połączenie między anhydrytem a wapieniem

Środek anhydrytu

Połączenie anhydrytu z pstrym piaskowcem

[MPa]

[MPa]

[J/m3]

[MPa]

[MPa]

[J/m3]

[MPa]

[MPa]

[J/m3]

bez zawału

-19,16

-5,19

2666

-16,50

-5,24

1975

-14,28

-3,96

346

zawał – 600m

-20,08

-6,35

2921

-17,07

-5,58

2122

-14,61

-3,43

364

zawał– 1200m

-20,05

-6,88

2911

-17,05

-5,74

2103

-14,57

-3,28

363

zawał- 1800m

-20,00

-6,92

2893

-17,01

-5,75

2093

-14,55

-3,24

362

Z analizy wyników przeprowadzonych obliczeń wynikają następujące wnioski:

  1. W przeważającej części warstw stropowych obejmujących wapień i anhydryt naprężenia główne oraz naprężenia poziome i pionowe mają wartości ściskające. Dotyczy to również najbliższego otoczenia kontaktu wapień – anhydryt, oraz anhydryt – pstry piaskowiec. Jedynie w wapieniu w stropie bezpośrednim pomiędzy komorami pojawiają się naprężenia rozciągające powodujące powstawanie stref zniszczenia. Wysokość stref zniszczenia w miarę oddalania się od czoła frontu rośnie aż do wartości około 6m, którą osiąga w odległości około 150-200m od czoła frontu eksploatacji ( rys.3).

  2. Energia odkształcenia jednostkowego największa jest na połączeniu wapień - anhydryt i wynosi od około 2600 J/m3 do 2900 J/m3 w zależności szerokości wybrania. W miarę zbliżania się do połączenia anhydryt – pstry piaskowiec energia odkształcenia jednostkowego nieliniowo maleje by osiągnąć na połączeniu wartość zbliżoną do 360 J/m3 czyli blisko 8-krotnie mniejszą od występującej na połączeniu wapień – anhydryt.

Przyjmując, że warunkiem koniecznym wystąpienia rozwarstwień jest istnienie na kontakcie warstw naprężeń rozciągających można stwierdzić, że przy prowadzeniu eksploatacji odpowiednio długim frontem, gdy na tę eksploatację zasadniczo nie wpływają zroby pól sąsiednich nie następuje rozwarstwienie skał na granicach wapień – anhydryt oraz anhydryt pstry piaskowiec. Zatem w tym przypadku nie może to być przyczyną powstawania wysokoenergetycznych wstrząsów.

Dalsze obliczenia numeryczne (zagadnienie 2) ukierunkowano na poszukiwanie warunków jakie powinny być spełnione, aby mogło nastąpić rozwarstwienie skał na granicy wapień – anhydryt. W tym celu do rozważań przyjęto model numeryczny z bardzo niekorzystnymi warunkami. Założono, że po zakończeniu eksploatacji w danym polu wszystkie filary są w stanie pozniszczeniowym, uległy rozgnieceniu i mają bardzo niskie parametry odkształceniowe i wytrzymałościowe o wartości E = 100 MPa, = 0,25, c = 0.1 MPa,  = 300, Rr = 0.05 MPa. Ponadto założono, że warstwy wapieni i anhydrytów nie są ze sobą zszyte (tak jak to rozpatrywano w zagadnieniu nr 1), ale występuje pomiędzy nimi kontakt charakteryzujący się określonymi wartościami kohezji, kąta tarcia wewnętrznego, wytrzymałości na rozciąganie oraz jednostkowej sztywności normalnej i jednostkowej sztywności stycznej (rys.4). W programie FLAC takie zagadnienia kontaktowe rozwiązuje się w podobny sposób jak w programie UDEC opartym na metodzie elementów odrębnych (UDEC, 2000).

W programie MRS FLAC zakłada się, że na kontakcie warstwy anhydrytu z wapieniem jest spełnione kryterium Coulomba-Mohra tzn. siła ścinająca na granicy tych warstw jest określana na podstawie kryterium Coulomba-Mohra. Dla przyjętych założeń wykonano obliczenia numeryczne (zagadnienie 2), które obejmowały 42 modele numeryczne. W poszczególnych modelach numerycznych w szerokim zakresie zmieniano parametry odkształceniowe i wytrzymałościowe na granicach warstw anhydrytu i wapienia. Spowodowane to było przede wszystkim tym, że niestety dotychczas nie były prowadzone badania w kierunku poznania wartości własności odkształceniowych i wytrzymałościowych na kontakcie anhydryt – wapień. Przyjęta duża zmienność parametrów kontaktu pozwoliła na poszukiwanie wpływu tych parametrów na możliwość powstania rozwarstwienia pomiędzy anhydrytem a wapieniem. W poszczególnych 42 modelach parametry odkształceniowe i wytrzymałościowe zmieniano w zakresach:


  • kn - sztywność normalną do powierzchni kontaktu w zakresie od 5 do 50000 MPa/m,

  • ks - sztywność styczną do powierzchni kontaktu w zakresie od 5 do 50000 MPa/m,

  • c - kohezję styczną do powierzchni kontaktu (element suwaka) od 0 do 10 MPa,

  • - kąt tarcia wewnętrznego na powierzchni kontaktu (element suwaka) od 10 do 300,

  • T - wytrzymałość na rozciąganie prostopadle do powierzchni kontaktu od 0 do 10 MPa.

Po wykonaniu obliczeń poniżej przedstawiono wybrane najistotniejsze wyniki. Okazało się, że w pewnych warunkach jest możliwe rozwarstwienie na granicach anhydryt – wapień. Zależy to przede wszystkim od wartości kn. Rozwarstwienie zachodzi przy wartościach kn poniżej 6000 MPa/m, co pokazuje rys.5. Na tym rysunku pokazano spadek rozwarstwienia na granicach anhydryt – wapień wraz ze wzrostem kn, oraz wzrost jednostkowej energii odkształcenia (oś pozioma jest logarytmiczna). Rozwarstwienie skał dla najmniejszej przyjętej wartości kn = 1 MPa/m wynosi około 0,73m. Przy tym rozwarstwieniu jednostkowa energia odkształcenia wynosi około 5350 J/m3. W przypadku gdy skały nie uległy rozwarstwieniu jednostkowa energia odkształcenia ponad trzykrotnie większa i wynosi około 16600 J/m.

Można zatem stwierdzić, że rozwarstwienie anhydrytu i wapienia powoduje istotny spadek energii, która prawdopodobnie ulega rozproszeniu.

Szczególnej analizie poddano cztery modele, dla których na połączeniu warstw anhydryt – wapień przyjęto dane zamieszczone w tabeli 4.

Tabela 4. Parametry kontaktu przyjęte do obliczeń numerycznych

Numer modelu

sztywność normalna kn [MPa/m]

sztywność styczna ks [MPa/m]

kohezja

c, [MPa]


kąt tarcia wewnętrz-nego [ 0]

wytrzymałość na rozciąganie

T [MPa]


Maksymalne rozwarstwienie  [m]

7

5

5

10

30

10

0,3712

11

5

50000

10

10

10

0,3630

18

5000

5000

10

30

10

0,0033

19

50000

50000

10

30

10

0,0001

42

1

5

10

30

10

0,7273

Zszycie

-

-

-

-

-

-

Rozkład jednostkowej energii odkształcenia w przekroju pionowym przeprowadzonym przez warstwę anhydrytu dla wymienionych w tabeli 2 modeli numerycznych pokazuje rys.6. Wyraźnie widać spadek energii ze wzrostem rozwarstwienia.

Kolejny rys.7 przedstawia rozkład rozwarstwienia pomiędzy anhydrytem a wapieniem dla modelu 7. Można zauważyć ciekawy fakt, że największe rozwarstwienia wcale nie są w środku wyeksploatowanego pola, lecz w odległości 150m od krawędzi eksploatacji.

Rys.8 pokazuje zmianę naprężenia w przekroju pionowym poprowadzonym przez warstwy wapienia i anhydrytu dla dwóch modeli numerycznych: modelu 7 ( w którym nastąpiło rozdzielenie warstw anhydrytu i wapienia) oraz tzw. modelu „zszycia” w którym te warstwy są połączone. Z analizy tego rysunku (a także innych tu nie zamieszczonych) wynika, że gdy warstwa anhydrytu jest połączona z warstwą wapienia wówczas naprężenia rozciągające pojawiają się praktycznie wzdłuż całej grubości warstwy wapienia i sięgają aż do kilku metrów w głąb anhydrytu. W przypadku gdy nastąpi rozwarstwienie w wapieniu naprężenia rozciągające znikają, a pojawiają się naprężenia ściskające. Wzrasta natomiast zasięg naprężeń rozciągających w anhydrycie na kilkadziesiąt metrów w głąb (w niektórych modelach nawet około 50m) powodując spękanie skał.

4. Podsumowanie i wnioski

Przy prowadzeniu eksploatacji odpowiednio długim frontem, gdy na tę eksploatację zasadniczo nie wpływają zroby pól sąsiednich nie następuje rozwarstwienie skał na granicach wapień – anhydryt oraz anhydryt pstry piaskowiec. Zatem w tym przypadku nie jest to przyczyna powstawania wysokoenergetycznych wstrząsów.

Rozwarstwienie skał jest możliwe gdy:


  • wybrana została znaczna powierzchnia złoża (ponad 1km2) i filary znajdujące się na tej powierzchni uległy prawie całkowitemu rozgnieceniu (moduł odkształcenia filaru zniszczonego przyjmowano blisko 50 razy mniejszy w porównaniu do modułu odkształcenia jaki przyjmowano dla filaru niezniszczonego),

  • własności kontaktu anhydryt – wapień mają odpowiednio niskie parametry. Największy wpływ na wielkość rozwarstwienia ma wartość kn – sztywność normalna do powierzchni kontaktu. Zauważono, że rozwarstwienie zachodzi przy wartościach kn poniżej 6000 MPa/m. Jakie jednak są faktyczne parametry własności kontaktu wapień – anhydryt w warunkach LGOM nie wiadomo, gdyż takich badań dotychczas nie prowadzono.

Rozwarstwienie wraz ze spadkiem wartości kn nieliniowo rośnie osiągając znaczne wartości (0,73m dla wartości kn = 1 MPa/m). Wzrostowi rozwarstwienia towarzyszy nieliniowy spadek jednostkowej energii odkształcenia. Przed rozwarstwieniem skał jednostkowa energia odkształcenia wynosiła około 16600 J/m3. Po maksymalnym rozwarstwieniu jednostkowa energia odkształcenia wynosi około 5350 J/m3, czyli jest ponad trzykrotnie niższa.

Przeprowadzone rozważania pozwalają na próbę stworzenia modelu zachowania się skał stropowych podczas eksploatacji filarowo-komorowej rud miedzi.



W normalnych warunkach podczas eksploatacji rud miedzi warstwy stropowe na granicy wapień - anhydryt, anhydryt - pstry piaskowiec są połączone i prawdopodobieństwo ich rozwarstwienia jest bardzo niskie. Wtedy w warstwie wapienia pojawiają się naprężenia rozciągające, które mogą doprowadzić do jego spękania. Spękanie te mogą sięgać również na niewielką głębokość w anhydryt.

Tylko w wyjątkowych przypadkach może nastąpić rozwarstwienie skał na granicy anhydryt – wapień. Spełnione muszą być równocześnie trzy warunki:

  1. została wybrana znaczna powierzchnia,

  2. w analizowanym polu znaczna część filarów prawdopodobnie w sposób nagły uległa rozgnieceniu,

  3. parametry wytrzymałościowe i odkształceniowe na kontakcie wapień – anhydryt mają odpowiednio niskie wartości.

W przypadku gdy nastąpi rozwarstwienie na granicy wapień – anhydryt to warstwa wapienia nie ulega zniszczeniu, natomiast pojawiają się w anhydrycie naprężenia rozciągające sięgające na głębokość około 40m. Prowadzą one do jego spękania, a w konsekwencji nawet do gwałtownego pęknięcia całej warstwy, co może spowodować tąpnięcie.

Niniejsza praca została wykonana w ramach grantu 9T12A 030 17 finansowanego przez Komitet Badań Naukowych.



5. Literatura

1. Cyrul T.: Zachowanie pokrytyczne skał w profilu litotlogicznym złoża LGOM, Rudy i Metale Nieżelazne 1999 nr 12.

2. FLAC v. 4.0. Users Manual. Itasca Consulting Group. Minneapolis. Minnesota. 2000.

3. Jaśkiewicz K., Lechman J.: Geomechaniczne uwarunkowania bezpiecznej eksploatacji złoża rud miedzi w kopalniach LGOM, Rudy i Metale Nieżelazne 1997, nr 5.

4. Kłeczek Z., Mrozek K.: Zwalczanie zagrożeń tąpaniami w kopalniach LGOM (Analiza i prognoza), Cuprum, Wydawnictwo CBPM Cuprum, Wrocław 2000, nr2/3.

5. Kijewski P., Lis J.: Wpływ prędkości obciążenia na wytrzymałość i deformację skał z obszaru LGOM, Cuprum, Wydawnictwo CBPM Cuprum, Wrocław 1986, nr 2.

6. Kijewski P., Lis J.: Mechaniczne własności piaskowców białego spągowca. Rudy i Metale. 1981, nr 4.

7. Kłeczek Z., Zorychta A.: Wstrząsy górotworu i tąpania w kopalniach rud miedzi LGOM, Materiały konferencji naukowej Górnictwo 2000, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1999.

8. Kunysz M.N.: Podporność pozniszczeniowa ustabilizowana górniczych filarów międzykomorowych. Rudy i Metale Nieżelazne. 1980 nr 5.

9. Lis J., Kijewski P., Fabich S.: Eksperymentalne badania procesu niszczenia uwarstwionych modeli skalnych w stanach przed i pokrytycznych, XXI Zimowa Szkoła Mechaniki Górotworu. Kraków, 1998.

10. Mróz Z., Nawrocki P.: Deformation and stability of an elasto – plastic softening pillar. Rock Mechanics and Rock Enginieering. Vol 22. Springer – Verlag, 1989.

11. Pariseau W.G., Johnson J.C., McDonald M.M., Poad M.E.: Rock Mechanics Study of Shaft Stability and Pillar Mining, Homestake Mine, Lead, SD (in three parts). USBM RI 9576. 1995.

12. Piechota S., Tajduś A., Korzeniowski W., Cała M., Cieślik J.: Eksploatacyjne wskaźniki osłabienia górotworu. Opracowanie niepublikowane KGP AGH. 1999.

13. Pietruszczak S. Mróz Z.: Numerical Analysis of Elastic-Plastic Compression of Pillars Accounting for Material Hardening and Softening. Int. J. Rock Mech. Min. Sci. & Geomech. Abstr. Vol.17, Pergamon Press Ltd. 1980.

14. Praca zbiorowa.: Monografia KGHM POLSKA MIEDŹ S.A.. Wyd. Cuprum, Lublin 1996.

15. Szecówka Z., Kijewski P., Machoń T.: Klasyfikacja stropów kopalń rud miedzi na obszarze Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego. Cuprum. 2/1974.

16. UDEC v.3.1. Users Manual. Itasca. Consulting Group. Minneapolis. Minnesota. 2000.

16. Walaszczyk J., Barnat A., Hachaj St.: Komputerowa symulacja fali przemieszczeń spowodowanej nagłą degradacją filarów górniczych. XXIII Szkoła Mechaniki Górotworu. Kraków. 2000.



ABSTRACT: This paper shows the study of the behavior of high roof layers during room and pillar excavation. It consists of two parts. First part discusses the stress field in the roof strata during the development of excavation. Second part presents the influence of interface properties on the stress field and accumulated elastic energy. The finite difference method (numerical code FLAC) was used in both parts for numerical modeling.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość