Strona główna

Krystyna Witkowska Procesowe i kryminalistyczne aspekty oględzin rzeczy w postępowaniu karnym


Pobieranie 132.88 Kb.
Data17.06.2016
Rozmiar132.88 Kb.

Procesowe i kryminalistyczne aspekty oględzin rzeczy…

Krystyna Witkowska

Procesowe i kryminalistyczne aspekty oględzin rzeczy w postępowaniu karnym

Streszczenie

Oględziny rzeczy odnoszą się do wszystkich przedmiotów wykazujących związek z przedmiotem postępowania karnego i mogą być nośnikami informacji mających znaczenie dowodowe. Celem oględzin rzeczy jest identyfikacja i ustalenie śladów związanych z popełnionym przestępstwem. Sposób przeprowadzenia oględzin rzeczy na wszystkich etapach procesu karnego ma istotne znaczenie dla jego efektywności i realizacji celów określonych w art. 2 § 2 k.p.k.

1. Pojęcie rzeczy

Rzeczą są tylko przedmioty materialne (art. 45 k.c.). Na pojęcie rzeczy składają się dwie cechy o charakterze konstytutywnym: materialny ich charakter i wyodrębnienie z przyrody. Stąd też rzeczami są wyłącznie części przyrody, przy czym nie ma znaczenia ich wartość, chodzi tylko o ich materialną postać, np. rzeczą jest fotografia, kartka papieru, mogą one bowiem funkcjonować w obrocie prawnym jako dobra samoistne, czyli jako przedmiot stosunku cywilnoprawnego (prawnorzeczowego, zobowiązaniowego)1. Rzeczami w rozumieniu kodeksu cywilnego są materialne części przyrody w stanie pierwotnym lub przetworzonym na tyle wyodrębnione (w sposób naturalny lub sztuczny), że w stosunkach społeczno-gospodarczych mogą być traktowane jako dobra samoistne. Zatem rzeczami są jedynie przedmioty materialne, które stanowią (mogą stanowić) samoistny przedmiot obrotu i stosunków prawnorzeczowych. Restrykcyjne pojmowanie rzeczy jako dobra samoistnego prowadzi do przeciwstawienia odrębnego pojęcia „przedmiotów materialnych niebędących rzeczami”. Trzeba tu m.in. wskazać złoża kopalin (niebędących częściami składowymi gruntu) oraz wody. Takie „przedmioty” nie stanowią rzeczy w rozumieniu kodeksu cywilnego, chociaż prawo geologiczne posługuje się pojęciem „własności kopalin” oraz „użytkowania górniczego”, a prawo wodne pojęciem „własność wód”. Nie można wszakże własności kopalin i wód utożsamiać z prawem własności w rozumieniu kodeksu cywilnego. Wątpliwości budzi kwalifikacja prawnorzeczowa zwierząt w zderzeniu z faktem, że stanowiąc przedmioty materialne, są równocześnie istotami żywymi. Jednakże, w kwestiach nie uregulowanych w kodeksie cywilnym stosuje się odpowiednio do zwierząt przepisy dotyczące rzeczy. Znajdują zastosowanie przepisy dotyczące stosunków prawnorzeczowych i obrotu. Sporną kwestią jest charakter pieniędzy w kontekście ich statusu prawnorzeczowego. Pieniądze pełnią swoją rolę w obrocie nie z powodu własności materialnych, lecz w wyniku przyznanej przez państwo mocy umarzania zobowiązań pieniężnych. Natomiast rzeczami sensu stricto, z reguły oznaczonymi co do tożsamości, są numizmaty. Papiery wartościowe również stanowią szczególny rodzaj rzeczy. Są nosicielami inkorporowanych w nich praw majątkowych oraz ich wartości. Nie stanowi przedmiotu praw rzeczowych zbiór rzeczy (universitas rerum). Nie zbiór, lecz poszczególne rzeczy wchodzą w jego skład. Nie da się w ogóle porównywać z rzeczą takiego przedmiotu stosunków cywilno-prawnych, jak mienie stanowiące zbiór praw majątkowych, występujących w jednej masie i przysługujących jednej osobie. Przedsiębiorstwo, pojmowane jako zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej, również nie stanowi rzeczy. Przedsiębiorstwo jest przedmiotem praw rzeczowych i posiadania2. Rzeczami są poszczególne przedmioty, a nie ogół praw. Rzeczą nie jest: energia elektryczna czy jądrowa, światło, promieniowanie i inne siły przyrody; te jednak nie są wyłączone z obrotu. Rzeczami są przedmioty (rzeczy) pochodzące z ciał niebieskich z chwilą sprowadzenia ich na ziemię lub zawładnięcia nimi przez człowieka za pomocą środków technicznych. Zasadniczy podział rzeczy obejmuje rzeczy ruchome (ruchomości) i nieruchomości. W obrocie mogą występować zbiory rzeczy (universitates facti) w postaci biblioteki, stada. Przedmiotem obrotu mogą być oznaczone rzeczy co do tożsamości i tylko co do gatunku. Ciało ludzkie i jego części nie są rzeczą. Odmiennie należy jednak potraktować części ciała po ich odłączeniu od całości mające charakter preparatów dla celów badawczych i przeszczepów. Włosy po ich odcięciu stanowią rzecz, podobnie jak krew dla celów transfuzji. Rzeczą są protezy tylko wówczas, gdy nie są połączone z organizmem ludzkim. Zwłoki mogą być traktowane jako rzeczy, z tym jednakże zastrzeżeniem, że nie mogą być przedmiotem obrotu. Status prawny zwłok może wynikać z przepisów szczególnych3. Pogląd ten nie jest do zaakceptowania w całości, w szczególności odnoszący się do zwłok ludzkich, a za właściwy należy uznać ten, że ze względu na godność, integralność i naturę osoby ludzkiej ciało osoby żyjącego człowieka ani jego części nie są rzeczami: nie są rzeczami zwłoki ludzkie i ich części, natomiast stają się rzeczami części ciała mające charakter preparatów dla celów naukowo-dydaktycznych. Problematyka charakteru prawnego tkanek i organów pobranych od żywego dawcy lub ze zwłok ludzkich w celu przeszczepienia innej osobie należy ze względów etycznych do kontrowersyjnych. Kwestii tej nie przesądza w sposób jednoznaczny ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek tkanek i narządów4. Jak się wydaje, należy godzić się z poglądem, że komórki, tkanki i narządy ludzkie pobrane w celu przeszczepienia innej osobie ludzkiej są rzeczami szczególnego rodzaju, wyłączonymi z komercjalnego obrotu5.

Prawo karne nie definiuje wprost terminu rzeczy. Art. 115 § 9 k.k. wskazuje jedynie, że rzeczą ruchomą lub przedmiotem jest także polski albo obcy pieniądz lub inny środek płatniczy oraz dokument uprawniający do otrzymania sumy pieniężnej albo zawierający obowiązek wypłaty kapitału, odsetek, udziału w zyskach albo stwierdzenie uczestnictwa w spółce. W obu przypadkach mamy do czynienia z definicjami wysoce niepełnymi. Definicje te przesądzają jedynie o tym, że zakres nazw, o których mowa, obejmuje w szczególności pieniądze oraz niektóre dokumenty.

Termin „rzecz ruchoma” użyto w kodeksie karnym w opisie znamienia przedmiotu czynności wykonawczej (art. 278 § 1, art. 284 § 1 oraz art. 284 § 2). Łatwiej spotkać samą „rzecz” bez dookreślenia „ruchoma” (np. art. 281, art. 284 § 3, art. 286 § 2). Chociaż z kontekstu, w którym nazwy tej używa się, zdaje się wynikać, że chodzi właśnie wyłącznie o rzeczy ruchome, terminowi „rzecz ruchoma”, użytemu w przepisach kodeksu karnego, należy przypisywać treść wynikającą ze znaczenia, jakie mają wyrazy, z których się składa („rzecz” oraz „ruchoma”), w obrębie ogólnego (powszechnego) języka polskiego. „Rzecz” należy do grupy najbardziej wieloznacznych wyrazów polszczyzny. Występuje z takimi zwrotami, jak: „przedmiot materialny będący czyjąś własnością”, „element (czyjegoś dobytku)”, „składnik mienia”. Z kolei „ruchomy” znaczy tyle, co „dający się poruszyć, przesunąć z miejsca, nieumocowany na stałe, przenośny”. Pozwala to stwierdzić, że pojęcie rzeczy ruchomej w przepisach kodeksu karnego użyte zostało w znaczeniu szerszym niż w prawie cywilnym, które obejmuje również zwierzęta, także przedmioty kwalifikowane jako części składowe (nieruchomości lub rzeczy ruchomej).

Rzeczownik „przedmiot” w kodeksie karnym spełnia różne funkcje: określa znamiona poszczególnych typów zabronionych (np. art. 132, 159, 171 § 1, 202 § 1, 363 § 1), gdzie bywa wykorzystywany m.in. do opisu narzędzia (środka), jakim posługuje się sprawca, normuje instytucję przepadku (przedmiotów), np. art. 44, 139, 140 § 4, 299 § 7, a także występuje jako synonim przedmiotu czynności wykonawczej. W ogólnym języku polskim pojęcie to jest wieloznaczne, lecz kontekst, w jakim się go używa w poszczególnych przepisach, wystarcza do ujednoznacznienie, że przedmiotem jest w rozumieniu przepisów kodeksu karnego każda rzecz postrzegana jako odrębny element rzeczywistości6.

Odmiennie definiuje się rzecz w procesie karnym. Rzeczą (w rozumieniu przedmiotu oględzin) jest każdy przedmiot materialny mogący z racji swego istnienia i położenia być śladem kryminalistycznych lub będący nośnikiem śladów (substancji, deformacji, cech zjawiskowych). Rzeczami są przedmioty jednostkowe, w tym zwłoki, zwierzęta żywe i martwe lub wyodrębnione ze zbioru, np. jeden włos, jedno źdźbło trawy, jedno drzewo (np. ukradzione z lasu). Określony zespół rzeczy znajdujących się w określonej przestrzeni staje się elementem „miejsca”, np. meble w mieszkaniu7. Stąd też rzecz w procesie karnym w kontekście oględzin nie jest związana ani kwestią własności, ani jej przeznaczeniem w obrocie w zakresie stosunków cywilnoprawnych i przyjąć należy, że jedynym ograniczeniem w możliwości pozyskiwania środków dowodowych za pomocą ich oględzin jest brak związku z przedmiotem procesu karnego. Ustawodawca odrębnie regulując zasady oględzin zwłok, zaakcentował szczególny charakter zwłok jako przedmiotu poddawanego działaniom procesowym.

2. Procesowe i kryminalistyczne aspekty oględzin rzeczy w postępowaniu przygotowawczym

Oględziny rzeczy odnoszą się do wszystkich przedmiotów wykazujących związek z toczącym się postępowaniem, które mogą być nośnikami informacji mających dla tego postępowania znaczenie dowodowe8. Oględziny rzeczy obejmują przedmioty pochodzące lub służące do popełnienia przestępstwa, jak również przedmioty, na których utrwalone zostało działanie sprawcy oraz inne rzeczy mające znaczenie dowodowe dla identyfikacji sprawcy9.

Cele oględzin rzeczy to identyfikacja i ustalenie śladów związanych ze zdarzeniem. Dodatkowo niekiedy mogą wchodzić w rachubę dalsze cele, a mianowicie ujawnienie cech szczególnych rzeczy (np. szybkości samochodu) lub jej zawartości (np. zawartości sejfu). Na podstawie oględzin rzeczy można formułować pewne wnioski dotyczące modus operandi sprawcy działającego za pomocą tej rzeczy lub w związku z nią (np. sposób włamania do sejfu). W części identyfikacyjnej oględzin rzeczy konieczne jest zawsze ustalenie jej parametrów, a więc wielkości (pomiar), wagi, cech grupowych i indywidualnych (np. numerów), a także stopnia jej zdatności do tych zadań, dla których została wyprodukowana, lub dla tych celów, dla których została użyta niezgodnie z jej przeznaczeniem (np. siła uderzeniowa siekiery). Oględziny rzeczy przeprowadza się w celu: utrwalenia istotnych z dowodowego punktu widzenia cech i właściwości rzeczy, wykrycia śladów tam znajdujących się (np. śladów linii papilarnych, mikrośladów, śladów biologicznych, plam rys, uszkodzeń itp.), wytypowania śladów materiału porównawczego do badań kryminalistycznych (w tym celu dokonuje się np. oględzin dokumentów)10.

Przy oględzinach rzeczy zabezpiecza się nie tylko jej wygląd przez opis w protokole i fotogramy lub nagrania na kasecie video, ale także dokonuje się pełnego technicznego zabezpieczenia ewentualnie śladów pozostawionych na rzeczy (np. ślady mechanoskopijne czy daktyloskopijne)11.

Oględziny rzeczy także obejmują zapoznanie się z dowodem w postaci przedmiotu (pojazd odzież, broń itp.) lub dokumentu, jeżeli interesują nas jego cechy fizyczne, a nie treść intelektualna. Podczas oględzin można stwierdzić tylko zewnętrzne ich cechy, jak: barwę, kształt, wielkość, konsystencję, oznakowanie, uszkodzenia, strukturę powierzchni itp.12. Nie można zapominać, że dokument ma określoną strukturę materialną, która jest niezbędna do utrwalenia pewnej myśli człowieka13. Oględzin rzeczy w znaczeniu szerokim, a więc cieczy, substancji lotnych, dokonuje się w celu ustalenia ich właściwości zewnętrznych lub wewnętrznych, jak i składu (np. cieczy lub ciała lotnego)14.

Zazwyczaj oględziny takie przeprowadzane są:

  • na miejscu zdarzenia, po zetknięciu się organu procesowego z osobą lub rzeczą, które należy poddać oględzinom;

  • w innych miejscach (zazwyczaj w siedzibie organu procesowego), zwłaszcza wówczas, gdy nie dokonano oględzin na miejscu pierwszego kontaktu lub gdy tego kontaktu na miejscu zdarzenia nie było;

  • w instytucie lub zakładzie naukowych albo w siedzibie biegłego dokonuje się także oględzin, lecz nie są to już czynności organu procesowego, ale pierwszy etap ekspertyzy wykonywanej przez biegłego15.

Oględziny rzeczy dotyczą przedmiotów, które np. zostały znalezione w czasie oględzin miejsca, osoby lub zwłok, w czasie przeszukania albo zostały dostarczone przy zawiadamianiu o przestępstwie. Oględziny rzeczy mogą być zawsze dokonane w czasie innej czynności, podczas której rzecz ta została znaleziona, ale mogą być też dokonane jako odrębna czynność, wykonana po czynności podstawowej16.

Potrzeba przeprowadzenia oględzin rzeczy, o których mowa w art. 207 § 1 k.p.k., zachodzi w przypadkach znalezienia przedmiotów mających jakikolwiek związek z akcją przestępną. Dotyczyć mogą rzeczy, będących przedmiotem działania przestępczego, związanych z czynnościami sprawczymi oraz osobą sprawcy lub pokrzywdzonego. Zdarzać się może, że rzecz, jej rodzaj i właściwości, usytuowanie na miejscu zdarzenia, pozwoli na rekonstrukcję czynu17. Przedmioty stanowiące własność domniemanego sprawcy poddaje się oględzinom w celu ich zabezpieczenia, co dostarcza bardzo ważnego materiału do identyfikacji przestępcy18.

Oględziny rzeczy mogą być przeprowadzone w ramach oględzin miejsca zdarzenia, będąc ich integralną częścią lub też jako samodzielna czynność procesowo-kryminalistyczna w przypadku dowodu rzeczowego wydanego lub znalezionego w czasie przeszukania (art. 228 § 1 i 2 k.p.k. – art. 197 § 1 i 2 d.k.p.k.) albo uzyskanego w inny sposób (np. wydanego zgodnie z art. 217 § 1 k.p.k. na żądanie sądu lub prokuratora)19. Oględziny rzeczy mogą być również samodzielną czynnością procesową w przypadku ujawnienia ich w trakcie oględzin miejsca zdarzenia.

W myśl § 87 ust. 3 zarządzenia nr 1426 Komendanta Głównego Policji z dnia 23 grudnia 2004 r. w sprawie metodyki wykonywania czynności dochodzeniowo-śledczych przez służby policyjne wyznaczone do wykrywania przestępstw i ścigania ich sprawców20 oględziny rzeczy mogą być przeprowadzone bezpośrednio na miejscu zdarzenia, a ich przebieg opisuje się w protokole oględzin tego miejsca. Można również sporządzić odrębny protokół. Gdy zachodzi potrzeba wyłączenia przedmiotu lub dokumentu ujawnionego na miejscu zdarzenia, w protokole oględzin miejsca zdarzenia zamieszcza się odpowiednią wzmiankę o przyczynie i celu wyłączenia. Z oględzin tego przedmiotu sporządza się odrębny protokół oględzin (§ 87 ust. 4 zarządzenia)). Przepis ten może mieć zastosowanie wówczas, gdy dokonanie ich na miejscu zdarzenia nie jest możliwe, np. z uwagi na specyfikę tego miejsca lub gdy zachodzi potrzeba przywołania do oględzin rzeczy biegłych określonej specjalności. Niekiedy charakter cech, jakie wykazuje przedmiot oględzin, prowadzi do konieczności przeprowadzenia szczegółowych badań rzeczy. W takiej sytuacji oględziny prowadzone na podstawie tego przepisu są jedynie wstępem do badań przeprowadzonych przez powołanych w tym celu biegłych21. Rzecz może być poddana dalszym badaniom w ramach ekspertyzy kryminalistycznej22. Oględziny rzeczy dokonywane są w toku ekspertyzy i eksperymentu procesowego biegłych; są wówczas pochłonięte przez wymienione czynności23. Często rzeczy poddawane są dalszym badaniom w ramach opinii biegłego, np. dla ustalenia grupy krwi na narzędziu, odcisków palców na takim przedmiocie, fałszerstwa dokumentu24. Jeżeli przedmiot może ulec przy badaniu zniszczeniu lub zniekształceniu, część tego przedmiotu należy w miarę możności zachować w stanie niezmienionym, a gdy nie jest to możliwe – stan ten utrwalić w inny sposób25. Brak chociażby części przedmiotu uniemożliwiałby ewentualne sprawdzenie dokonanego badania, gdyby nasuwało ono wątpliwości26.

Oględziny rzeczy mają na celu identyfikację i wykrycie na tej rzeczy śladów lub ujawnienie innych jej związków z danym zdarzeniem przestępnym27. Na etapie postępowania przygotowawczego oględziny rzeczy można dokonać w każdym czasie w zależności od potrzeb natury dowodowej. Jednak z uwagi na możliwość pojawienia się konieczności badań specjalistycznych, w związku z ujawnieniem śladów kryminalistycznych w toku oględzin rzeczy, decyzja w tym przedmiocie powinna zapaść jak najwcześniej. Przedmioty podlegające tego typu oględzinom dzieli się na 3 grupy:

  1. przedmioty (sprzęty, narzędzia, środki techniczne itp.) służące do realizacji działań przestępnych;

  2. przedmioty pochodzące z przestępstwa (np. biżuteria, dzieła sztuki, samochody pochodzące z kradzieży);

  3. przedmioty, które stały się obiektem przestępstwa, noszące na sobie ślady działań przestępnych (np. dokumenty, na których dokonano przeróbek)28.

Możliwość dokonania oględzin rzeczy w razie potrzeby nie oznacza, że w tym zakresie panuje całkowity „luz decyzyjny”. Organ procesowy musi kierować się zasadą poznania prawdy, zaniechanie zaś oględzin – jeżeli byłyby one istotne dla procesu – stanowiłoby uchybienie, które mogłoby być podstawą środka odwoławczego29. W każdym przypadku oględziny rzeczy powinny być dokonane we właściwym czasie, tak aby istniejące na nich ślady lub właściwości danych przedmiotów nie uległy zniszczeniu lub zmianom. Z obiektami poddawanymi oględzinom należy obchodzić się ostrożnie, nie niszcząc ich i nie pozostawiając nowych śladów. W trakcie badania często pomocniczo używa się prostych metod i środków technicznych, takich jak urządzenia optyczne, ukośne oświetlenie, ultrafiolet i podczerwień30. W toku oględzin rzeczy należy uwzględnić następujące jej cechy i właściwości:

  1. rodzaj, typ, przeznaczenie, materiał, z którego dana rzecz została wykonana,

  2. szczególne, charakteryzujące ją cechy, np. kształt, wielkość, kolor, nr fabryczny i inne znaki identyfikacyjne,

  3. ślady pozostawione na rzeczy przez ludzi, inne przedmioty lub czynniki zewnętrzne31.

Rzecz może zostać pozyskana dla postępowania karnego wskutek odnalezienia jej na miejscu zdarzenia i wyniku zatrzymania rzeczy po jej dobrowolnym wydaniu lub przymusowym odebraniu. W myśl art. 217 § 1 k.p.k., rzeczy mogące stanowić dowód w prawie lub podlegające zajęciu w celu zabezpieczenia kar majątkowych, środków karnych o charakterze majątkowym lub roszczeń o naprawie szkody, należy wydać na żądanie sądu lub prokuratora, w wypadkach niecierpiących zwłoki – także na żądanie policji lub innego uprawnionego organu. Osobę mającą rzecz podlegającą wydaniu wzywa się do wydania jej dobrowolnie (art. 217 § 2 k.p.k.). Ten sposób wydobycia dowodów ma zastosowanie wtedy, kiedy wiadomo, że znajdują się w posiadaniu oznaczonej osoby. Zasadą jest wzywanie do dobrowolnego wydania rzeczy32. Osoby władające takimi rzeczami są zobowiązane wydać je na żądanie uprawnionego organu Obowiązek ten dotyczy wszystkich osób, niezależnie od ich sytuacji procesowej (a więc oskarżonego, innego uczestnika postępowania, osoby nie uczestniczącej w postępowaniu) oraz tytułu (legalnego lub nielegalnego) władania33. W razie odmowy dobrowolnego wydania rzeczy można przeprowadzić jej odebranie (art. 217 § 5 k.p.k.). Odebranie wiąże się z zastosowaniem przymusu i dotyczy rzeczy znajdujących się „na widoku” i nie jest związane z przeszukaniem. Żądanie wydania przedmiotów może być samoistne, gdy nastąpi ich wydanie, lub być czynnością poprzedzającą przeszukanie w razie odmowy uczynienia zadość żądaniu34. Przymusowe odebranie następuje dopiero wówczas, gdy osoba mająca rzecz podlegającą wydaniu odmówi jej dobrowolnego wydania organowi procesowemu. Na osobę odmawiającą wydania można nałożyć kary porządkowe do aresztowania włącznie (art. 287 § 1 i 2 k.p.k.); środków tych nie wolno stosować, gdy odmawiający jest stroną, jej procesowym przedstawicielem albo osobą, która mogłaby jako świadek odmówić złożenia zeznań (art. 287 § 4 k.p.k.)35. Paragraf 173 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 marca 2010 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury36 wskazuje, że zatrzymaniu w drodze dobrowolnego wydania lub odebrania albo po uprzednim przeszukaniu podlegają rzeczy mogące stanowić dowód w sprawie, które:

    • służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa,

    • zachowały na sobie ślady przestępstwa,

    • pochodzą bezpośrednio lub pośrednio z przestępstwa,

    • mogą służyć jako środek dowodowy do wykrycia sprawcy czynu lub ustalenia przyczyn okoliczności przestępstwa albo których posiadanie bez zezwolenia jest zabronione.

Zatrzymanie rzeczy obejmuje również rzeczy stanowiące dowód w sprawie, w tym także korespondencję i przesyłki oraz wykazy połączeń telekomunikacyjnych lub innych przekazów informacji, w tym przesyłane pocztą elektroniczną, mające znaczenie dla postępowania, a znajdujące się w dyspozycji urzędów, instytucji i podmiotów prowadzących usługi poczty i telekomunikacji, urzędów celnych oraz instytucji i przedsiębiorstw transportowych (art. 218 § 1 k.p.k.), a także dane informatyczne i system informatyczny w zakresie danych przechowywanych w tym systemie lub urządzeniu albo na nośniku znajdującym się w dyspozycji dysponenta lub użytkownika systemu informatycznego (art. 236a)37. Chodzi raczej o przedmioty, które mogą mieć znaczenie dla postępowania, gdyż dopóki nie pozna się ich treści lub zawartości, nie wiadomo, czy mają jakieś znaczenie dla postępowania. Tryb ten stosuje się wyłącznie do korespondencji, która już wyszła od nadawcy i nie została doręczona nadawcy38. Kodeks postępowania karnego nie zawiera ograniczeń ani podmiotowych, ani przedmiotowych co do zakresu żądania. Można więc żądać wydania korespondencji lub przesyłki, której adresatem jest dowolna osoba (oskarżony, pokrzywdzony, osoby bliskie tym podmiotów i inne), lub wykazu połączeń dowolnego abonenta telefonu, jak również w każdym postępowaniu, niezależnie od wagi przestępstwa, z tym zastrzeżeniem, że musi być spełniony warunek, iż podlegające zajęciu w tym trybie rzeczy mają znaczenie dla toczącego się postępowania39. Rzeczy te mogą zostać poddane oględzinom niezależnie od tego, że zostaną one w późniejszym terminie poddane czynnościom zmierzającym do ujawnienia dowodów z ich intelektualnej zawartości.

Rzeczy stanowiące dowód w sprawie mogą być wydane lub znalezione w czasie przeszukania (art. 228 § 1 k.p.k.). Odebranie przedmiotów, jak również przeszukanie mogą być wykonane w stosunku do każdej osoby, a więc nie tylko oskarżonego czy też tzw. osoby (faktycznie) podejrzanej o popełnienie przestępstwa. Decyduje bowiem okoliczność, czy w zasięgu władania tej osoby znajdują się przedmioty mogące stanowić dowód w sprawie40. Przeszukanie stanowi dozwoloną przez ustawę ingerencję w dobra podlegające ochronie konstytucyjnej – prawo do nietykalności osobistej (art. 41 ust. 1 Konstytucji) i prawo do nienaruszalności mieszkania (art. 50 Konstytucji). Od zatrzymania rzeczy różni się wyższym stopniem ingerencji w wymienione dobra, gdyż łączy się z penetracją pomieszczeń, odzieży, nieraz ciała41. Decyzja o zatrzymaniu rzeczy w formie dobrowolnego wydania lub jej odebrania należy do kompetencji sądu lub prokuratora. Czynność zatrzymania rzeczy wykonuje Policja lub inny uprawniony organ; może wykonać ją osobiście prokurator42. Żądanie prokuratora lub sądu kierowane bezpośrednio do osoby, w posiadaniu której znajdują się rzeczy podlegające zatrzymaniu, nie musi mieć formy pisemnej, może być odnotowane w protokole przesłuchania tej osoby. Jedynie, gdy żądanie wysuwa organ nieprokuratorski (i niesądowy), musi on dysponować postanowieniem sądu lub prokuratora43. W postanowieniu o przeszukaniu lub zatrzymaniu rzeczy należy podać cel tych czynności, ze wskazaniem osób, które mają być wykryte lub ujęte, albo przedmiotów, które mają być znalezione lub zatrzymane, jak również imię i nazwisko i adres osoby (nazwę i adres instytucji), u której czynności te mają być przeprowadzone, oraz organ wykonujący czynność (§ 175 ust. 1 reg. prok.). Wydanie rzeczy następuje na żądanie sądu lub prokuratora, a jedynie w wypadkach niecierpiących zwłoki także na żądanie Policji lub innego uprawnionego organu44. Wydania rzeczy może zażądać Policja albo inny uprawniony organ działający we własnym zakresie, a osoba, która rzecz wyda, ma prawo niezwłocznie złożyć wniosek o sporządzenie i doręczenie jej postanowienia sądu lub prokuratora o zatwierdzeniu zatrzymania, o czym należy ją pouczyć, a doręczenie powinno nastąpić w terminie 14 dni od zatrzymania rzeczy (art. 217 § 4 k.p.k.). Zarówno rzeczy zatrzymane, jak również odebrane, także w wyniku przeszukania, powinny zostać poddane oględzinom, w trakcie których należy sporządzić ich spis i opis. Dowody rzeczowe mogą bowiem zaginąć, ulec zmianie lub nawet stać się przedmiotem przestępnego zamachu ze strony osób, którym zależy na ich usunięciu lub przekształceniu45. Zgodzić się należy ze stanowiskiem, że wówczas oględziny nie stanowią odrębnej czynności samodzielnej czynności, lecz są elementem przeszukania. Takie oględziny polegają na wstępnej identyfikacji znalezionego przedmiotu, ustaleniu jej parametrów i cech szczególnych i kończą się na dokładnym opisie przedmiotu w protokole przeszukania46. Jednak nie można poprzestać jedynie na tych oględzinach, bowiem dokonywanie takich oględzin w czasie przeszukania niesie ryzyko niedokładności i dlatego konieczne jest poddanie odnalezionych rzeczy oględzinom w warunkach sprzyjającym rzetelności ich wykonania.

Po wykonaniu tych czynności rzeczy należy zabrać albo oddać na przechowanie osobie godnej zaufania z zaznaczeniem obowiązku przedstawienia na każde żądanie organu prowadzącego postępowanie (art. 217 § 3 k.p.k. i art. 228 § 1 k.p.k.). Oględziny rzeczy nabierają szczególnego znaczenia dla postępowania przygotowawczego, gdy oddaje się je na przechowanie osobie godnej zaufania. Istnieje ryzyko ich utraty w sposób niezależny od takiej osoby lub też zostaną one usunięte w sposób świadomy. Rozstrzygnięcie karnoprocesowe oddania na przechowanie osobie godnej zaufania przedmiotów wydanych lub odnalezionych w czasie przeszukania spełnia wszelkie warunki cywilnoprawnej umowy przechowania i nic nie sprzeciwia się ściganiu przechowującego za postępowanie niezgodne z treścią zobowiązania i wyczerpujące jednocześnie zachowanie sprawcze przewidziane normą art. 300 § 2 k.k.47, jednak brak oględzin takich rzeczy, skoro uznano, że nie są zbędne dla postępowania karnego, powoduje, że traci się bezpowrotnie wiedzę o ich wyglądzie właściwościach lub innych cechach istotnych dla przedmiotu procesu. Oględziny rzeczy mają szczególne znaczenie również w przypadku, gdy w toku czynności procesowych zabezpieczono przedmioty ulegające szybkiemu zniszczeniu lub których przechowywanie byłoby połączone z niewspółmiernymi kosztami lub nadmiernymi trudnościami albo spowodowałoby znaczne obniżenie ich wartości. Art. 232 § 1 k.p.k. przewiduje możliwość ich sprzedaży za pośrednictwem odpowiedniej jednostki handlowej z zachowaniem przepisów o sprzedaży w drodze egzekucji. Utrwalenie ich wyglądu i cech w protokole i, ewentualnie, za pomocą technicznych środków zapewnia możliwość skorzystania z tego pochodnego dowodu bez uszczerbku dla dochodzenia do prawdy w procesie. Podobny pogląd należy wywieźć względem przedmiotów i substancji o cechach wskazanych w art. 232a § 1 k.p.k., a więc w szczególności broni, amunicji, materiałów wybuchowych lub łatwopalnych, materiałów radioaktywnych, substancji trujących, duszących lub parzących, środków odurzających, substancji psychotropowych lub prekursorów, o ile ich rodzaj umożliwia dokonanie oględzin.

Z drugiej zaś strony oględziny rzeczy również są niezbędne, gdy ślady zabezpieczone na miejscu na przedmiotach bezwartościowych (…), które nie są przedmiotami w rozumieniu art. 44 k.k. ani rzeczami, którymi można dysponować w sposób określony przepisami art. 230–232 k.p.k., a więc przedmioty, których nie należy zwrócić osobie uprawnionej niezwłocznie po stwierdzeniu ich zbędności dla postępowania karnego, przedmiotów, których posiadanie jest zabronione, a których nie przekazuje się je właściwemu urzędowi lub instytucji (art. 230 § 2 i 3 k.p.k.). Oględziny należy również przeprowadzić, gdy przedmiotów takich nie składa się do depozytu sądowego albo oddaje się osobie godnej zaufania aż do wyjaśnienia uprawnienia do odbioru, gdy powstaje wątpliwość, komu je wydać (art. 231 § 1 k.p.k.). Są to rzeczy, które zachowały na sobie ślady przestępstwa i jako takie mogą służyć jako środek dowodowy do wykrycia sprawcy czynu, stanowiąc tym samym integralną część akt bądź też ich załącznik48.

W trakcie oględzin rzeczy, w zależności od okoliczności sprawy i potrzeby uzyskania oceny dokonywanych spostrzeżeń, konieczne jest dokonanie okazania tej rzeczy. Okazanie rzeczy nie podlega ograniczeniom procesowym i w ramach tej czynności mogą być badane nie tylko przedmioty materialne, ale także zwierzęta, miejsce cechy i właściwości49. Okazanie to jedna z metod identyfikacji kryminalistycznej, a jego celem nie jest rozpoznanie, ale ustalenie, czy dany obiekt (osoba, rzecz) był uprzednio postrzegany w związku ze zdarzeniem. Rozpoznanie to możliwy rezultat tej czynności50. Czynność ta może zostać dokonana bezpośrednio w trakcie oględzin, gdy uczestniczą w niej strony procesowe lub pośrednio. Zazwyczaj dotyczyć będzie ono narzędzi użytych do dokonania przestępstwa. Okazanie może nastąpić wówczas, gdy narzędzie przestępstwa posiadało jakieś specyficzne cechy odróżniające je od innych51. Rzeczy należy z zasady okazywać w otoczeniu „rzeczy przybranych”52. Okazanie powinno być przeprowadzone tak, aby wyłączyć sugestię.

Przy bezpośrednim okazywaniu rzeczy należy ją umieścić wśród innych rzeczy tego samego rodzaju (§ 13 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie warunków technicznych przeprowadzania okazania53). W praktyce może okazać się to trudne, jednak taka możliwość istnieje. Stwarza to możliwość, by uczestnicy oględzin mogli zająć stanowisko w kwestii związku tej rzeczy z przedmiotem postępowania. Pożądane jest dla wyłączenia sugestii, aby bezpośrednie rozpoznanie rzeczy, jak również okazanie pośrednie, także uwzględniało potrzebę okazania rzeczy wśród innych przedmiotów tego samego rodzaju54. W przypadku konieczności dokonania okazania rzeczy mimo braku bezpośredniego kontaktu z osobą, której należy ją okazać, można użyć do tego celu sprzętu elektronicznego lub innego środka umożliwiającego rozpoznanie (§ 14 cyt. rozporządzenia).

Oględziny rzeczy mogą być czynnością powtarzalną lub niepowtarzalną. Jednak za słuszny należy uznać pogląd, że ponowne oględziny prawie zawsze odbywają się w co najmniej nieco zmienionych warunkach skutkiem upływu czasu, zmian otoczenia, miejsca, ciała i rzeczy55. Za czynność niepowtarzalną należy także uznać oględziny rzeczy, jeżeli ma być ona oddana uprawnionemu, lub gdy nastąpiło wymontowanie z niej elementów dla posłużenia się nimi w celach dowodowych56. Uchybienie w postaci nie powiadomienia stron procesowych o terminie i miejscu dokonywania takiej czynności może mieć wpływ na wynik sprawy, bowiem pozbawia strony możności wykazania zarzutów zgłaszanych do stanu dowodu rzeczowego57. W takiej sytuacji, do udziału w czynności można wezwać biegłego, gdy sposób dokonania wymontowania takich elementów, bez uszczerbku dla rzeczy jak i dla efektów oględzin wymagał będzie wiadomości specjalnych. Wówczas uprawniony będzie pogląd, że możliwość dokonywania w toku oględzin lub eksperymentu procesowego przesłuchań (art. 212 k.p.k.), zatem i biegłego, daje „na gorąco” namiastkę opinii58. Do czynności niepowtarzalnych należy zaliczyć również okazanie rzeczy59.

Dowody rzeczowe po dokonaniu oględzin powinny być w sposób właściwy zabezpieczone dla potrzeb dalszych czynności w sprawie. Dowody rzeczowe powinny być zabezpieczone przed niedostrzeżoną zmianą lub deformacją, a więc odpowiednio oznaczone (metryką, metką), a gdy ich charakter temu się nie sprzeciwia – opakowane w sposób umożliwiający oglądanie rzeczy, więc najlepiej w przezroczystą folię. Niefrasobliwe umieszczanie dowodów rzeczowych w otwartych kopertach włączonych w akta sprawy, a przy tym pozbawionych cech identyfikujących, może skutkować wykluczeniem ich z kręgu wiarygodnych dowodów60.

3. Oględziny rzeczy na etapie postępowania sądowego

Na etapie postępowania sądowego, do oględzin rzeczy odnosi się ogólna dyrektywa wyrażona w art. 410 k.p.k., z której wynika nakaz bezpośredniego przeprowadzania dowodów przed sądem61. Jej poszanowanie w odniesieniu do dowodów rzeczowych wymaga sprowadzenia ich na salę rozpraw, jeżeli nie stoją temu na przeszkodzie ich właściwości, co umożliwia poddanie ich oględzinom z udziałem stron, a w razie potrzeby świadków i biegłych (art. 395). Podstawowa w polskim procesie karnym zasada bezpośredniości wymaga też, aby orzekający w sprawie sąd opierał ustalenia faktyczne na dowodach bezpośrednio przeprowadzonych w czasie rozprawy, czyli w sposób pozwalający na bezpośrednie zetknięcie się z tymi dowodami. Ustalenia faktyczne sądu wyrokującego w pierwszej instancji pozostają pod ochroną zasady „swobodnej oceny dowodów” tylko wtedy, gdy sąd je rozważył we wzajemnym ze sobą powiązaniu i wynikają z każdego z zebranych dowodów, okoliczności, które mogą mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia o winie oskarżonego. Inaczej mówiąc, gdy są one wynikiem wszechstronnej oceny dowodów pochodzących zarówno ze źródeł osobowych, jak i rzeczowych, przy czym żaden z nich nie może być traktowany jako ważniejszy tylko dlatego, że pochodzi z określonego (np. osobowego) źródła62. Jedynym powodem zrezygnowania z tego jest ustalenie, że właściwości przedmiotu (rzeczy), stanowiącego dowód rzeczowy, czynią to niemożliwym, np. ze względu na rozmiary czy stworzenie stanu zagrożenia dla osób lub mienia. Sposób udostępniania dowodu stronom, a w okolicznościach konkretnej sprawy także świadkom i biegłym, zależy od rodzaju tego dowodu, ale uczynić to należy tak, żeby, z jednej strony, możliwe było dokonanie jego (dowodu) oceny czy też wypowiedzenie się o nim, a z drugiej – by dowód taki nie został uszkodzony albo zniszczony63. Zetknięcie się sędziego z dowodem pierwotnym daje poważne korzyści dla procesu poznania prawdy materialnej. W ten sposób zostaje usunięte niebezpieczeństwo zniekształcenia i zubożenia zasobu informacji, które wiążą się z ich osiąganiem drogą różnych ogniw pośrednich (z dowodów pochodnych), gdy zastępuje się np. zeznania naocznego świadka, składane na rozprawie, protokołem jego zeznań złożonych w postępowaniu przygotowawczym lub przesłuchaniem świadka ze słuchu, naoczne oględziny miejsca przestępstwa – jego opisem, oryginał dokumentu – jego odpisem. Ponadto, bezpośredni kontakt sądu z niektórymi pierwotnymi źródłami dowodowymi (świadek, biegły, miejsce przestępstwa) pozwala sędziom na osiągnięcie większego zakresu informacji na podstawie wielu indywidualnych wrażeń, które każdy człowiek wnosi z własnych obserwacji zjawisk, zdarzeń, rzeczy, a także daje możliwość wpływu na sposób i zakres ich uzyskiwania za pomocą zadawania pytań osobom przesłuchiwanym na rozprawie, pokierowania sposobem przeprowadzania eksperymentu procesowego na miejscu przestępstwa itp. Z tych właśnie względów należy zawsze dążyć do sprowadzenia pierwotnych źródeł dowodowych na rozprawę64. Dopuszczalny jest również dowód pochodny, gdy wymagają tego postulaty szybkości i ekonomii procesu65, a więc wolno odczytywać na rozprawie protokoły oględzin, przeszukania i zatrzymania rzeczy (art. 393 § 1 zd. pierwsze), a także w myśl art. 394 § 2 k.p.k. wolno uznać za ujawnione w całości lub w części bez ich odczytywania protokoły i dokumenty podlegające odczytaniu. Za słuszny należy uznać pogląd, że przepisy oparte na ekonomice procesu, nadmiernie ograniczają dyrektywę wynikającą z zasady bezpośredniości66. Wydaje się, że gdy sąd dysponuje dowodem rzeczowym, a okoliczności sprawy wskazują na potrzebę bezpośredniego kontaktu z nim, także i stron procesowych, dowód taki należy sprowadzić na rozprawę, bowiem postulat szybkości postępowania karnego jest o tyle istotny, gdy zostanie ona zrealizowana bez uszczerbku dla konieczności dokonania prawdziwych ustaleń faktycznych. Dlatego za słuszny uznać należy pogląd, że dążenia do uproszczenia i przyspieszenia postępowania nie można realizować kosztem jakości postępowania dowodowego i poziomu orzekania, dla których przestrzeganie zasady bezpośredniości ma duże znaczenie67. Odczytanie protokołów przeszukania lub protokołów oględzin, których nie będzie można powtórzyć, jest konieczne, a wykorzystanie materiałów pisemnych znajdujących się w aktach wręcz jest oczywiste68. Słusznie uważa się, że nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach stwierdzenie zawarte w protokole rozprawy głównej „zaliczono dowody zawnioskowane aktem oskarżenia do odczytania” i wobec tego nie ma ono żadnego znaczenia prawnego mogącego sprawić, że nastąpiło ujawnienie tych dowodów w toku rozprawy głównej, a więc, że mogą stanowić podstawę wyroku (art. 410 k.p.k.)69. W myśl art. 394 § 2 k.p.k. protokoły, a więc i protokoły z oględzin rzeczy, oraz dokumenty podlegające odczytaniu na rozprawie można uznać bez ich odczytywania za ujawnione w całości lub w części. Należy je jednak odczytać, jeżeli którakolwiek ze stron o to wnosi. Zasada bezpośredniości doznaje już ograniczenia poprzez odczytanie protokołu oględzin rzeczy w sytuacji, gdy czynność ta miała charakter niepowtarzalny. Stąd też zasadne jest, gdy rzecz jest istotna dla sprawy, odczytanie takiego protokołu, co powinno być regułą, zaś skorzystanie z przepisu art. 394 § 2 k.p.k. powinno być wyjątkiem w takiej sytuacji procesowej. Odstępstwa od zasady bezpośredniości w istotnym stopniu uzależnione są od zgody stron. Wydaje się jednak, że patrząc na zagadnienie z punktu widzenia „procesu stron” i kształtu zasady kontradyktoryjności z „dyspozycyjnością” stron jako elementem jej pojęcia, nie można zanegować prawa strony do wyrażania swego poglądu w tej kwestii. Naturalnie, zgoda procesujących się nie może być rozumiana jako mająca moc przekreślania podstawowych zasada procesu karnego, jak i nie może zwalniać sądu z obowiązku bezpośredniego przesłuchania świadka, jeśli nie ma nieusuwalnych przeszkód uniemożliwiających jego niestawiennictwo70. Pogląd ten należy odnieść do oględzin rzeczy, jeśli z punktu widzenia prawidłowości procesu dowodzenia niezbędny jest bezpośredni kontakt sądu z nią i stron procesowych. Również w sytuacji, gdy dowody mają znaczenie dla winy oskarżonego albo jej stopnia, sąd nie może odstąpić od zasady przeprowadzania ich na rozprawie nawet wówczas, gdy strony wyrażają na to zgodę71. Także w świetle art. 410 k.p.k. sąd powinien opierać swoje ustalenia faktyczne jedynie na dowodach przeprowadzonych na rozprawie głównej. Oznacza to, iż sąd może czynić ustalenia faktyczne tylko na podstawie tych dowodów, do których strony mają dostęp w toku rozprawy, wskutek czego mogą realizować swoje uprawnienia, np. poprzez zadawanie pytań i składanie oświadczeń72.

Proces karny nie może być uzależniony w kwestiach dowodowych od zgody stron. Decyzje stanowcze w tej materii musi podejmować organ procesowy, a więc sąd. Zgoda udzielona sądowi nie daje mu również pewności, że zasada bezpośredniości nie została naruszona ze szkodą dla procesowych uprawnień stron i nie ogranicza samych stron. Uzależnienie od łącznie występujących dwu warunków, tzn. zgody stron i ustalenia, że bezpośrednie przeprowadzenie dowodu na rozprawie nie jest niezbędne, zamyka drogę do przekształcania się przewodu sądowego w odczytywanie akt postępowania przygotowawczego73.

Art. 396 k.p.k dopuszcza możliwość sięgnięcia po pomoc prawną innego sądu lub zapoznanie się z dowodem rzeczowym, którego nie można sprowadzić na rozprawę, bądź dokonanie oględzin przez wyznaczonego sędziego: gdy zachodzą trudności w dokonaniu tej czynności przez cały skład sądu albo gdy strony wyrażą na to zgodę. Zgoda stron nie jest zatem potrzebna, gdy zachodzą trudności w dokonaniu czynności przez sąd in corpore. Zgoda jest niezbędna, gdy trudności takich nie ma, ale czynność nie ma szczególnego znaczenia przy ustalaniu okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawstwa, winy i kary (środków karnych). Zgoda stron, również i w tym przypadku, nie powinna przełamywać zasady bezpośredniości, gdy zapoznanie się dowodem, którego nie można sprowadzić do sądu, lub dokonanie oględzin ma istotne znaczenie w powyższych kwestiach74.

W postępowaniu odwoławczym, jedynie w wyjątkowych wypadkach, uznając potrzebę uzupełnienia przewodu, sąd odwoławczy może bezpośrednio przeprowadzić dowód na rozprawie, jeśli przyczyni się to do przyspieszenia postępowania (art. 452 § 2 k.p.k.)75.

Korzyści z uznania również oględzin rzeczy za czynność pierwszoplanową, dostarczającą najwięcej informacji o czynie, prowadzi do słusznego wniosku, że opóźnienia przy zbieraniu osobowych środków dowodowych nie daje tak fatalnych następstw, jak zwłoka w zabezpieczaniu rzeczowych środków, chociażby dlatego, że poddawane są one nieodwracalnym procesom fizycznego niszczenia76.



Procedural and criminological aspects of inspection of things in criminal proceedings

Abstract

Inspection of things” refers to all objects that show any connection whatsoever with the subject matter of criminal proceedings and may carry information that may serve as evidence. Inspection aims at identifying and determining traces connected with a crime. A method adopted for inspecting things at all stages of a criminal procedure is crucial for the said procedure’s effectiveness and fulfillment of goals specified in Article 2 § 2 of the Code of Criminal Procedure.


1 E. Niezbecka, (w:) Z. Gawlik, A. Janiak, A. Jedliński, A. Skidyba (red.), Kopaczyńska-Pieczak, E. Niezbecka, T. Sokołowski, Kodeks cywilny. Komentarz, t. I: Część ogólna, Warszawa 2009, s. 243.

2 B. Burian, A. Cisek, W. Dubbis, E. Gniewek (red.), J. Gołaczyński, J. Jezioro, J. Kremis, P. Machnikowski, J. Nadler, J. Strzebińczyk, K. Zagrobelny, Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, s. 110–113; T. A. Filipiak, (w:) T. A. Filipiak, J. Majak, M. Nazar, E. Niezbecka, M. Baranowska (red.), Zarys prawa cywilnego, Lublin 2008, s. 182; E. Niezbecka, (w:) Z. Gawlik i in., Kodeks cywilny…, s. 243. Na uznanie danego przedmiotu za rzecz nie mają też wpływu ustawowe ograniczenia w obrocie danymi rzeczami czy też ograniczenia w zakresie stosunków własnościowych; jako przykład można podać dobra kultury – zob. M. Safian, (w:) Z. Banaszczyk, J. Mojak, L. Ogiegło, M. Pazdan, J. Pietrzykowski (red.), W. Popiołek, M. Safian, E. Skowrońska-Bocian, J. Szachułowicz, K. Zaradkiewicz, K. Zawada, Kodeks cywilny, t. I: Komentarz do artykułów 1–449, Warszawa 2005, s. 186 i n. Odmienne stanowisko, odnoszące się do zwierząt, zajął M. Safian, stwierdzając, że ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 106, poz. 1002 ze zm.) przesądziła kwestię, czy zwierzę jest rzeczą. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy, zwierzę jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą. Jedynie w sprawach nieuregulowanych w ustawie do zwierząt stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy (art. 1 ust. 2 ustawy). „Odpowiednie” stosowanie przepisów dotyczących rzeczy oznacza stosowanie tych przepisów z uwzględnieniem tego, że zwierzę jest istotą żyjącą oraz że człowiek winien mu poszanowanie, ochronę i opiekę.

3 Z. Gordon, J. Łopuski, M. Nestorowicz, K. Piasecki, A. Rembieliński, L. Stecki, J. Winiarz (red.), Kodeks cywilny z komentarzem, Warszawa 1980, s. 58–59.

4 Dz. U. Nr 169, poz. 1411.

5 T. A. Filipiak, (w:) T. A. Filipiak i in., Zarys…, s. 183; M. Safian, (w:) Z. Banaszczyk, J. Mojak, L. Ogiegło, M. Pazdan, J. Pietrzykowski, M. Safian, E. Skowrońska-Bocian, J. Szachułowicz, K. Zaradkiewicz, K. Zawada, Kodeks…, s. 187, stwierdza, że należy przyjąć, przynajmniej jako zasadę, że nie są rzeczami części ciała ludzkiego (tkanki i narządy), nawet „odłączone”. Nawet jeżeli są „rzeczą”, to rzeczą wyjętą z obrotu. Czynność prawna mająca za przedmiot takie narządy, tkanki lub komórki będzie nieważna bezwzględnie. Natomiast tkanki mające zdolność regeneracji (np. włosy), po odłączeniu od ciała ludzkiego w innym celu niż przeszczepienie innej osobie, stają się rzeczą w znaczeniu technicznoprawnym. Stąd mogą się stać przedmiotem dokonywanej w obrocie czynności prawnej. Autor podkreśla, że pogląd ten jest wysoce kontrowersyjny i wymaga pogłębionej analizy. Por. też W. J. Katner, (w:) B. Giesen, W. J. Katner, P. Książek, B. Lewaszewska-Petrykowska, R. Majda, E. Micniewicz-Broda, T. Pajor, U. Promiński, M. Pyziak-Szafnicka (red.), W. Robaczyński, M. Serwach, Z. Świderski, M. Wojewoda, Kodeks cywilny – część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009, s. 467–468; E. Niezbecka, (w:) Z. Gawlik i in., Kodeks cywilny…, s. 244.

6 J. Majewski, (w:) G. Bogdan, Z. Ćwiąkalski, P. Kardas, J. Majewski, J. Raglewski, M. Szewczyk, W. Wróbel, A. Zoll (red.), Kodeks karny – część ogólna. Komentarz, t. I, Kraków 2004, s. 1426–1431.

7 M. Kulicki, V. Kwiatkowska-Darul, L. Stępka, Kryminalistyka – wybrane zagadnienia teorii i praktyki śledczo-sądowej, Toruń 2005, s. 404; J. Grajewski, L. K. Paprzycki, S. Steiborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2006, s. 607.

8 P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 973.

9 W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 225; W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2007, s. 194; W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2003, s. 175; M. Goc, (w:) E. Gruza, M. Goc, J. Moszczyński, Kryminalistyka – czyli rzecz o metodach śledczych, Warszawa 2009, s. 220.

10 W. Dadas, (w:) M. Goc, J. Moszczyński, Ślady kryminalistyczne – ujawnianie, zabezpieczanie, wykorzystywanie, Warszawa 2007, s. 451.

11 T. Hanausek, Kryminalistyka, Warszawa 2008, s. 142–143; T. Hanausek, Kryminalistyka, Warszawa 2005, s. 130–131.

12 R. A. Stefański, (w:) J. Bratoszewski, L. Gardocki, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2003, s. 953.

13 Z. Kwiatkowski, (w:) T. Widła (red.), Przeprowadzenie dowodu z dokumentu w polskim procesie karnym: wokół problematyki dokumentu, Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Antoniemu Felusiowi, Katowice 2005, s. 66.

14 K. Marszał, Proces karny, Warszawa 1996, s. 251.

15 T. Hanausek, Kryminalistyka, Warszawa 2008, s. 142–143; T. Hanausek, Kryminalistyka, Warszawa 2005, s. 130–131.

16 G. Kędzierska, Oględziny w kodyfikacji z 1969 r. i 1997 r., Pal. 2000, nr 3, s. 46.

17 B. Hołyst, Kryminalistyka, Warszawa 2007, s. 528.

18 Ibidem.

19 M. Lisiecki, Procesowe aspekty oględzin w świetle nowego k.p.k., (w:) M. Goc, M. Zajder (red.), Nowoczesność oględzin procesowo-kryminalistycznych, Studia i materiały, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Policji, Szczytno 1998, s. 43; S. Kalinowski, Polski proces karny, Warszawa 1971, s. 202.

20 Dz. Urz. KGP 2005, nr 1.

21 P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 973; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 194; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2003, s. 175.

22 M. Goc, M. Pękala, (w:) M. Goc. J. Moszczyński (red.), Ślady…, s. 451; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 480; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2007, s. 517; tychże, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2005, s. 485.

23 M. Lipczyńska, R. Ponikowski, Mały komentarz do kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1986, s. 165; T. Grzegorczyk, Kodeks…, Kraków 1998, s. 430.

24 T. Grzegorczyk, Dowody w procesie karnym, Warszawa 1998, s. 85.

25 K. T. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2005, s. 415; tychże, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2007, s. 465; T. Grzegorczyk, Kodeks…, Kraków 1998, s. 430; C. Kulesza, (w:) B. Bieńkowska, P. Kruszyński (red.), P. Piszczak, Wykład prawa karnego, Białystok 2004, s. 264.

26 K. Marszał, Proces karny…, Katowice 1996, s. 224.

27 J. Grajewski, L. K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 2003, s. 543; B. Hołyst, Kryminalistyka, Warszawa 2007, s. 528.

28 W. Dadas, (w:) M. Goc, J. Moszczyński (red.), Ślady…, s. 451; F. Prusak, Komentarz do kodeksu postępowania karnego, Warszawa 1996, t. I, s. 654.

29 W. Daszkiewicz, Proces karny – część ogólna, Poznań 1995, s. 291.

30 Z. Czeczot, Kryminalistyka, Warszawa 1996, s. 189.

31 W. Dadas, (w:) M. Goc, J. Moszczyński (red.), ibidem; J. Mazepa, (w:) J. Mazepa (red.), A. Onaczyszyn-Jasińska, T. Szynowa, P. Czyżewski, K. Bryniarski, B. Klepczyński, Vademecum technika kryminalistyki, Warszawa 2009, s. 18–19, wskazuje na konieczność udokumentowania w protokole oględzin rzeczy: stanu, w jakim znajduje się rzecz, warunków, w jakich przeprowadza się oględziny, lokalizacji przedmiotu, miejsca, gdzie została znaleziona, jej właściwości grupowych, oznaczenia identyfikacyjnego (jeśli je posiada), barwy, tworzywa, z jakiego zostało wykonane, kształtu, sposobu, w jaki dany przedmiot został zabezpieczony. Daje to możliwość identyfikacji rzeczy za każdym razem.

32 F. Prusak, Komentarz…, s. 672.

33 W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 201–202; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2003, s. 182–183.

34 R. A. Stefański, (w:) J. Bratoszewski i in., Kodeks…, Warszawa 2003, s. 973–974.

35 T. Grzegorczyk, Kodeks…, Kraków 1998, s. 443; J. Grajewski, L. K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks…, Kraków 2003, s. 557; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2010, s. 233; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 202; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2003, s. 183.

36 Dz. U. Nr 146, poz. 296.

37 T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, Warszawa 2007, s. 529; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie…, Warszawa 2005, s. 497.

38 R. A. Stefański, (w:) J. Bratoszewski i in., Kodeks…, Warszawa 2003, s. 977.

39 W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 203; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2003, s. 184.

40 Z. Młynarczyk, Przeszukanie i odebranie przedmiotów w postępowaniu karnym, Prok. i Pr.1996, nr 4, s. 99.

41 W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 204; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2003, s. 185.

42 R. A. Stefański, (w:) J. Bratoszewski i in., Kodeks…, Warszawa 2003, s. 974; W. Grzeszczyk, Organy…, s. 163; J. Grajewski. L. K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks…, Kraków 2003, s. 557; K. T. Boratyńska, A. Górski, A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks…, Warszawa 2005, s. 476.

43 T. Grzegorczyk, Kodeks…, Warszawa 2008, s. 491.

44 T. Grzegorczyk, Kodeks…, Kraków 1998, s. 557.

45 W. Grzeszczyk, Organy uprawnione do podejmowania decyzji w przedmiocie dowodów rzeczowych w postępowaniu przygotowawczym, Prok. i Pr. 2001, nr 2, s. 163 i 166.

46 T. Hanausek, Kryminalistyka, Warszawa 2008, s. 125.

47 S. Łagodziński, Prawnokarna ochrona rozstrzygnięć o dowodach rzeczowych, Prok. i Pr. 2001, nr 4, s. 42.

48 Postanowienie SA w Białymstoku z dnia 17 lipca 2008 r., II AKz 226/08, OSAB 2008, nr 2–3, poz. 58.

49 R. A. Stefański, (w:) J. Bratoszewski i in., Kodeks…, Warszawa 2003, s. 763–764.

50 J. Wójcikiewicz, W kwestii procesowej czynności okazania, NP 1983, nr 2, s. 78.

51 T. Hanausek, Kilka uwag o okazaniu osoby i rzeczy, Prob. Krym. 1958, nr 15.

52 J. Widacki, (w:) J. Konieczny, T. Widła, J. Widacki (red.), Kryminalistyka…, Warszawa 2008, s. 112.

53 Dz. U. Nr 104, poz. 981; rozporządzenie wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 173 § 4 k.p.k.

54 W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2010, s. 185; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 203; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2003, s. 143.

55 S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 1996, s. 356.

56 K. T. Boratyńska, A. Górski. A. Sakowicz, A. Ważny, Kodeks…, Warszawa 2005, s. 641.

57 Wyrok SA w Krakowie z dnia 9 marca 1998 r., II AKa 155/98, KZS 1998, nr 10, poz. 29.

58 T. Tomaszewski, Dowód z opinii biegłego w procesie karnym, Kraków 2000, s. 102.

59 W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2010, s. 342; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 298; W. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2003, s. 271.

60 Wyrok SA w Krakowie z dnia 3 września 1998 r., II AKa 155/98, KZS 1998, nr 10, poz. 29.

61 P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks…, Warszawa 2007, s. 974; J. Grajewski, L. K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks…, Kraków 2003, s. 1029.

62 Wyrok SN z dnia 4 kwietnia 2006 r., IV KK 454/05, OSNwSK 2006, nr 1, poz. 729.

63 J. Grajewski, L. K. Paprzycki, M. Płachta, Kodeks…, Kraków 2003, s. 987.

64 A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 315–316.

65 S. Waltoś, Proces karny…, Warszawa 1996, s. 248.

66 K. Marszał, Proces…, Warszawa 1996, s. 226.

67 A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1996, s. 317.

68 J. Tylman, (w:) Cele i zadania postępowania przygotowawczego w procesie karnym, P. Hofmański, K. Zgryzek (red.), Współczesne problemy procesu karnego i wymiaru sprawiedliwości, Księga ku czci Profesora Kazimierza Marszała, Katowice 2003, s. 427.

69 Wyrok SA w Lublinie z dnia 17 października 2002 r., II AKa 193/02, Prok. i Pr. 2004, dodatek „Orzecznictwo”, nr 2, poz. 28.

70 B. T. Bieńkowska, (w:) B. T. Bieńkowska, A. Czapigo, H. Gajewska-Kraczkowska, P. Kruszyński (red.), C. Kulesza, T. Malinowski, P. Mierzejewski, M. Rogalska-Rzewnicka, E. L. Wędrychowska, M. P. Wędrychowski, Nowe uregulowania w kodeksie postępowania karnego z 1997 r., Warszawa 1999, s. 55.

71 Wyrok SA w Szczecinie z dnia 6 czerwca 2008 r., II AKa 62/08, LEX nr 470133.

72 Postanowienie SN z dnia 8 marca 2006 r., III KK 246/05, LEX nr 180773.

73 T. Grzegorczyk, Odstępstwa od zasady bezpośredniości w kodeksie postępowania karnego, NP 1973, nr 7–8, s. 1048.

74 T. Grzeszczyk, Kodeks…, Warszawa 2008, s. 842.

75 B. Bieńkowska, P. Kruszyński (red.), C. Kulesza, P. Piszczek, Wykład…, Białystok 2004, s. 97.

76 E. Gruza, (w:) Oględziny śledcze miejsca zdarzenia w praktyce procesowej, E. Gruza, T. Tomaszewski (red.), Problemy współczesnej kryminalistyki, Prace dedykowane prof. dr. hab. Zbigniewowi Czeczotowi, t. I, Warszawa 1996, s. 117.


Prokuratura

i Prawo 1, 2011


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość