Strona główna

Ks. Wojsław Czupryński


Pobieranie 170.15 Kb.
Strona1/2
Data18.06.2016
Rozmiar170.15 Kb.
  1   2



Katechetyka

ks. Wojsław Czupryński


Olsztyn 2015
KATECHETYKA

1. PODSTAWOWE POJĘCIA

Katechetyka

Katechetyka jest dziedziną teologii pastoralnej, która podejmuje naukową refleksję nad katechezą.

Czyli:


  • „nauka o aktualizowaniu zbawczego spotkania człowieka z Bogiem” (W. Koska);

  • „nauka teologiczno-praktyczna zajmująca się systematycznym przepowiadaniem słowa Bożego poza liturgią dla rozwoju wiary we współczesnym świecie” (M. Majewski).

Zadania katechetyki:



  • analizować, oceniać i zmieniać praktykę katechetyczną;

  • opracowywać treści, tworzyć nowe (owocne) koncepcje katechezy.

    W ramach katechetyki wyróżnia się:



  1. katechetykę fundamentalną – wypracowuje koncepcje i rozwija teologię kate­chezy, bada jej cel, naturę, podmiot, a także miejsce w zbawczej działalności Kościoła.

  2. katechetykę formalną – zajmuje się zagadnieniami związanymi z metodą w katechezie w jej najróżnorodniejszych aspektach na wszystkich szczeblach i poziomach.

  3. katechetykę materialną – zajmuje się treścią katechezy, np. powiązaniem katechezy z Biblią, liturgią.

  4. katechetykę szczegółową – zajmuje się określonymi adresatami i formami katechezy, np. katecheza: rodzinna, inicjacyjna, młodzieży, dzieci, dorosłych, specjalna.



Katecheza

Definicja terminu „katecheza", jest trudniejsza. W nauczaniu Magisterium, jak i w publikacjach naukowych brak jednej, ogólnie przyjmowanej definicji. Przyczyny tego stanu rzeczy można upatrywać w różnym rozumieniu katechezy na przestrzeni wieków istnienia Kościoła.

Etymologicznie pojęcie katecheza wywodzi się od czasownika «katechein», (przekazywać coś, komunikować o czymś), Czasownik ten używany jest w Nowym Testamencie, na­tomiast rzeczowniki pochodne: «katecheza» i «katechumenat», nie występują ani razu.

Czasownik «katechein» powstał ze złożenia dwóch terminów greckich «kata» (z góry) i «echeo» (brzmieć, wypowiadać). Zatem kate­chein znaczyło pierwotnie: wołać z góry, wywoływać echo. Dla rozumienia katechezy to wyjaśnienie jest o tyle ważne, że już sama etymologia terminu wy­klucza jednostronny wykład, zakłada natomiast dialog, rozmowę.


Katecheza jest pogłębionym przeka­zem orędzia zbawienia. Zawiera trzy elementy:

  1. element biblijny - katecheza jest przekazem orędzia zbawienia,

  2. element teologiczny - katecheza jest przekazem pogłębionym,

  3. element egzystencjalny - przekaz katechetyczny jest skierowa­ny do człowieka.

Katecheza realizuje również trzy funkcje:



  • nauczania

  • wychowania.

  • wtajemniczenia

JP II w adhortacji Catechesi tradendae (1979) następująco de­finiuje katechezę:



„Katecheza jest wychowaniem w wierze dzieci, młodzieży i dorosłych, a obejmuje przede wszystkim nauczanie doktryny chrześcijańskiej przekazywane na ogół w sposób systema­tyczny i całościowy, dla wprowadzenia wierzących w pełnię życia chrześcijańskiego" (CT 18).

Definicję tę powtarza Katechizm Ko­ścioła Katolickiego (KKK 5).

Definicja ta domaga się komentarza:


  • Nie jest to definicja w sensie ścisłym. Terminy: «przede wszystkim», «na ogół» sugerują, że pewne formy katechetyczne mogą wypełniać zadania, jakie stawia katechezie Kościół, choć nie są systema­tyczne lub nie są nauczaniem doktryny.

  • Definicja ta wskazuje na adresatów katechezy: dzieci, młodzież i dorosłych. Nie można mówić o katechezie pełnej, jeśli którąkol­wiek z grup się pominie. Warunkiem poprawnej katechezy jest zatem jej ciągłość. Nie wolno także zapominać, że adresatami są właśnie wierzący. Jak się okaże nieco dalej, ma to poważne konsekwen­cje praktyczne.

  • Definicja wyraźnie wyróżnia trzy funkcje katechezy: wychowanie, nauczanie, wprowadzenie (ini­cjację) w pełnię życia chrześcijańskiego.



Środowisko katechetyczne – inaczej miejsca katechezy to zespół warunków i czynni­ków rzeczowych i osobowych, które przyczyniają się do owocnego rozwijania dzieła katechezy i zaistnienia skutecznego procesu kate­chizacji.

Wśród najważniejszych wymienia się: rodzinę, parafię, szkołę.


Katechumen

W znaczeniu ścisłym jest to dorosły człowiek przygotowujący się do przyjęcia chrztu.

W znaczeniu szerszym katechumenami nazywa się także tych, którzy już przyjęli chrzest i za pomocą katechezy rozwijają wiarę. Jest to więc określenie człowieka, który jest katechizowany, korzysta z katechezy.

Od czasów oświecenia, gdy katecheza przeszła do szkół, zamiast terminu „katechumen” używano terminu „uczeń”. Na przełomie XIX/XX wieku, kiedy katecheza była pod wpływem nauk pedagogicznych chętnie używano określenia „wychowanek”.


Katechumenat

oznacza dokonujące się w Kościele przygoto­wanie katechumenów do przyjęcia sakramentów wtajemniczenia chrześcijańskiego: chrztu, bierzmowania i Eucharystii. Katechume­natem nazywano cały proces tego przygotowania, obejmujący insty­tucje, stopnie i obrzędy. Współczesne dokumenty Kościoła mówią o katechumenacie ponownym (CT 44), a sam katechumenat ukazują jako inspirację dla katechezy w Kościele (DOK 91).


Nauczanie religii

Szkolne nauczanie religii potocznie niekiedy się określa mianem katechezy szkolnej. Takie ujęcie nie jest dokładne, wręcz błędne. Nauczanie religii nie wypełnia wszystkich funkcji katechezy.


Lekcja religii

oznacza jednostkę w ramach szkolnego naucza­nia religii. Z powodów powyżej ukazanych nie powinna być nazywana katechezą.


Ewangelizacja

a) w znaczeniu węższym oznacza pierwsze głosze­nie Ewangelii osobom, które o Chrystusie nie słyszały.

b) w znaczeniu szerszym ewangelizacja jest głoszeniem Dobrej Nowiny o Jezusie Chrystusie poprzez czyny i słowa. Tak rozumiana ewangelizacja jest świadectwem i posługą słowa, stanowi proces, a nie wydarzenie jednorazowe.
Nowa Ewangelizacja

Do powyższych dwóch znaczeń dochodzi jeszcze pojęcie „no­wej ewangelizacji", czyli głoszenia Ewangelii osobom, których wia­ra nie jest żywa, a które żyją w środowiskach zachowujących świa­domość zetknięcia się z tradycją chrześcijańską i kultywujących przynajmniej niektóre elementy tej tradycji.


2. KATECHETYKA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA
Katecheza jest ściśle związana z Kościołem, stąd Kościół od samego początku interesował się praktyką katechetyczną i refleksją nad nią (katechetyką). Refleksja ta była bardzo praktyczna, niemniej zawsze ukierunkowana na rozwój katechezy. Katechetykę jako samodzielną dyscyplinę naukową wyodrębniono dopiero w drugiej połowie XVIII wieku (1774 r.) razem z teologią praktyczną na Uniwersytecie Wiedeńskim.

Katechetyka jest przede wszystkim dyscypliną teologiczną. Wynika z tego, iż punktem wyjścia dla zbudowania zwartego systemu teorii katechezy nie jest samo pojęcie wychowania (procesu wychowawczego), ale Objawienie Boże, a więc proces zbawczy, dokonywany przez Boga w Chrystusie i Kościele oraz odpowiedź człowieka na Boże wezwanie.



Katechetyka z teologii wyprowadza swoją naturę, cel, treści i metody. Równocześnie katechetyka otwarta jest na dyscypliny naukowe zajmujące się człowiekiem, by owocniej trafiać do niego z Bożym orędziem i pomagać mu w osiągnięciu zbawienia.


Nauki pomocnicze katechetyki:

  • antropologia – dyscyplina filozoficzna zajmująca się człowiekiem w perspektywie jego przeszłości, przyszłości i teraźniejszości; odpowiada m.in. na pytania: kim jest człowiek? kim może być? jakie są możliwości i ograniczenia jego rozwoju?




  • psychologia – nauka zajmująca się powstawaniem i przebiegiem procesów psychicznych, cechami psychicznymi człowieka i regulacją jego stosunków z otoczeniem.

  • psychologia rozwojowa – bada rozwój procesów poznawczych, emocjonalnych, motywacji i zainteresowań w zależności od poszczególnych faz rozwojowych człowieka.

  • psychologia wychowawcza – bada psychologiczne zagadnienia nauczania, nabywania pojęć, zainteresowań, przekonań i postaw.

  • psychologia religii – zajmuje się badaniem charakterystycznych cech religijności na odpowiednich etapach rozwoju.




  • pedagogika – nauka o kierowanym oddziaływaniu na człowieka w celu ukształtowania określonej wiedzy, zainteresowań, systemów wartości, postaw i przekonań.

  • dydaktyka – podejmuje zagadnienia związane z procesem nauczania-uczenia się.

  • metodyka – część pedagogiki i dydaktyki dotycząca wykorzystania i skuteczności poszczególnych metod wychowania i nauczania.




  • socjologia – nauka o społeczeństwie, o procesach i prawidłach zja­wisk społecznych.

  • socjologia religii – bada metodami socjologicznymi zjawiska religijności.

  • socjologia wychowawcza – bada stosunki społeczne, które występują w procesach wychowania i nauczania, m.in. środowisko wychowawcze, grupy, instytucje wychowawcze, organizacje.



Ponieważ cała teologia służy doprowadzeniu do zbawienia i wychowaniu wiary, stąd w pewnym sensie poszczególne dyscypliny teologiczne można zaliczyć także do nauk pomocniczych katechetyki. Wynika z tego, że dobry katecheta jest równocześnie dobrym teologiem, antropologiem, socjologiem, psychologiem, pedagogiem, dydaktykiem i metodykiem. Mankamenty w wiedzy i umiejętnościach katechety przekładają się na nieskuteczność katechezy, którą prowadzi.
Dobry katecheta jest równocześnie katechetykiem, a więc reflektuje nad swą pracą, stara się ją krytycznie ocenić i ulepszyć.

3. DZIEJE KATECHEZY

A. JEZUS PIERWSZY KATECHETA
1. Nauczanie jako jedno z głównych zadań Jezusa Chrystusa

  • Posłany, by „głosić słowo Boże” (Łk 4,43).

  • „Duch Pański nade mną; dlatego mnie namaścił, abym głosił Ewangelię ubogim” (Łk 4,18; Iz 61,1).

  • Sam nazywa siebie Nauczycielem (J 13,13-14).


2. Najważniejsza treść:

Orędzie Dobrej Nowiny o zbawieniu.


3. Adresaci:

  • Każdy, kto otworzy się na miłosierdzie Boże i podejmie wysiłek nawrócenia;

  • nauczał Dwunastu, tłumy, swoich wrogów;

  • brał pod uwagę różne potrzeby, problemy, możliwości odbioru słuchaczy;

  • przemawiał tylko do dorosłych, choć cieszył się przychodzącymi dziećmi.


4. Czas i miejsce

  • Nauczał w każdym czasie i na każdym miejscu


5. Nauczyciel i świadek

Wielkość i siła przekonująca Jego nauki płynie stąd, że Jego słowa nie dają się nigdy oddzielić od Jego życia. Życie Chrystusa (Jego milczenie, cuda, modlitwa, miłość, troska, krzyż) były nieustannym nauczaniem. („Uczcie się ode Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem” – Mt 11,29)


6. Formator katechetów

  • Zapraszał do współpracy: („Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Uczcie je zachowywać wszystko, co wam przykazałem. A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata” (Mt 28,19-20).

  • wyjaśniał, ukazywał w pogłębiony sposób to, co głosił tłumom,

  • wprowadzał do modlitwy, („kiedy się modlicie, mówcie...” – Łk 11,2)

  • wysyłał na praktykę misyjną („wysłał ich po dwóch...” – Łk 10,1)


7. Dydaktyk

  • wykorzystywał wszystkie bogactwa komunikacji międzyosobowej: słowo, milczenie, metafora, obraz, przykład.

  • posługiwał się przykładami, obrazami i porównaniami bliskimi dla słuchaczy;

  • nie przekazywał wiadomości, ale zapraszał do nawrócenia;

  • nie zamykał się w sztywnych formach;

  • prowokował, konfrontował, doprowadzał do pytań zasadniczych



B. KATECHEZA CZASÓW APOSTOLSKICH
1. Nauczanie jako jedno z głównych zadań

Liczne teksty Dziejów Apostolskich ukazują, że posługę nauczania apostołowie uważali za jedną z najważniejszych form swej działalności. Wykorzystywali każdą porę dnia, zarówno miejsca prywatne, jak i publiczne: Nie przestawali też co dzień nauczać w świątyni i po domach i głosić Dobrą Nowinę o Jezusie Chrystusie (Dz 5,42)

Wybór diakonów także był podyktowany troską, by nie zaniedbać posługi głoszenia: Nie jest rzeczą słuszną, abyśmy zaniedbywali słowo Boże, a obsługiwali stoły (Dz 6,2)
Posługa nauczania była ściśle powiązana ze sprawowaniem chrztu. Katecheza była przygotowaniem do chrztu i dalszym umacnianiem w wierze. Zauważamy też bardzo szybkie udzielanie chrztu.
2. Pierwsze „podręczniki” katechetyczne

Katechezę apostolską dokumentują księgi Nowego Testamentu (Dzieje Apostolskie i listy). Ewangelie, zanim zostały spisane, stanowiły pewną całość nauki, przekazywaną ustnie i mającą już strukturę katechetyczną. „Ewangelią katechety” nazywano przekaz według św. Mateusza, a „Ewangelią katechumena” według św. Marka (CT 11).


3. Głoszenie = ewangelizacja

Głoszenie Ewangelii utożsamiało się z kazaniem misyjnym, z ewangelizacją. Katecheza apostolska skierowana była do dorosłych i wymagała dojrzałej decyzji. Zmierzała do opowiedzenia się za Chrystusem i do nawrócenia słuchaczy.


4. Zróżnicowana w zależności od adresata

W treści i formie była zróżnicowana:



  1. skierowana do tłumów i do pojedynczych osób,

  2. inaczej głoszono ją do Żydów, inaczej do pogan.

    • Żydów, przygotowanych przez wiarę Starego Testamentu, wzywano do uznania Chrystusa jako zapowiedzianego i oczekiwanego Mesjasza. Po wyznaniu wiary mogli natychmiast przyjąć chrzest (por. Dz 2,14-41).

    • Głosząc Ewangelię poganom (krąg myśli greckiej i rzymskiej), trzeba było wpierw doprowadzić ich do uznania jedynego Boga, przyjęcia prawdy o bóstwie Chrystusa oraz pouczyć o chrześcijańskim prawie moralnym.


5. Droga do chrztu

W oparciu o teksty biblijne NT można poznać, przynajmniej w ogólnym zarysie – elementy wyznaczające drogę, jaką musieli przebyć ci, którzy chcieli zostać chrześcijanami.



  • Przygotowanie dalsze – poprzez znajomość Starego Testamentu (Żydzi).

  • Przygotowanie bliższe:

    • Nawrócenie – wezwanie do nawrócenia występuje we wszystkich mowach misyjnych;

    • Poręczenie, np. w przypadku Szawła Korneliusz, (Dz 9,17-18);

    • Wyznanie wiary, np. Dworzanin Etiopski (Dz 8,37);

    • Wprowadzenie do wspólnoty (Paweł w Damaszku);


6. Katecheza jest dziełem całej wspólnoty

Apostołowie dzielili się z innymi posługą apostolatu. Nie tylko diakoni (np. Szczepan), lecz także zwykli chrześcijanie rozproszeni na skutek prześladowania „przechodzili z miejsca na miejsce głosząc słowo” (Dz 8,4).



C. KATECHUMENAT, ZŁOTY WIEK KATECHEZY (II-IV w.)
Źródła

Katechezę czasów patrystycznych dokumentują liczne pisma, m.in.: Dida­che, Apologia św. Justyna, De baptismo Tertuliana, Traditio apostolica Hipolita Rzymskiego, Nauki dla katechumenów i Katechezy mistagogiczne Cyryla Jero­zolimskiego, Pedagog Klemensa Aleksandryjskiego, De catechizandis rudibus Augustyna.

Na ich podstawie dowiadujemy się o katechecie (właści­wym był bi­skup, później ustanowiono urząd „katechety”, który pełnili kapłani i świeccy), o katechizowanych (dorośli – katechumeni), o treści (katecheza misyjna – prawdy wiary, nauka moralna), o metodzie (forma podająca, opowiadanie i wykład, przykłady z Pisma świętego, sprawdzenie w formie pytającej), o szkołach (Aleksandria, Cezarea, Antiochia, Rzym, Kartagina i inne) oraz o śro­do­wis­kach katechetycznego nauczania.
Katechumenat

W Kościele pod koniec II wieku powstają zorganizowane formy przygo­towa­nia do przyjęcia chrześcijaństwa zwane katechumenatem. „Katechumenat był instytucją wychowawczą starochrześcijańskiego Kościoła, w której przez systematyczną naukę i wychowanie przygotowywano wszystkich, którzy przez przyjęcie chrztu św. pragnęli stać się członkami Kościoła”. Przy­gotowanie było dłuższe, kilkuetapowe. Odpowiednim etapom odpowiadały określone rodzaje katechez. Miały charakter zbiorowego naucza­nia, prowadzącego do zbiorowo udzielanego chrztu. Katechumenat stał się szkołą kateche­tyczną i obejmował następujące etapy:


1. Przyjęcie do katechumenatu:

  • kandydat zgłaszał się z poręczycielem, który zapewniał o dobrych inten­cjach zgłaszającego się i wyrażał gotowość opieki nad kandydatem,

  • nauczyciel robiąc egzamin wstępny badał czystość intencji kandydata (mo­tywy) i jego zdolność do słuchania słowa Bożego, informował o zakazie wyko­nywania niektórych zawodów. (Były zawody, których wykonywanie eliminowało możliwość przyjęcia tego sakramentu, np. właściciel domu publicznego, stróż pogańskiej świątyni).

  • Następnie odbywało się pierwsze pouczenie.

  • kandydata naznaczano znakiem krzyża, podawano poświęconą sól, na­kładano ręce. Przyjętych nazywano „accedentes” (przystępujący, kan­dydaci);


2. Przygotowanie dalsze – zwykle 3 lata:

  • spotkania odbywały się najczęściej raz w tygodniu przed zgromadze­niem wiernych na liturgii (brali udział w liturgii Słowa, dawniej nazy­wanej „mszą katechumenów”),

  • formacja wieloaspektowa: nauczanie prawd wiary, inicjacja liturgiczna, bi­blijna i modlitewna, poznawanie zasad życia chrześcijańskiego. Każda kate­cheza kończyła się modlitwą – egzorcyzmem i nakładaniem rąk,

  • ten etap kończył się egzaminem tzw. „osądzeniem”, sprawdzeniem do­tychcza­sowego życia katechumena. Jeżeli jego codzienne życie było zgodne z nauką Chrystusa i zdołał wyzbyć się starych nawyków, to mógł wkroczyć w ostatni etap przygotowania. Badanie kandydata było bardzo dokładne. Musiał przed­stawić dowody, że nie żyje jak poganin i za­cho­wuje przykazania („wpierw żyć po chrześcijańsku, a potem dopiero chrzest” – Tertulian).


3. Przygotowanie bliższe (czas Wielkiego Postu):

  • jeżeli egzamin był pozytywny, to sam biskup wpisywał imię przy­szłego ochrzczonego do księgi i od tej chwili nazywał się „electus” (wybrany) lub „il­luminatus” (oświecony – na Wschodzie)

  • codziennie nakładano na niego ręce (umocnienie w walce z szatanem),

  • omawiano szczegółowo zagadnienie grzechu, chrztu i symbolu wiary,

  • w Wielkim Tygodniu:

  • Czwartek – kąpiel liturgiczna,

  • Piątek – post przedchrzcielny,

  • Sobota – intensywna modlitwa i obrzędy pełne nadprzyrodzonej symboliki (nakładanie rąk przez biskupa, dmuchanie w twarz, zna­czenie czoła, uszu i nosa krzyżmem, nocne czuwanie, słuchanie słowa Bożego, po­uczenie biskupa),

  • Niedziela – chrzest, bierzmowanie i Eucharystia.

Najwybitniejszym katechetą świeckim tego okresu był Orygenes, a duchownym św. Augustyn. Ważnym świadectwem katechezy patrystycznej jest dzieło De catechizandis rudibus św. Augustyna.



De catechizandis rudibus – św. Augustyna.

Św. Augustyn pisząc do diakona Deogratiasa przedstawia metodę katechezy, trudności i zasady porządkujące jej treść:




  • pierwszy podręcznik katechetyki, opis katechumenatu,

  • prezentujący metodyczną stronę katechez dla różnego rodzaju słuchaczy.

  • składa się z trzech części.

    1. Podstawowe instrukcje katechetyczne (dydaktyka).

    2. Relacje wychowawcy i ucznia (psychologia).

    3. Ukazane dwa przykłady wzorcowej katechezy (część praktyczna).

Główne myśli:



  • pytać katechizowanych o ich intencje;

  • stosować indywidualizację nauczania,

  • nauczanie powinno być radosne i optymistyczne

W obliczu następujących trudności św. Augustyn zaleca m.in.:



  1. Kiedy katecheta się boi, potrzeba modlitwy, zaufania i postawy pokory.

  2. Kiedy w katechecie odzywa się znudzenie powtarzaniem tych samych treści, zachęca, by wczuwać się w postawę słuchacza, by odkrywać te treści na nowo, zadziwić się nimi, przeżywać je wraz ze słuchaczem.

  3. Kiedy katechecie przeszkadza brak zaangażowania ze strony słuchaczy, ich obojętność, wówczas winien on prawdę głębiej uzasadnić.

  4. Kiedy doskwiera katechecie zniechęcenie i ogrom pracy, wówczas trzeba sobie przypomnieć, że głoszenie katechezy jest sprawą najważniejszą.

  5. Przy zdenerwowaniu jakąś sprawą, warto uświadomić sobie Bożą pomoc, przykład Jezusowego działania (spokój, opanowanie). Miłość, z jaką katecheta przemawia, powinna przełamać wszystkie trudności i stworzyć możliwości skutecznego przekazu.


Podsumowanie – cechy wczesnochrześcijańskiej katechezy:

  • publiczna, wspólnotowa i uroczysta,

  • wychowująca (solidna wiedza kształtująca życie),

  • inicjacyjna, ściśle związana z liturgią, z chrztem (w ramach liturgii),

  • biblijna (przypominająca zbawcze wydarzenia),

  • kościelna i rodzinna (dzieci były katechizowane przez rodziców).


D. KATECHEZA ŚREDNIOWIECZA
Osłabienie instytucji katechume­natu (przełom IV i V w.)

  • znaczna liczba kandydatów (potrzeba uproszcze­nia rytu),

  • surowa dyscyplina pokutna, która po­wstrzymywała wielu przed przystąpieniem do chrztu.

  • rozpowszechnia się także praktyka chrztu dzieci.

  • świat grecko-rzymski był już chrze­ścijański i chrzty dorosłych raczej się nie zdarzały. W nielicznych wypad­kach udzielano pogłębionych nauk już po chrzcie.

  • katecheza nie służyła już jako przygotowanie katechumenów do chrztu, lecz stała się pouczeniem dla ochrzczonych i wprowadzeniem ich w życie chrześcijańskie.

  • główny ciężar wychowania spoczywał na rodzicach,

    • mieli obowiązek przygotowywać dzieci do życia religijnego, uczyć modlitwy, podstawowych prawd wiary.

    • powstały podręczniki dla rodziców zawierające wskazówki, jak uczyć pacierza, prawd wiary, uczestnictwa w obrzędach liturgicznych, jak upominać i karać. Przy spowiedzi rodzice byli rozliczani z tego obowiązku i dodatkowo pouczani.


Szkolnictwo kościelne

  • Powstaje wiele szkól klasztornych, parafialnych, katedralnych, kolegiackich

  • głównie dla kształcenia śpiewaków i przyszłych duchownych do stanu kapłańskiego

  • we wszystkich typach szkół nauka była prowadzona na 2 poziomach:

    • trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka), po którym absolwent umiał czytać, pisać i posługiwać się łaciną,

    • quadrivium (arytmetyka, muzyka, astronomia, geometria).

  • Podstawową metodą nauczania była memoryzajca (formuł katechizmowych i modlitw) oraz dedukcja.



Katecheza parafialna

  • niewielki procent dzieci uczęszczał do szkół

  • nauczanie przez księdza na coniedzielnych katechezach (kazania katechizmowe);

  • główne tematy: Msza święta i spowiedź.

  • „katecheza ludowa” – katecheza na wioskach, duszpasterze pod pretekstem nauczania dzieci nauczali dorosłych

  • „Biblia pauperum”, rzeźby, witraże, stacje Drogi Krzyżowej sprzyjały wyjaśnianiu trudnych katechetycznych treści oraz lepszemu przyswajaniu przez ludzi prostych



Katecheza po Soborze Trydenckim

Sobór Trydencki (1545-1563) położył duży nacisk na ożywienie religijności i na formację doktrynalną. Wyrazem tego były dokumenty i postanowienia:



  • Dekret „De reformatione” – proboszczowie w niedziele i święta mieli dawać systematyczny wykład wiary, moralności i udzielać wyjaśnień na temat obrzędów liturgicznych. Stąd ukształtowało się kazanie jako podstawowa forma nauczania wiary (kazania katechizmowe);




  • Nastąpił wyraźny wzrost za­intereso­wania systematycznym wychowaniem religijnym dzieci (odpowiedź na reformację). Jest to początek instytucjonalnej katechezy dzieci.




  • Pojawiła się konieczność opracowania katechizmów. Powstały kolejno:

  • katechizmy Piotra Kanizjusza SJ (1555)

  • Katechizm Rzymski (1566 r.) zaaprobowany przez Piusa V; (komisji przewodniczył św. Karol Boromeusz).

  • katechizmy Roberta Bellarmina SJ (1597)


Podsumowanie – cechy średniowiecznej katechezy:

  • „Societas Christiana” całe życie społeczne przesycone elementami religijnymi;

    • Alians ołtarza z tronem (np. koronacja króla, pasowanie na rycerza, działalność bractw i cechów,).

    • Wszystko, co dotyczyło państwa odnosiło się także do Kościoła i odwrotnie.

    • Chrzest w tych warunkach był nie tylko podstawą przynależności do Kościoła, lecz także tytułem do nabycia praw obywatelskich.

  • dominuje katecheza domowa, rodzinna;

  • niezależnie rozwija się teologia uniwersytecka i katecheza prostego ludu.







E. KATECHEZA OŚWIECENIA


  • Początki szkolnej lekcji religii.

    • Obowiązek szkolny - w Polce Komisja Edukacji Narodowej (1773)

    • po Rewolucji Francuskiej (1789) Kościół zepchnięty z patronatu nad szkolnictwem
      (z całości kształcenia dzieci zdołał zachować jedynie lekcje religii).

    • Katecheza w szkole. Rządy różnych państw wyrażały zgodę na nauczanie religii w szkole z dwóch powodów:

      • ze względu na presję społeczeństw (w większości katolickich)

      • z politycznego wyrachowania (katecheza miała wychowywać dobrych obywateli).

  • Korzyści:

    • unormowana i systematyczna nauka szkolna

    • lekcja religii wpisywała się w całokształt szkolnego wychowania.

    • katecheza szkolna korzystała z rozwoju pedagogiki, dydaktyki i metodyki.




  • Trudności:

    • katecheza traci swój charakter sakralny i kerygmatyczny.

    • ogranicza się do przekazu wiedzy,

    • zanik katechezy parafialnej (dorosłych).




  • Wpływ ideologii oświecenia

    • naturalizm abstrahujący od chrześcijaństwa.

    • wychowanie moralne wyprowadzane z etyki naturalnej.

    • Religia jako nauczanie moralności czy pouczenie o obowiązkach religijno-moralnych (moralizm).

    • Pismo święte było wykorzystywane jako „skarbiec przykładów” religijno-moralnych


Podsumowanie – cechy katechezy Oświecenia:

  • nauczanie (w tym katecheza) stały się powszechne,

  • nauczanie religijne znalazło swoje miejsce w całym systemie oświaty,

  • niebezpieczeństwo intelektualizmu, racjonalizmu, moralizmu,

  • zaniedbano katechezę parafialną, zapomniano o katechezie dorosłych,

  • dla umoralnienia wprowadzono skróty Biblii dla dzieci („biblijki”).

F. NEOSCHOLASTYKA (XIX w.)

Geneza

Silny proces dechrystianizacji Europy w okresie Oświecenia (libe­ralizm, racjonalizm, modernizm) spowodował, że w Kościele dominowały działania obronne przed wypaczeniami teologicznymi okresu Oświecenia. Oficjalną nauką Kościoła stała się neoschola­styka i jej metody (nauka precyzyjnie zdefiniowana i logicznie usystematyzo­wana). Odwoływano się do św. Bonawentury, św. Tomasza czy Dunsa Szkota.


Koncentracja na wiedzy. Intelektualizm i memoryzacja

  • Pod wpływem neoscholastyki ka­techeza została sprowadzona do przekazu wiedzy religijnej wyrażonej w ścisłych teolo­gicznych sformułowaniach i teologicznym języku.

  • Materiał katechizmowy miał układ logiczny, dzielony na traktaty (zgodnie z teologią systematyczną).

  • Nie­skomplikowana metodyka katechezy znowu opierała się na toku dedukcyjnym, który polegał na analizowaniu i wyjaśnianiu teologicznych pojęć.

  • W roku 1847 ukazał się obszerny, niemiecki katechizm jezuity Józefa De­harba przeznaczony dla dorosłych. W niedługim czasie autor opracował cztery krótsze wersje dla różnych poziomów szkół, w tym słynny „Mały Kate­chizm”. Katechizm Deharba mimo drobnych zmian w licznych wy­daniach zachował ten sam układ treści i przekaz prawd wiary w postaci py­tań i odpowiedzi (ścisłych teologicznych definicji). Został przyjęty w większo­ści krajów Europy, a także w krajach misyjnych (Chiny, Indie). Stał się inspira­cją dla wielu katechizmów wydawanych w XIX i XX wieku.



Struktura katechezy neoscholastycznej:

  • lekcja rozpoczynała się od odpytania zadanych formuł kate­chi­zmowych na poprzedniej lekcji.

  • następnie katecheta wyjaśniał dokładnie treści poszczegól­nych, wyuczonych na pamięć definicji, by w miarę możliwo­ści memoryzacja łączyła się ze zrozumieniem.

  • następowała krótka zachęta do dobrego życia w oparciu o zasady podane w katechizmie

  • na końcu katecheta zobowiązywał uczniów w ramach pracy domowej do przyswojenia kolejnej partii materiału.




  • Mate­riał dzielony był na pytania i odpowiedzi przewidziane na daną jed­nostkę lekcyjną.

  • Metoda: wychodzono od definicji, którą wyjaśniano, od abstrakcji do konkretu (metoda dedukcyjna).



Cechy katechezy neoscholastycznej:

  • Katecheza została sprowadzona do przekazu pewnego kompendium wiedzy teologicznej.

  • Celem tej katechezy był przekaz określonej wiedzy teologicznej, wyrażonej w suchych i oderwanych od życia definicjach teologicznych.

  • Zamiast doprowadzenie do spotkania uczniów z żywym i osobowym Bogiem, katecheza koncentrowała się na przekazie wiedzy.

  • Pismo św. odgrywało w tej katechezie rolę drugorzędną i pomocniczą. Służyło wyłącznie jako materiał ilustracyjny lub uzasadniający.

  • Dominowała metoda dedukcyjna, czyli metoda analizy i objaśniania tekstu katechizmu. (nauczyciel „przebiegał” po kolei wszystkie pytania i odpowiedzi katechizmu, wyjaśniał je ilustrując i uzasadniając niekiedy tekstem Pisma św. oraz dawał jakieś praktyczne zastosowanie).

  • ukierunkowana na zapamiętywanie, logiczny układ materiału oraz ści­słe de­fini­cje,

  • zagubiony radosny charakter przepowiadania.



  1   2


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość