Strona główna

Kształtowanie się demokracji szlacheckiej za jagiellonóW


Pobieranie 19.16 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar19.16 Kb.
KSZTAŁTOWANIE SIĘ DEMOKRACJI SZLACHECKIEJ ZA JAGIELLONÓW.

W czasach panowania ostatniego Piasta – Kazimierza Wielkiego, ukształtowała się, podobnie jak w całej Europie, monarchia stanowa. Pierwszy przywilej z 1374 r., obejmujący w całości stan szlachecki, zapoczątkował proces uzyskiwania przez szlachtę większej pozycji ekonomicznej, a następnie i prawnej. Czasy Jagiellonów to okres nadawania, kosztem innych stanów, licznych przywilejów szlachcie, które doprowadziły do uprzywilejowanej pozycji tego stanu w społeczeństwie polskim. Proces kształtowania się demokracji szlacheckiej obejmuje cały XV i XVI wiek.

Ustawodawstwo antychłopskie

  1. Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki Sławnego Królestwa Polskiego

Wieś Kaczyce (...) która ma żyzną i urodzajną glebę (...). Usunął wszystkich kmieci z łanów i dołączywszy ich do dawnych pól folwarcznych stworzył wspaniały folwark, któremu drugi podobny trudno byłoby znaleźć, a pobudowawszy kilka obszernych, rozległych spichrzy gromadzi klasztor w nich i przechowuje wielką moc zboża wszelkiego rodzaju.

  1. Konstytucja sejmu krakowskiego z 1496 r. ograniczeniu wolności osobistej chłopa

Ilu kmieci ma być rokrocznie ze wsi wypuszczanych?

A także opierając się na konstytucji króla Kazimierza Wielkiego, naszego poprzednika, stanowimy, że tak jak dotąd było stosowane na mocy zwyczaju, tak też na stałe winno być przestrzegane, że mianowicie w poszczególnych latach nie więcej jak tylko jeden kmieć będzie mógł prawnie i w sposób dozwolony przenieść się z jednej wsi do drugiej, gdy zaś ktokolwiek wymienionego jednego kmiecia nie będzie chciał wypuścić, popaść ma w zwykłą karę, którą zwykło ustanawiać od dawien dawna w poszczególnych ziemiach w tej mierze przeciwko tym, co inaczej czynią.



  1. Statut toruński z 1520 r.

Zygmunt etc., ogłaszamy niniejszym (...), iż wszyscy osadnicy, czyli kmiecie wszystkich wsi, tak naszych jak poddanych naszych jakiegokolwiek stanu, którzy przedtem nie pracowali jednego dnia w tygodniu, dla nas i swoich panów z każdego łanu jeden dzień tygodniowo mają i są obowiązani pracować, z wyjątkiem tych wieśniaków, którzy czynszem w pieniądzach lub w zbożu, albo jakąkolwiek opłatą, lub daniną, robociznę panom swoim już przedtem spłacili. To jednak pozostawia się do rozstrzygnięcia ich panom i to także szczególnie zastrzegając, że ta ustawa nie dotyczy tych kmieci, którzy więcej dni w tygodniu dla nas i swoich panów zwykli pracować, albowiem to prawo odnosi się tylko do tych, którzy mniej niż jeden dzień w tygodniu dla nas i swoich panów zwykli pracować.

  1. Ustawa sejmu piotrkowskiego przeciwko zbiegłym chłopom z 1532 r.

Radząc nad pożytkiem spraw prywatnych ogółu (szlachty) naszego królestwa, które najwięcej szkody przynoszą przez złośliwość zbiegłych chłopów czyli kmieci lub ich synów, tak, że wielu z naszych poddanych z braku sług i robotników cierpi na skutek zaniedbania pilnych robót, postanawiamy i uchwalamy:

Starostowie i ich zastępcy, jak również władze miejskie grodów i miast mają chwytać przebywających tam wszystkich chłopów czyli kmieci, zagrodników, czy jakichkolwiek innych poddanych lub ich synów, którzy uciekając bez wiedzy i woli swego pana przenoszą się do innych okolic. Schwytanych mają używać do prac służebnych tak długo, dopóki pan zatrzymanego lub zatrzymanych odnalazłszy nie zażąda ich. Na żądanie bowiem pana i na mocy dowodu, że to jest jego poddany, starostowie i ich zastępcy oraz władze miejskie grodów i miast będą mieć obowiązek wydać owego (poddanego) bezzwłocznie za pobraniem od tego, kto dochodzi swego poddanego, dwunastu groszy, które według naszego postanowienia będą im się należały za trud i staranność wykazaną przez zatrzymanie poddanego.



Ustawodawstwo antymieszczańskie

  1. Konstytucja z 1538 r. o przymusowym pozbywaniu posiadłości ziemskich przez mieszczan

(...) Postanawiamy, że mieszczanie i plebs na przyszłość, zgodnie z dawnym zakazem dóbr ziemskich dziedzicznych nie mają kupować (.-.).

Dobra zaś, które mieszczanie do tego czasu posiadali i posiadają mogą zachować na przeciąg czterech lat; owe zaś dobra powinni sprzedać według własnej woli komukolwiek ze stanu szlacheckiego pod groźbą ich utraty.



  1. Konstytucja z 1565 r. o zakazie wywozu towarów za granicę przez kupców polskich

(...) Żadnych towarów małych i wielkich nie ma być wolno kupcom naszym koronnym stanu wszelkiego z granic koronnych wywozić za granicę, jedno cudzoziemcom samym będzie wolno ze wszelakimi kupiami małymi i wielkimi na też miejsca składowe przyjeżdżać i tam za się towary wszelkie brać, nakładać i wozić tam, gdzie im będzie potrzeba, cła i myta wszystkie powinne i zwykłe zapłaciwszy.

  1. Konstytucja „Nihil Novi” z 1505 r.

"Ponieważ prawa ogólne i ustawy publiczne dotyczą nie pojedynczego człowieka, ale ogółu narodu, przeto na tym walnym sejmie radomskim wraz za wszystkimi Królestwa naszego prałatami, radami i posłami ziemskimi za słuszne i sprawiedliwe uznaliśmy, jakoż postanowiliśmy, iż odtąd na potomne czasy nic nowego (nihil novi) stanowionym być nie ma przez nas i naszych następców, bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich. co by było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej oraz ze szkodą i krzywdą czyjąśkolwiek, tudzież zmieniło ku zmianie prawa ogólnego i wolności publicznej".

  1. Uchwały sejmu piotrkowskiego 1562 r.

Uchwała sejmowa w sprawie egzekucji dóbr królewskich.

Oznajmujem wszem wobec i każdemu z osobna (…) skarb koronny przez zbytnie upraszanie dóbr stołu naszego bardzo umniejszon a wyniszczon jest, o co się wszystkie ziemie Korony naszej ustawicznie najwięcej uskarżały, przypisując i przyczytając to nam za krzywdę i szkodę pospolitą, gdzie by upraszania takowe, bądź i zastawy, które by przeciw statutom koronnym dane i zapisane, zasię ku skarbowi i pożytkowi koronnemu przywrócone nie były. Chcąc już więc tedy tak ciężkiemu uskarżaniu pospolitemu, najwięcej czasu tego tak niebezpiecznego i zatrudnionego koniec uczynić, (…) tak ustanawiamy i skazujemy (…).

Statut króla Aleksandra*, stryja naszego, tak go wykładać i rozumieć najdujemy, jako słowa tego statutu same w sobie brzmią i obmawiają, w mocy swej go zostawujemy. A tak wszystkie po tym statucie daniny, darowizny wieczne, feuda albo lenna, też i przedania nasze, przodków naszych, także też fundusze i nadania wszystkich duchowieństw jakożkolwiek zapisane , mają być i są tym statutem kasowane a w niwecz obrócone, jako te które się prawu pospolitemu przeciwnie nalezione i osądzone we wszystkich państwach i księstwach do Korony należących, tak w księstwie i ziemiach pruskich, jako zatorskim i oświęcimskim księstwie, gdyż te księstwa pod jedną pieczęcią i laską koronną są. Takowe wszystkie imion** danie infeudowane*** i przesadne w ziemiach niżej omienionych przypadają w ręce nasze i Rzeczypospolitej. (…)

Uchwały sejmowe w sprawie zniesienia zasady łączenia w jednym ręku kilku urzędów (tzw. incompatibilias)

Kasztelan żaden burgrabią zamku krakowskiego być nie może, gdyż na wojnie każdego kasztelana bytności dla sprawowania**** ludzi jest potrzeba, burgrabia zasię na zamku krakowskim obecnie być powinien (…).

Gdyż jest rzecz słuszna, aby każdy na jednym urzędzie, przestał, aby tym pilniej powinności onego urzędu wykonywał, ustawujemy: aby żaden dwojga starostwa sądowego dzierżeć nie mógł.

(…) za pilnym żądaniem posłów koronnych ustawujemy – że żaden wojewoda, ani kasztelan starostą ani urzędnikiem ziemskim być nie może w jednym województwie, okromia starostwa a województwa i kasztelanii krakowskich, które podle dawniejszych statutów społu stać może. Ale każdy inny urząd ziemski z starostwem też i z krakowskim, społu stać nie może (…).



Zadania:

  1. Po przeczytaniu ustaw antychłopskich i antymieszczańskich odpowiedz: jakie ograniczenia one wprowadzały:

  1. chłopom

  2. mieszczanom

  1. Znając ustawy, o których jest mowa w pkt 1, zastanów się, jakie korzyści z nich płynęły dla stanu szlacheckiego. Dlaczego szlachta zabiegała u panujących o ich uchwalenie?

  2. Jaką zasadę wprowadzała konstytucja Nihil novi? Dlaczego szlachcie tak bardzo na niej zależało?

  3. Przedstaw przyczyny ruchu egzekucyjnego w Polsce. Odszukaj w piotrkowskich uchwałach sejmowych postanowienia tego ruchu. Zastanów się, przeciwko komu faktycznie były one skierowane.

  4. Czy po analizie tych wszystkich ustaw i konstytucji potrafisz udowodnić, że stworzyły one podstawy do ukształtowania się w Polsce demokracji szlacheckiej?


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość