Strona główna

Litwa I polska w pierwszych latach niepodległOŚci (1918 – 1922)


Pobieranie 23.78 Kb.
Data17.06.2016
Rozmiar23.78 Kb.
LITWA I POLSKA W PIERWSZYCH LATACH NIEPODLEGŁOŚCI (1918 – 1922)



  1. Wilno – główne zarzewie konfliktu polsko–litewskiego.

Pierwsze lata istnienia niepodległej Polski i Litwy były bardzo trudne dla obu państw. Odrodzona Polska była osaczona przez wrogich sąsiadów. Od północy i zachodu zagrażały nam choć pokonane, ale wciąż silne Niemcy. Próby przyłączenia do Polski Warmii i Mazur,

a zwłaszcza Śląska napotykały na ogromne trudności i stanowcze sprzeciwy Niemiec. Trwały spory i walki z Czechami o Śląsk Cieszyński, a także Spisz i Orawę, ziemie zamieszkałe przez ludność polską. W Galicji toczyły się zacięte walki o Lwów i Wschodnią Galicję.
Na wschodzie śmiertelnym zagrożeniem dla niepodległej Polski była Rosja.

Daleka od stabilizacji była też sytuacja Litwy w pierwszych latach jej samodzielnego bytu. Realnym zagrożeniem dla Litwy – podobnie jak dla Polski, stawała się Rosja. U schyłku 1918 r. rozwinęli ożywioną działalność w Wilnie komuniści litewscy, głoszący wprowadzenie władzy radzieckiej w Wilnie i na Litwie.

W tym czasie Polacy mieszkający na Litwie rozwinęli ożywioną działalność zmierzającą do utrzymania łączności z Polską Odrodzoną. Organizowali wiece, uchwalali postulaty przyłączenia do Polski części Litwy zamieszkałej przez ludność polską.

Dla państwa polskiego ułożenie stosunków z Litwą było sprawą wyjątkowej doniosłości, jednak szanse zbliżenia i wzajemnego pojednania z każdym dniem malały.


W okresie od listopada 1918 do lipca 1919 r. władze polskie podejmowały próby porozumienia polsko-litewskiego.

Początkowo jednak między obu krajami kształtującymi swą państwowość nie było bezpośredniej łączności. Polska była wówczas oddzielona od Litwy silnym kordonem wojsk niemieckich.


W rozmowie z delegacją Litwinów z Polski (18 XII 1918) Piłsudski oświadczył, że jest przyjacielem Litwinów, nie jest przeciwny państwu litewskiemu, ale sądzi, że Litwa będzie państwowo zespolona z Polską. Kiedy z końcem grudnia wojska niemieckie miały opuścić Wilno, strona polska podjęła rozmowy z Niemcami i Litwinami, pragnąc przerzucić kilka batalionów do Wilna, celem podjęcia obrony miasta przed oddziałami Armii Czerwonej.
W oficjalnej nocie z 23 XII 1918 r. przyjęcie pomocy ze strony polskiej władze Litwy uzależniały od uznania niepodległego państwa litewskiego ze stolicą w Wilnie. Oficjalne stanowisko Litwinów, do którego rząd litewski będzie stale powracał, zdecydowanie przekreślało wszelkie porozumienie z Polską. Oddanie Wilna Litwie nie wchodziło

w rachubę, nie mogło być przedmiotem rokowań. Wobec zagrożenia ze strony bolszewików rząd litewski w pośpiechu opuścił Wilno i przeniósł się do Kowna. Zorganizowana polska Samoobrona Wilna była zbyt słaba, by przeciwstawić się bolszewikom. Dnia 5 I 1919 r. Armia Czerwona zajmuje miasto. Bezpośrednie kontakty polsko-litewskie zostały wówczas przerwane. Litwę północną ogarnęła rewolucja. Silne oddziały zbrojne popierane


przez ludność miejscową opanowały m. in. Poniewież, Szawle, Kurszany i Telsze. Z pomocą wojsk niemieckich rząd litewski powoli opanował sytuację.

Z początkiem 1919 r., kiedy po zajęciu Wilna przez bolszewików, rząd litewski salwował się ucieczką do Kowna i prowadził na Żmudzi walkę z rodzinnym ruchem komunistycznym, w Polsce toczyły się spory i dyskusje dotyczące rozwiązania kwestii litewskiej. Dominowały dwie główne koncepcje polityki wschodniej: Narodowa Demokracja z Romanem Dmowskim na czele opowiadała się za wcieleniem całego terytorium Litwy do Polski. Natomiast obóz skupiony wokół Piłsudskiego głosił program federacji. Związek ten miał się opierać na współpracy i zbliżeniu. Litwini zawzięcie odrzucali plany inkorporacyjne, ale nie godzili się też na rozwiązanie federacyjne. Wiosną 1919 r. Piłsudski podjął decyzję drogą akcji zbrojnej uwolnić Wilno spod okupacji bolszewickiej. Po zdobyciu Lidy (16 IV 1919) brygada jazdy Beliny-Prażmowskiego oraz pułki legionowe Edwarda Rydza-Śmigłego, po zaciekłym boju 19 kwietnia zajęły Wilno, a 20 i 21 IV oczyściły przedmieścia i okolice miasta z wojsk rosyjskich.

Zajęcie Wilna przez wojsko polskie pogorszyło i tak już złe stosunki polsko-litewskie. Ze strony Litwinów pojawiły się liczne skargi, protesty przeciw zajęciu Wilna przez Polskę.

W odezwie wydanej wówczas, strona litewska stwierdziła stanowczo, że bez uznania niepodległości Litwy i bez zwrotu Wilna nie może być zgody z Polską.

W czerwcu 1919 r. po podpisaniu Traktatu Wersalskiego okupacyjne wojska niemieckie opuszczają Kowno i Litwę, a także ziemię suwalską, którą zajmują oddziały polskie po drobnych utarczkach z Litwinami. Dopiero pod koniec sierpnia 1919 r. doszło
do pierwszych krwawych walk polsko-litewskich na Suwalszczyźnie, głównie w rejonie Sejsz, które kilka razy przechodziły z rąk do rąk. Równocześnie strona polska podjęła akcję mającą na celu dokonanie przewrotu i obalenie rządu litewskiego, a następnie ustanowienie
w Kownie i na Litwie propolskiego rządu. Nieudana próba przewrotu w Kownie, walki
z Litwinami w Suwalskiem miały fatalne następstwa dla dalszych stosunków polsko–litewskich. Wykorzystując te wydarzenia, strona litewska rozwinęła wówczas napastliwą propagandę antypolską. Ze strony zwolenników inkorporacji Litwy podnoszono wówczas potrzebę zbrojnej interwencji, jednak pomysły te stanowczo odrzucał Józef Piłsudski.

Pojednanie polsko-litewskie staje się nieosiągalne, główne zarzewie konfliktu –

to jedno z najpiękniejszych miast w świecie – Wilno leżące nad urokliwą Wilią.
Dla Litwinów to historyczna stolica Wielkiego Księstwa Litewskiego, dla ówczesnych Polaków - miasto polskie, w którym ludność litewska liczyła znikomy procent. Wydaje się, że ówczesne warunki, nastroje społeczeństwa sprawiały, iż Wilno musiało pozostać

w granicach Polski, a takie rozwiązanie było dla Litwy nie do przyjęcia.

2.Wojna polsko-bolszewicka 1920 r. i przekazanie Wilna przez Rosjan Litwinom.
Latem 1920 r. stosunki polsko-litewskie uległy poważnej zmianie. Polska ofensywa

na Kijów pomimo dużych sukcesów załamała się, armie sowieckie podejmują kontrofensywę. Front polski na południu, a przede wszystkim na Białorusi, został przerwany, polskie dywizje znalazły się w odwrocie. Wojna polsko-radziecka przybrała niepomyślny dla Polski obrót. Wojska bolszewickie dowodzone na froncie północnym przez gen. Tuchaczewskiego,


po otrzymaniu rozkazu ruszyły na zachód. W tym dramatycznym okresie władze polskie postanowiły uznać niepodległość Litwy Kowieńskiej. 4 lipca 1920 r., kiedy znad Berezyny ruszyła ofensywa Armii Czerwonej, Warszawa powiadomiła Kowno, że rząd polski podjął decyzję uznania Litwy. Decyzja przyszła zbyt późno, nie miała większego wpływu
na stosunki polsko-litewskie. Litwini, którzy od kilku miesięcy prowadzili rokowania z Rosją, 12 lipca 1920 r. podpisali traktat litewsko-rosyjski. Na mocy układu rząd sowiecki uznał niepodległość Litwy, Wilno i Wileńszczyznę oraz część guberni grodzieńskiej oddawał Litwie. Zwycięskie wojska sowieckie 13 VII znalazły się w okolicy Wilna, słaba dywizja litewsko-białoruska została rozbita, 14 VII sowieci zajęli Wilno.

Polska zagrożona inwazją bolszewicką w ciągu lipca i sierpnia 1920 r. podejmowała próby nawiązania porozumienia z Litwą. Szukając sojuszników, władze polskie z pomocą Francji dążyły do zjednania Kowna i utworzenia wspólnego frontu polsko-litewskiego przeciw inwazji rosyjskiej.

Litwini i tym razem nie byli zainteresowani nawiązaniem współpracy z Warszawą.

6 VIII ratyfikowali układ pokojowy z Rosją z 12 VII i zawarli umowę w sprawie ewakuacji przez bolszewików przyznanych Litwie ziem w umowie zawartej w Moskwie. W ślad za tym 26 sierpnia wojsko litewskie zajęło Wilno.


3. „Bunt” oddziałów gen. Lucjana Żeligowskiego, zajęcie Wilna i utworzenie „Litwy Środkowej”.
Sytuacja na froncie polsko-rosyjskim uległa całkowitej zmianie. Armia polska

15 VIII 1920 r. w zaciętych bojach nad Wisłą i Wkrą odniosła zdecydowane zwycięstwo


nad bolszewikami i udany manewr Piłsudskiego znad Wieprza zagroziło od tyłu armii Tuchaczewskiego, zmuszając ją do odwrotu. W kilka tygodni później w wielkiej bitwie
nad Niemnem bolszewicy zostali ostatecznie rozgromieni przez zwycięską armię polską. Zwycięstwa oręża polskiego musiały skłaniać Piłsudskiego do zajęcia się sprawą Wilna
i Wileńszczyzny przekazanej przez władze radzieckie Litwinom w końcu sierpnia 1920 r. Przygotowania akcji wileńskiej należało trzymać w tajemnicy. Należało liczyć się
ze stanowiskiem państw zachodnich i Ligi Narodów, a przy tym plany zajęcia Wilna musiały być zachowane w ścisłej tajemnicy przed władzami litewskimi.

W połowie września 1920 r. Piłsudski przygotował dość proste plany, które miały uchronić rząd polski przed protestami Zachodu. Zgodnie z tą koncepcją rzekomo zbuntowane oddziały wojskowe związane z Ziemią Wileńską miały opanować Wilno. Zorganizowanie „buntu” Piłsudski powierzył pochodzącemu z Wileńszczyzny gen. Lucjanowi Żeligowskiemu, proponując możliwie szybkie podjęcie marszu na Wilno.

Podobno trudny dylemat Wilna, gen. Żeligowski myślał inaczej rozwiązać.

„Po mojemu – mówił – sprawa Litwy Kowieńskiej prosta: siodłaj konie , marsz, marsz


na Kowno i po zabawie”1.

Ostatecznie „zbuntowna” 1. dywizja litewsko-białoruska i inne formacje polskie

pod dowództwem Żeligowskiego ruszyły na Wilno 8 października 1920 r. Po drobnych starciach z Litwinami pod Jaszunami i Waką, oddziały polskie zajęły Wilno 9 X 1920 r.
Po opanowaniu miasta Żeligowski powiadomił rządy Polski, Litwy, a także Ligę Narodów

o utworzeniu Litwy Środkowej ze stolicą w Wilnie. Dekretem z 12 X generał objął władzę


na terenie Litwy Środkowej jako naczelny dowódca wojsk, określił granice, jej godło państwowe (tarcza z Orłem i Pogonią). Jako władzę cywilną Litwy Środkowej ustanowił Tymczasową Komisję Rządzącą z prezesem Witoldem Abramowiczem.

Po zorganizowaniu władz wojskowych i cywilnych w Wilnie, wojska Litwy Środkowej podjęły działania bojowe celem opanowania całej Wileńszczyzny. Konflikt zbrojny zakończono rozejmem. Umowę o zawieszeniu broni między Litwą Środkowa


a Litwą Kowieńską podpisano 29 XI 1920 r. i przyjęto ustanowioną przez Ligę Narodów polsko-litewską linię demarkacyjną.

4. Uchwała Sejmu Litwy Środkowej (20 II 1922) w sprawie inkorporacji Wilna i Ziemi Wileńskiej do Polski.
Cały niemal 1921 r. przy pośrednictwie Ligi Narodów toczyły się pertraktacje polsko-litewskie, ale i tym razem porozumienia nie osiągnięto. Proponowany przez Zachód plebiscyt na Wileńszczyźnie Litwini odrzucili, zresztą i Polska nie była raczej zainteresowana takim rozwiązaniem. W okresie od kwietnia do września 1921 r. obrady polsko-litewskie odbywały się w Brukseli.

Dyplomata belgijski Hymans proponował, aby na wzór szwajcarski stworzyć dwa kantony: kowieński i wileński ze stolicą w Wilnie. Miały one tworzyć państwo litewskie, miała obowiązywać równość języka polskiego i litewskiego. Strona polska godziła się na przyjęcie takiego projektu, natomiast Litwini takie rozwiązanie kwestii polsko-litewskiej odrzucili.

Twór zwany Litwą Środkową nie miał już racji istnienia, jego sytuacja gospodarcza
i polityczna przedstawiała się źle. Marzenia Piłsudskiego o pojednaniu i związaniu Litwy
z Polską zawiodły. W tej sytuacji pozostało już tylko Litwę Środkową włączyć do Polski.

8 stycznia 1922 r. na Litwie Środkowej przeprowadzono wybory. Powołany Sejm Wileński na pierwszym posiedzeniu 20 lutego 1922 r. podjął uchwałę o wcieleniu Wileńszczyzny do Polski. Zgodnie z tą uchwała polski Sejm Ustawodawczy ratyfikował akt złączenia Litwy Środkowej z Polską (24 marca 1922 r.). Stanisław Mackiewicz pisze,


że posłowie Sejmu Wileńskiego chcieli szybkiego wcielenia Wilna do Polski,
nie chcieli autonomii. Nie uznając tej decyzji, rząd litewski rozwinął na dużą skalę akcję protestacyjną i propagandową przeciw Polsce.

Grażyna Kruczak


WYBRANA LITERATURA PRZEDMIOTU




  1. J. Haller, Pamiętniki, Londyn 1964

  2. S. Lorentz, Album wileński, Warszawa 1986

  3. P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie 1883 – 1939, Warszawa 1985

  4. P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie w latach 1918 – 1920, Warszawa 1966

  5. P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie 1921 – 1939, Warszawa 1997

  6. S. Mackiewicz, Historia Polski, Część I

  7. A. J. Narbut-Łuczyński, U kresu wędrówki. Wspomnienia, Londyn 1966

  8. W. Pobóg-Malinowski, Józef Piłsudski 1867 – 1914, Londyn

  9. J. Remer, Wilno, Poznań 1960




1 A. J. Narbut –Łuczyński, U kresu wędrówki. Wspomnienia, Londyn 1966, s. 233


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość