Strona główna

Masarykova univerzita


Pobieranie 0.84 Mb.
Strona1/7
Data19.06.2016
Rozmiar0.84 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7


MASARYKOVA UNIVERZITA

FILOZOFICKÁ FAKULTA

ÚSTAV SLAVISTIKY

Polský jazyk a literatura

Barbara Tobolová

Anglicyzmy we współczesnym języku polskim (na podstawie wybranych czasopism specjalistycznych)

Bakalářská diplomová práce



Vedoucí práce:

Mgr. Roman Madecki, Ph.D.

Brno 2011

PROHLÁŠENÍ


Prohlašuji, že jsem předloženou diplomovou práci vypracovala samostatně

na základě uvedených zdrojů a literatury.

V Brně dne ………………… ….……………………….

(podpis)


Za odborné a velmi přínosné rady a připomínky děkuji Mgr. Romanu Madeckému, Ph.D.

Spis treści:

  1. Wprowadzenie…………………………………………………………....5

  2. Zapożyczenia……………………………………………………………..7

1. Definicja zapożyczeń………………....………………………...……...7

2. Klasyfikacja zapożyczeń………….……………………………..……..8

2.1. Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na kryterium podmiotu

zapożyczenia........................................................................................8

2.2. Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na stopień przyswojenia...........9

2.3. Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na przyczyny

wprowadzania....................................................................................11

2.4. Zapożyczenia ustne i graficzne..........................................................12

2.5. Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na drogę przedostania się do języka...........................................................................................12

2.6. Kryterium pochodzenia.....................................................................12

3. Historia zapożyczeń angielskich……………...………………………17

4. Ocena zapożyczeń…………………………………………………….23



  1. Analiza I....................................................................................................25

    1. Auto moto...........................................................................................26

    2. Film.....................................................................................................33

    3. Manager magazin................................................................................43

    4. Moje mieszkanie.................................................................................49

    5. Next....................................................................................................52

    6. Podróże...............................................................................................70

    7. Zdrowie...............................................................................................76

  2. Analiza II.................................................................................................83

    1. Chip.....................................................................................................83

    2. Komputer świat.................................................................................104

  3. Podsumowanie........................................................................................116

  4. Resumé....................................................................................................122

  5. Literatura.................................................................................................128

I. Wprowadzenie
W języku polskim oprócz wyrazów rodzimych mamy wiele wyrazów obcych, zapożyczonych z innych języków. Dzięki coraz częstszym kontaktom gospodarczym, kulturalnym i wojennym z innymi krajami, liczba zapożyczeń regularnie wzrastała od IX wieku, kiedy pierwsze zapożyczenia wpłynęły do polszczyzny wraz z przyjęciem chrześcijaństwa przez władcę Mieszka I. W różnych okresach oddziaływały na polszczyznę różne języki. Pierwsze pożyczki średniowieczne pochodziły z języka czeskiego, niemieckiego oraz łaciny.

W późniejszym okresie dołączyły pożyczki z takich języków, jak: włoski, francuski, węgierski, języki ruskie oraz turecko-tatarskie.

Znawca dziejów polszczyzny Zenon Klemensiewicz pisał: „Ciekawy rozdział dziejów słownictwa stanowią wyrazy zapożyczone. Są one objawem i wynikiem wpływów postronnych na język polski, a pozostają w ścisłej i przyczynowej zależności od obcowania Polaków z kulturą innych narodów. Wymianie dóbr duchowych i materialnych [...] towarzyszy przesiąkanie do [...] języka elementów obcych. Stwierdzamy ten stan rzeczy w różnych językach, a jego obecność

w polszczyźnie nie jest ani czymś osobliwym, ani wyjątkowym, ani uwłaczającym”.1

Zapożyczenia z języka angielskiego pojawiły się w języku polskim dopiero

w XIX wieku. Na temat angielskich zapożyczeń zaczęło się stopniowo wypowiadać wielu językoznawców. Zagadnieniem tym zajęli się m. in. H. Koneczna, J. Fisiak,

E. Pepłowski, I. Grabowska, M. Witaszek-Samborska, E. Mańczak-Wohfeld,

B. Walczak, H. Kurkowska i S. Kania.

W swojej pracy zajmuję się zapożyczeniami z języka angielskiego, występującymi w polskich czasopismach fachowych, takich jak np. Next, AutoMoto, Film, Polityka i inne. Pierwszą część pracy, teoretyczną, poświęciłam wytłumaczeniu znaczenia terminów zapożyczenie i anglicyzm, historii i ocenie zapożyczeń angielskich w języku polskim, oraz ogólnej klasyfikacji zapożyczeń.

Drugą część pracy, praktyczną, poświęciłam przedstawieniu czasopism,

z których korzystałam, oraz analizie zapożyczeń, które pojawiły się w wybranych czasopismach fachowych.

Celem pracy jest zbadać częstotliwość i rodzaj występujących zapożyczeń

w zależności od dziedziny, którą zajmuje się dane czasopismo.


II. Zapożyczenia
1. Definicja zapożyczeń
Definicja zapożyczenia, którą podaje Stanisław Sierotwiński w Słowniku terminów literackich brzmi: „Element językowy przeniesiony z innego języka, odmiany lub stylu do wypowiedzi mającej ogólny, jednorodny charakter językowo – stylistyczny. Odróżnia się rozmaite rodzaje zapożyczeń, nadając im odpowiednie nazwy, zależnie od formy, źródła, sposobu urobienia lub funkcji. I tak mówi się

o zapożyczeniach wyrazowych (leksykalnych), frazeologicznych, składniowych (syntaktycznych), znaczeniowych (semantycznych); pochodzące z języków obcych, a używane bez rodzimego przefonetycznienia – nazywa się ogólnie barbaryzmami lub nazwy ich urabia do poszczególnych języków (np. rusycyzm, germanizm, romanizm); z uwagi na sposób przenikania do języka narodowego wyróżnia się bezpośrednie i pośrednie kalki językowe, czyli dosłowne przekłady, hybrydy językowe (składanki z części obcych i swojskich) i inne....”2


Nieco bardziej zwięzła definicja podana jest w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny: „Zapożyczenia to obce w strukturze danego języka wyrazy, zwroty, typy derywatów, formy fleksyjne, konstrukcje składniowe, związki frazeologiczne. Powszechnie przyjęta klasyfikacja zapożyczeń jest oparta na trzech kryteriach: przedmiotu zapożyczenia, pochodzenia i stopnia przyswojenia.”3
Ponieważ moja praca poświęcona jest pożyczkom z języka angielskiego, więc przytoczę jeszcze krótką definicję anglicyzmu: „wyraz, zwrot, konstrukcja składniowa, przejęte z języka ang. albo wzorowane na nim“4

2. Klasyfikacja zapożyczeń

Zapożyczenia możemy klasyfikować według kilku podstawowych kryteriów: podmiotu zapożyczenia, stopnia przyswojenia, przyczyny wprowadzenia, pochodzenia, drogi przedostania się do języka. Ponadto rozróżniamy pożyczki ustne i graficzne.5


2.1 Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na kryterium podmiotu zapożyczenia.

a) Zapożyczenia właściwe

- obce wyrazy przejęte razem ze znaczeniem, czasami upraszczana jest wymowa i pisownia, np.:



mecz – z ang. match (spotkanie sportowe, rozegrane między pojedynczymi zawodnikami lub dwiema drużynami)

brydż – z ang. bridge (gra w karty, rozgrywana talią 52-kartową przez grające przeciw sobie dwie pary, w której po każdym rozdaniu i licytacji następuje rozgrywka, a jej wynik jest wyrażony w punktach)

dumping – z ang. dumping (sprzedaż towarów na rynkach zagranicznych po cenach niższych od cen krajowych, nieraz poniżej kosztów własnych, w celu zdobycia lub utrzymania rynku, uzyskania obcych dewiz)
b) Zapożyczenia strukturalne (kalki)

- kalki, będące dokładnymi odwzorowaniami obcych konstrukcji, wiernymi tłumaczeniami ich części składowych, np.:



wydawać się, być jakimś – z ang. seem to be,


  • Słowotwórcze

- są to struktury, które powstały dokładnie na wzór wyrazów obcych, odtwarzają ich strukturę, np.:

nadwaga – z ang. overweight

nastolatek – z ang. teenager

  • frazeologiczne

- są to struktury, w których odwzorowane zostały stałe związki wyrazowe, np.:

być na topie – z ang. to be on top

nie ma sprawy – z ang. - no matter

  • znaczeniowe

- wyrazy zapożyczone, które nabierają innego znaczenia w języku rodzimym, np.:

gorylochroniarz

myszczęść komputera


  1. Zapożyczenia semantyczne

- polegają na przejęciu tylko znaczenia wyrazu, które uzupełnia znaczenia już

znane, np.:

słowo korespondować pod wpływem angielskiego słowa to correspond zyskało znaczenie odpowiadać czemu, być odpowiednim
d) Zapożyczenia sztuczne

- wyrazy danego języka utworzone z obcych morfemów (leksykalnych i słowotwórczych).
hybrydy – pożyczki sztuczne, mające w swoim składzie cząstki różnojęzyczne, np.:

telewizja – ang. television, z gr. tēle- „daleko” + łac. visio „widzenie”

ciucholand – pol. ciuch + ang. land „kraj, ziemia”
2.2 Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na stopień przyswojenia
a) Cytaty

- wyrazy i zwroty, którymi użytkownicy języka polskiego posługują się

(w mowie i piśmie) w oryginalnej, obcej postaci (łącznie z akcentem), np.:



bye-bye [bai-bai] – z ang. bye-bye
b) Zapożyczenia częściowo przyswojone

- wyrazy obce mające uproszczoną wymowę i pisownię, adaptowane do polskiego systemu językowego, ale mimo to nieodmienne z powodu nietypowej budowy fleksyjnej, np.:



guru – hindi guru z sanskr. (dosł. ciężki, ważny, czcigodny)

kakao – z hiszp. cacao (nasiona owoców kakaowca; także: proszek

z tych nasion, używany jako podstawowy składnik do wyrob

czekolady oraz do sporządzania napoju o tej samej nazwie)

konfetti – z wł. confetti (l.mn. od confetto – kandyzowany migdał, cukierki, którymi obrzucano się w karnawale; dziś - drobne, różnobarwne krążki papieru, którymi obsypują się uczestnicy zabaw karnawałowych, balów, festynów itp.)
c) Zapożyczenia całkowite

- wyrazy i wyrażenia przejęte z języków obcych, ale przystosowane do systemu języka polskiego pod względem pisowni, wymowy i odmiany, np.:

budżet – z ang. budget (zestawienie, plan dochodów i wydatków

przewidzianych na przyszły okres (miesiąc, kwartał, rok); ogół dochodów i wydatków)



dżem – z ang. jam (rodzaj konfitur o galaretowatej konsystencji)

skecz – z ang. sketch (krótki utwór sceniczny o lekkiej, żartobliwej treści i żywym, dowcipnym dialogu, grywany w kabaretach i teatrach estradowych)
- ciekawe, że w ostatnim okresie pojawiły się anglicyzmy, które się odmieniają wg zasad polskiej fleksji i są podstawą do urabiania różnych derywatów słowotwórczych, co świadczy o wysokim stopniu ich przyswojenia, a jednak zachowują często obcą wymowę i pisownię (subwoofer: -ra, -rze; firewall: -a, lm. -e; hard core: -e’u, -rze; hoardcorowy; free jazz – free jazzowy); chyba wpływ szerzącej się znajomości ang., przynajmniej wymowy.

d) Internacjonalizmy leksykalne

- wyrazy funkcjonujące w wielu językach w jednakowej bądź jedynie zmodyfikowanej fonetycznie i gramatycznie postaci; najczęściej pochodzenia greckiego lub łacińskiego lub utworzone na podstawie słów greckich i łacińskich, rzadziej pochodzące z języków nowożytnych. Szczególnie licznie występują w obrębie fachowej terminologii, także literackiej, np.:

symbol – z gr. sýmbolon (znak umowny pełniący funkcję zastępczą wobec przedmiotu, przywodzący na myśl ów przedmiot)

modus – z łac. modus (miara, wzór, sposób)

film – z ang. film (rodzaj widowiska, polegającego na rzutowaniu na ekran za pomocą odpowiedniej techniki projekcyjnej utrwalonych na specjalnej taśmie fotograficznej obrazów rzeczywistych lub inscenizowanych wraz z oprawą dźwiękową i muzyczną)

burleska – z wł. burlesco (utwór satyryczno-komediowy łączący wzniosłą tematykę z pospolitym, niekiedy wulgarnym stylem, często będący parodią lub trawestacją)

2.3 Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na przyczyny wprowadzania
a) Przyczyny wewnątrzjęzykowe

  • niska frekwencja pewnych wyrazów, co powoduje, że ulegają one zapomnieniu i stąd wynika konieczność wprowadzania w ich miejsce pożyczek,

  • występowanie par homonimicznych, co prowadzi do zastępowania jednego z homonimów przez obce jednostki leksykalne,

  • utratę ekspresywności przez niektóre rodzime leksemy, co przyczynia się do zapożyczania nowych wyrazów ekspresywnie nacechowanych,

  • niewystarczające zróżnicowanie pewnych pól semantycznych

w języku – biorcy w porównaniu z językiem dawcą,

  • niekorzystne asocjacje rodzimych leksemów.

b) Przyczyny zewnątrzjęzykowe

  • konieczność nazywania nowych desygnatów, co wydaje się rozwiązaniem bardziej ekonomicznym niż stwarzanie rodzimych określeń.

  • Wprowadzanie pożyczek z języka, który cieszy się prestiżem. 6


2.4 Zapożyczenia ustne i graficzne

a) ustne – zapożyczenia przenoszone drogą ustną z języka-dawcy do języka-

biorcy.


b) graficzne – pożyczki dostające się do języka-biorcy za pośrednictwem osób

odczytujących wyrazy angielskie według polskich wzorów.


2.5 Klasyfikacja zapożyczeń ze względu na drogę przedostania się do języka

a) bezpośrednie – samoistne i bezpośrednie przedostawanie się wyrazów

z jednego języka do drugiego.



b) pośrednie – przenikanie wyrazów za pośrednictwem języków trzecich, np.:

cyfra, która pochodzi od arabskiego sifr i przez łacińskie cifra

zostało przejęte do polszczyzny.



2.6. Kryterium pochodzenia

- ostatnim podziałem zapożyczeń w języku polskim, który chciałabym przedstawić, jest podział ze względu na źródło pochodzenia. Przedstawię jednak tylko języki, z których polszczyzna zaczerpnęła najwięcej pożyczek.


a) anglicyzmy

- zaczęły silnie oddziaływać na słownictwo polskie dopiero po drugiej wojnie światowej, np.:



komputer – z ang. computer (urządzenie elektroniczne automatycznie

przetwarzające informacje (dane) zapisane cyfrowo, służące do

szybkiego wykonywania obliczeń, przechowywania,

porządkowania i wyszukiwania danych oraz sterowania pracą

innych urządzeń)

bestseller – z ang. bestseller (książka, która zdobyła w jakimś okresie

największą pokupność, największe powodzenie, niezależnie od

swoich wartości literackich i artystycznych)

puzzle – z ang. puzzle (łamigłówka w postaci obrazka pociętego na kawałki,

z których należy ułożyć cały obrazek)



b) arabizmy

- wyrazy te przedostały się do polszczyzny za pośrednictwem innych języków,

ponieważ kultura polska nigdy nie miała bezpośredniego kontaktu z kulturą

arabską. Pierwsze arabizmy zostały przyjęte do polszczyzny w XVI–XVIII

wieku i dotyczyły głównie terminologii wojskowej lub religijnej, np.:

algebra – z arab. al-dżebr (dział matematyki będący początkowo teorią

rozwiązywania równań posługującą się symboliką literową, obecnie

także mający za przedmiot badań abstrakcyjne twory, takie jak grupy,

pierścienie, ciała, struktury)



alkohol – z arab. al-kuhl (miałki proch, pył; od XVIII w. eufemicznie

o spirytusie, niby o roztworze proszku lekarskiego)



szejk – z arab. szejch (pierwotnie – naczelnik rodu lub plemienia arabskiego;

później – zwierzchnik małej jednostki administracyjnej, gminy religijnej;

tytuł używany w krajach arabskich w stosunku do osób starszych i

szanowanych)



c) bohemizmy

- język czeski był jednym z pierwszych języków z których polszczyzna przejmowała wyrazy obce. Pierwsze bohemizmy zostały przejęte już pod koniec

X wieku, kiedy podczas chrztu Polski doszło do bliskiego kontaktu pomiędzy Polską i Czechami. Jednak najintensywniej polszczyzna zapożyczała wyrazy

z języka czeskiego w XIV–XVI wieku, np.:

chrzest – z s.-czes. krst (podstawowy sakrament ustanowiony przez Jezusa

Chrystusa)



robot – z czes. robot (maszyna; urządzenie techniczne imitujące działanie, czasem

nawet wygląd człowieka, odznaczające się określonym stopniem

automatyzacji)

obywatel – z czes. obyvatel ( mieszkaniec)

d) galicyzmy

- w XVII–XVIII wieku francuszczyzna stała się językiem dworu, arystokracji

i szlachty. Zapożyczenia dotyczyły głównie teatru, literatury, mody, wyposażenia wnętrz, kuchni, przedmiotów zbytku, ale także wojskowości. Okresem najsilniejszego nasilenia wpływów francuskich był wiek XIX, dzięki bardzo bliskim stosunkom odrodzonej Polski i Francji. Do poważnego osłabienia wpływów francuskich na polszczyznę dochodzi po II wojnie światowej, np.: koniak – z fr. cognac (napój alkoholowy otrzymywany ze spirytusu

oddestylowanego z wina, głównie białego, poddanego kilkuletniemu dojrzewaniu w beczkach dębowych)



biżuteria – z fr. bijouterie (drobne przedmioty wyrabiane ze szlachetnych metali i innych cennych materiałów oraz drogich kamieni, służące jako ozdoba stroju; klejnoty, kosztowności)

defilada – z fr. défilade (przemarsz zorganizowanej grupy (wojska, sportowców,

ludności cywilnej itp.), przejazd pojazdów zmechanizowanych, przelot samolotów w szyku paradnym z okazji jakiejś uroczystości



e) germanizmy

- pierwsze zapożyczenia niemieckie pojawiły się w języku polskim w XIII–XIV wieku, a były to wyrazy związane z miastem i prawem. Najsilniej jednak zaznaczyły się germanizmy w XIX-wiecznej Galicji, gdzie język niemiecki został wprowadzony jako urzędowy, 7 np.:

gmina – z niem. Gemeinde (podstawowa jednostka podziału administracyjnego

kraju)



rachunek – z niem. Rechnung (wyrażony w liczbach stan majątku albo kapitału, podsumowany spis należności za towar lub usługi, wystawiony przez sprzedawcę lub wykonawcę usług; należność do zapłaty)

burmistrz – z niem. Bürgermeister (wysoki urzędnik stojący na czele władz

miejskich)


f) hungaryzmy

- zapożyczenia te pojawiły się w języku polskim w XV–XVI wieku, podczas panowania Ludwika Węgierskiego i Stefana Batorego. W innych okresach raczej rzadko spotykamy się z hungaryzmami w języku polskim, np.:



ciżma – z węg. csizma (obuwie z miękkiej, kolorowej skóry, płytkie albo

z niską cholewką, często o czubach wydłużonych i zakrzywionych do góry, noszone powszechnie w XII–XV w.)



orszak – z węg. örség (straż, konwój; grono ludzi uroczyście towarzyszących komuś; asysta, poczet, świta)

leczo – z węg. lecsó (potrawa ze świeżej papryki, pomidorów i cebuli,

z dodatkiem kiełbasy, jajek i przypraw, spożywana na gorąco)



g) italianizmy

- moda na zapożyczenia włoskie zapanowała w Polsce wraz z pojawieniem się

idei i sztuki renesansu. Trwała jednak niedługo, bo od XV–XVII wieku,

a później prawie zanikła. W XX i XXI wieku pojawiają się w polszczyźnie zapożyczenia włoskie związane z kulinariami, np.:



spaghetti – z wł. spaghetti (cienki, długi makaron w kształcie nitek, popularny zwłaszcza we Włoszech)

akwarela – z wł. acquarello (farba malarska o spoiwie rozpuszczalnym

w wodzie; technika malarska polegająca na stosowaniu tych farb; obraz wielobarwny malowany tymi farbami lub jednobarwny, malowany tuszem, bistrem lub sepią)



wiolonczela – z wł. violoncello (smyczkowy instrument muzyczny, o czterech strunach strojonych w kwintach, znacznie większy od skrzypiec,

w czasie gry opierany o podłogę)


h) latynizmy

- latynizmy wraz z bohemizmami należą do najstarszych zapożyczeń w języku polskim. Pierwsze pojawiły się już w X wieku. Napływ wyrazów łacińskich trwał aż do XVIII wieku. Ważne jest wspomnieć, że do 1795 roku łacina była językiem urzędowym Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Dzisiaj łacina służy przede wszystkim jako język nauki, np.:



religia – z łac. religio (zespół wierzeń dotyczących genezy, struktury i celu

istnienia człowieka, ludzkości i świata (zwykle jest to wiara w Boga, bóstwa, nieśmiertelność duszy); także: związane z nim obrzędy, zasady moralne i formy organizacyjne)



msza – z łac. missa (w Kościele katolickim: nabożeństwo, którego centralnym elementem jest, oprócz liturgii słowa, liturgia eucharystyczna, będąca przypomnieniem Ostatniej Wieczerzy i symbolicznym urzeczywistnieniem ofiary krzyżowej Chrystusa)

generalny – z łac. generalis (dotyczący ogółu, obejmujący ogół ludzi albo

zjawisk, faktów; ogólny, powszechny)


i) rusycyzmy

- zapożyczenia rosyjskie pojawiły się w języku polskim w związku z powstaniem

zaboru rosyjskiego. Większość zapożyczeń z języka rosyjskiego to kalki

frazeologiczne, czyli dosłowne przekłady rosyjskich związków

frazeologicznych, np.:

czajnik – z ros. czajnik (zakryte, pękate naczynie aluminiowe lub emaliowane dziobkiem, służące do gotowania wody na herbatę; imbryk)

samowar – z ros. samowár (naczynie metalowe do gotowania wody i parzenia herbaty, dawniej z grzejnikiem na węgiel drzewny (rozpowszechnione głównie w Rosji), obecnie elektryczne)

zsyłka – z ros. ssyłka (kara polegająca na wywiezieniu skazanego do odległego miejsca na przymusowy pobyt; zesłanie)

3. Historia zapożyczeń angielskich w języku polskim

Większość informacji potrzebna do napisania tego rozdziału została zaczerpnięta z książek i artykułów Elżbiety Mańczak-Wohlfeld, profesor Instytutu Filologii Angielskiej w Uniwersytecie Jagiellońskim.

  1   2   3   4   5   6   7


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość