Strona główna

Materiał prasowy leonor fini I konstanty a. Jeleński. Portret podwójny muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie


Pobieranie 39.51 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar39.51 Kb.
materiał prasowy

LEONOR FINI I KONSTANTY A. JELEŃSKI. PORTRET PODWÓJNY

Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie

14 X – 30 XII 2011
Rynek Starego Miasta 20, 00-272 Warszawa;
Wystawa zaprezentuje po raz pierwszy w Polsce sylwetki dwóch wybitnych postaci kultury europejskiej XX wieku; Leonor Fini (1907-1996) – artystki światowej sławy oraz Konstantego A. Jeleńskiego (1922-1987) – zwanego przez przyjaciół Kotem, wybitnego intelektualisty, eseisty, tłumacza, promotora dzieł m.in. Witolda Gombrowicza i Czesława Miłosza – nieformalnego ambasadora kultury polskiej na Zachodzie.
pokażemy
Na wystawie zaprezentujemy po raz pierwszy w Polsce obrazy olejne, rysunki oraz 3 unikalne maski teatralne zaprojektowane i wykonane przez Leonor Fini, sprowadzone we współpracy z Galerią Minsky w Paryżu od kolekcjonerów francuskich, 2 obiekty sprowadzone z CFM Gallery w Nowym Jorku oraz ponad 100 dzieł sztuki, pochodzących ze zbiorów polskich muzeów i kolekcjonerów prywatnych. Zaprezentujemy kilkadziesiąt obrazów olejnych, rysunków i grafik autorstwa Leonor Fini oraz bliskich jej artystów m.in. Maxa Ernsta, Hansa Bellmera, Fabrizia Clericiego, Jana Lebensteina, Pabla Picassa, Mana Raya. Pokarzemy flakon do perfum Schocking, zaprojektowany przez artystkę dla Elsy Schiaparelli i szal podarowany Leonor przez Salvadora Dalego przetykany srebrną nicią. Zaprezentujemy także dokumenty i pamiątki ze spuścizny po Konstantym A. Jeleńskim, m.in. jedyną w zbiorach polskich EGIPSKĄ MASKĘ SARKOFAGOWĄ Z CZASÓW DYNASTII RAMESSYDÓW (Nowe Państwo), z przed ponad 3500 lat, a także zestaw ponad 100 fotografii archiwalnych pochodzących w dużej mierze z Archiwum Leonor Fini w Paryżu, ukazujących Leonor Fini, Konstantego A. Jeleńskiego oraz krąg ich przyjaciół i znajomych. Wiele z nich prezentowanych będzie po raz pierwszy.

Skrócony opis wystawy
Wystawa została objęta Honorowym Patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Prezydent Warszawy, Instytutu Francuskiego i Instytutu Kultury Włoskiej. W Kapitule Honorowej zasiadają: Andrzej Wajda, Wojciech Pszoniak, Andrzej Seweryn, Adam Michnik, Barbara Toruńczyk, Julia Hartwig, Wojciech Karpiński, Janusz Odrowąż-Pieniążek, Piotr Kłoczowski, Krzysztof Pomian, Anna Sforza, Andrzej Wat. Wystawa przedstawi po raz pierwszy w Polsce sylwetki Leonor Fini - światowej sławy artystki z kręgu surrealistów oraz Konstantego Jeleńskiego -najwybitniejszego krytyka artystycznego i literackiego "Kultury", promotora dzieł i przyjaciela Witolda Gombrowicza, Czesława Miłosza, Jana Lebensteina, Hansa Bellmera. Ekspozycję dopełnią obrazy olejne, rysunki, gwasze i prace graficzne Leonor Fini sprowadzone z Galerii Minsky w Paryżu, Archiwum „Kultury” w Maisons-Laffitte, kolekcji prywatnych z Paryża i Nowego Jorku oraz ze zbiorów polskich muzeów i kolekcji prywatnych, a także prace Jana Lebensteina, Maxa Ernsta, Fabrizio Clerici, Stanislao Lepriego, Hansa Bellmera, Pavla Tchelitchewa. Pokażemy również fotografie archiwalne, dokumenty, rękopisy, pamiątki i księgozbiór Kota Jeleńskiego. Obrazy Leonor Fini stanowiące ważny wkład w dziedzictwo surrealizmu, jej ekscentryczna, kluczowa dla artystycznego pejzażu Paryża postać wymagają szczególnej oprawy plastycznej ekspozycji. Tworzymy zatem ekspozycję problemową, ujawniając źródła inspiracji i główne tematy tej sztuki. Szczególnie ważne były kontakty artystki z poetami i pisarzami m.in.: André Pieyre de Mandiargues, Nicolas Chiaramonte, Elsa Morante, Jean Genet, Jacques Audiberti, kształtującymi jej „narracyjny” typ wyobraźni. Od 1942 r. wykonywała liczne odznaczające się niezwykłą wirtuozerią techniczną ilustracje książkowe m.in. do Julietty markiza de Sade’a, Satiriconu Petroniusza, Rękopisu znalezionego w Sargossie Jana Potockiego, Histoire d’O Pauline Réage, Kwiatów zła Charlesa Baudelaire’a, Dzieł wszystkich Edgara Allana Poe, Burzy Wiliama Shakespeare’a (1964). Wystawa przedstawi sylwetkę i twórczość artystki w kontekście relacji z Konstantym Jeleńskim. Ekspozycję dopełnią powiększenia unikalnych fotografii dokumentalnych pochodzących w większości z Archiwum Leonor Fini w Paryżu i w dużej mierze dotychczas nie publikowanych. Nić narracji poprowadzimy poprzez cytaty głównie z wypowiedzi Konstantego A. Jeleńskiego, Leonor Fini. Pragniemy aby zwiedzający wystawę widz został „oprowadzony” przez bohaterów wystawy i ich przyjaciół.

Pełny opis wystawy
Wystawa zaprezentuje po raz pierwszy w Polsce sylwetki dwóch wybitnych postaci kultury europejskiej XX wieku; Leonor Fini (1907-1996) – artystki światowej sławy oraz Konstantego A. Jeleńskiego (1922-1987) – zwanego przez przyjaciół Kotem, wybitnego intelektualisty, eseisty, tłumacza, promotora dzieł m.in. Witolda Gombrowicza i Czesława Miłosza – nieformalnego ambasadora kultury polskiej na Zachodzie. Obrazy Leonor Fini stanowiące ważny wkład w dziedzictwo surrealizmu, jej ekscentryczna, kluczowa dla artystycznego pejzażu Paryża postać wymagają szczególnej oprawy plastycznej ekspozycji. Inspiracją do struktury wystawy stały się słowa Jeleńskiego, najwnikliwszego krytyka twórczości Leonor Fini, który pisał:

Cytat przewodni do całego katalogu streszczający ideę wystawy:
Miast by umieszczać te obrazy w ich kontekście tematycznym i formalnym, wolałbym wyobrazić sobie idealną retrospektywę Leonor Fini (…) w formie koncentrycznego labiryntu, którego meandry prowadziłyby do centralnej groty z wielkim łożem pośrodku (…), gdzie pośród istnego kafarnaum brokatów, hinduskich sari, tuszów i kolorowych flamastrów, nie dokończonych rysunków, książek, rękopisów, okruchów ciastek i słoików z konfiturami tronowałby „reprezentujący artystkę”, jej olbrzymi różowy kot perski, Bafomet. Po drodze, zwiedzający przechodziliby przez różne sale i cele, gdzie obrazy byłyby zebrane nie w porządku chronologicznym, lecz podług ich przynależności do dominujących tematów (…).
Konstanty A. Jeleński, Ciemne światło Leonor Fini (1981)
Tworzymy ekspozycję problemową, ujawniając źródła inspiracji i główne tematy tej sztuki: muzea i zbiory północnych Włoch, rzymski i neapolitański barok, kopiowanie starych mistrzów, lektury z triesteńskiej biblioteki wuja, magia, mity, poezja, surrealizm, mit Sfinksa i mit Androgyne, liczne wątki autobiograficzne, powracający obsesyjnie motyw przemijania i śmierci, sceny z własnego, intymnego teatru, teatralność i figura maski. Leonor głosiła trwałą moc kobiecości i walczyła o nową społeczną rolę kobiety. Buntowała się przeciwko społeczeństwu ustanawiającemu kult męskości. Szczególnie ważne dla jej sztuki stały się kontakty z poetami i pisarzami takimi jak: André Pieyre de Mandiargues, Nicolas Chiaramonte, Elsa Morante, Pierre Emmanuel, Jean Genet, Yves Bonnefoy, Jacques Audiberti, kształtujące „narracyjny” typ wyobraźni, która wydała owoce w seriach wspaniałych ilustracji do utworów literackich. Od 1942 r. artystka wykonywała liczne, odznaczające się niezwykłą wirtuozerią techniczną ilustracje książkowe, m.in. do Julietty markiza de Sade’a (1944); Rękopisu znalezionego w Sargossie Jana Potockiego (1961), Burzy Wiliama Shakespeare’a. Wystawa przedstawi sylwetkę i twórczość artystki w kontekście relacji z Konstantym A. Jeleńskim. Prezentowany materiał zostanie podzielony na osiem segmentów zbudowanych z dzieł Leonor Fini m.in. po raz pierwszy sprowadzonymi z Paryża obrazami olejnymi artystki oraz ich wspólnych przyjaciół: Maxa Ernsta, Fabrizio Clericiego, Stanislao Lepriego, Hansa Bellmera, Pavla Tchelitchewa, Ernsta Fuchsa, Bernarda Perlina, Jana Lebensteina a także niewielkie obrazki Kota, który sam nazywał siebie „niedzielnym malarzem”. Ekspozycję dopełnią powiększenia unikalnych fotografii dokumentalnych pochodzących w większości z Archiwum Leonor Fini w Paryżu i w dużej mierze nie publikowanych dotychczas. Nić narracji poprowadzimy poprzez cytaty z wypowiedzi Konstantego A. Jeleńskiego, Leonor Fini, poetów: Paula Eluarda, Czesława Miłosza, pisarzy i krytyków: Klausa Manna, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Jeana Geneta, Jerzego Giedroycia, artystów m.in. Maxa Ernsta, Józefa Czapskiego, Victora Braunera i Jana Lebensteina. Chcemy aby zwiedzający wystawę widz został „oprowadzony” przez bohaterów wystawy i ich przyjaciół.

Układ ekspozycji
REALIZM IRREALNY.” Krąg surrealistów z paryskiej Café de la Place Blanche. Dystans Fini wobec tyranii Bretona. Jej „osobna” twórczość w kontekście prac Ernsta, Dalego, Mana Raya, Fabrizio Clericiego, Lepriego oraz surrealistycznej fotografii m. in. Dory Maar i Petera Rose Pulhama. Wizjonerstwo: „Leonor Fini sumuje w swoim irrealnym realizmie cały ostatni okres, bardziej realny niż rzeczywistość będąca jego znakiem” (Jean Cocteau).
Leonor Fini sumuje w swoim irrealnym realizmie cały ostatni okres, który jest bardziej realny niż rzeczywistość będąca jego znakiem (…). Staje wyzywająco z ładnymi, głębokimi ustami niczym czerwona róża wysysająca sok z ziemi umarłych. (…).

Wszystko nadnaturalne jest dla niej naturalne.

Nie można by sobie wyobrazić ani innych aktorów, ani innych dekoracji, jak tylko te czerpiące z teatru jej duszy.
Jean Cocteau, Tout ce surnaturel lui est naturel (1951)

SPOTKANIE. Wprowadzamy sylwetkę Jeleńskiego i ukazujemy moment spotkania bohaterów wystawy w Rzymie w styczniu 1952 roku. Uczucie, zaświadczone stałą obecnością w życiu i twórczości Leonor „czułego cienia Kota Jeleńskiego”, także w postaci przytoczeń jego tekstów krytycznych, zawsze pomocnych w „uchwyceniu nieuchwytnego.”
(…) Czasem jednak coś takiego się dzieje, co daje poczucie „istnienia”- jakieś jądro formuje się bardzo głęboko i niewyraźnie. (…) To się stało ze mną poprzez Leonor, która w moim życiu jest spotkaniem „kapitalnym”. (…) Myślę, że nie zjadamy się z Leonor nawzajem, ale żywimy się. Dajemy sobie wielki spokój nawzajem. Jej jasność i przejrzystość, jej wspaniała konsystencja i wolność – jakby była wykuta z kryształu w blok (…).
List Konstantego A. Jeleńskiego do Józefa Czapskiego, Rzym, 26 VIII 1952 r.
BURZA. Obsesja miłości i śmierci, jaką ewokuje okres mineralny w twórczości Leonor Fini, i dokumentujące ją na poły abstrakcyjne ilustracje do Burzy Szekspira oraz pierwsze wspólne wakacje z Konstantym w Torre San Lorenzo koło Anzio (Włochy).
Leonor jest taką Latarnią – nie wiem, jak się cudownie uchowała intacte, ale wiem, że wartość jej jest ogromna. Wartość polegająca nie na tym, że pokazuje drogę – jej droga ma tylko dla niej znaczenie, bo jest oparta na wielkiej miłości do siebie samej, miłości wymagającej i okrutnej. Nie - ona ma taką siłę, po prostu metafizyczną, że zdolna jest burzyć mury. Każdy, kto ją kocha jest przyparty do muru: pozory musi odrzucić, bo zrywa je tak potężny jej wicher. (…) Gdybym nie spotkał L. – to byłbym może dziś martwy.
List Konstantego A. Jeleńskiego do Józefa Czapskiego, Nonza, 26 VII 1957 r.
SALON PARYSKI. „Mała, mityczna Mitteleuropa, którą był w  sercu Paryża dom Leonor Fini – z całym jej dziedzictwem triesteńskim i włoskim, z całą jej niezwykłą kulturą” (Piotr Kłoczowski), miejsce istotne dla wielu polskich emigracyjnych twórców. Środowisko artystycznego Paryża w kontekście przemian kultury lat 1960. i 1970. dookreślą obrazy Lebensteina, ilustracje Fini do Satyriconu Petroniusza oraz fotografie archiwalne Leonor, ukazujące jej związki z wielkimi osobistościami filmu – Federico Fellinim (Leonor zaprojektowała kostiumy do słynnego Osiem i pół z 1963 roku) i Anną Magnani.

Pod stopami przechodniów królowie, zeschłe owady.

Rue de la Vrillière, rzeczywista, dopóki żył Kot Jeleński.

Raz powiedział: „Zaprowadzę ciebie na grób Kleopatry”

I pokazał: „To tu”, stojąc w pasażu Vivienne).
(Według uporczywej legendy, Napoleon przywiózł z Egiptu

mumię Kleopatry i nie wiedząc co z nią zrobić, pochowano

ją w obecnym pasażu Vivienne).
Czesław Miłosz, Dalsze okolice
KORSYKA. Impresje korsykańskie, wprowadzające w wystawę w holu Muzeum: fotografie zrujnowanego budynku klasztornego, który Leonor przez lata dzierżawiła jako letnią rezydencję. Miejsce pracy, odpoczynku, wizyt i gier magicznych. Dom na Korsyce jako niezbędne uzupełnienie paryskiego salonu oraz upragniona Arkadia.

(…) marzył nam się ten klasztor jak jakaś utracona Arkadia, (…) połączenie rozszalałej roślinności z ruinami. (…) olbrzymie gałęzie figowych drzew przebijają mury, ze ścian wyłażą najniespodziewaniej liściaste kikuty.
List Konstantego A. Jeleńskiego do Jarosława Iwaszkiewicza, Saint-Florent, 27 III 1957 r.

ATELIER LEONOR. Warsztat pracy artystki z miejscem centralnym zajętym przez zastawiony mnóstwem przedmiotów i książek stół – jej artystyczne musée imaginaire.

Twórczość pochodzi być może z formy nieprzystosowania do rzeczywistości, buntu, protestu. Malowanie to dziwna czynność, prawie jak egzorcyzm.

Leonor Fini, cyt. za: X. Gautier, Leonor Fini, Paris 1973
INTYMNOŚĆ. „W sferze cienia pomiędzy psychicznym a fizycznym” – podążając za sugestią Jeleńskiego – widnieje łoże, które we wszystkich siedzibach Leonor zajmowało centralne miejsce i według słów Czesława Miłosza „było przybytkiem szeptów i tajemnic”, lecz także, jak pracownia, „warsztatem tworzenia”. Aranżacja tej sali prezentuje freudowską koncepcję twórczości,1 przywołując niczym na kliszy fotograficznej obrazy-fotografie z dzieciństwa (zarówno Leonor, jak i Konstantego), zestawione z dziełami sztuki z kręgu mitu Erosa i Thanatosa.

W żarliwej miłości mówiłaś mu wszystko o sobie,

łącznie z enigmatycznym dzieciństwem w Trieśce.

Wasze łoże było przybytkiem szeptów i tajemnic.

Nie będę teraz wydziwiał nad twoją ambicją

służenia swoim maskom, wachlarzom, toaletom,

(…)

Wolę myśleć o was na Korsyce w ruinach klasztoru,

gdzie w waszej sypialni figowiec wyrastał z podłogi
Czesław Miłosz, Leonor Fini
GABINET KOTA. Obraz działalności zawodowej i środowiska intelektualnego Jeleńskiego. Jego zrekonstruowany paryski gabinet, zawierający liczne fotografie archiwalne, pamiątki, księgozbiór, obrazy oraz rękopisy i dokumenty przekazane Muzeum Literatury w 1997 roku przez Rafaela Martineza, a wzbogacony o zbiory Archiwum Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte. Wybór ze jego wspaniałego księgozbioru Jeleńskiego, obejmującego ok. 1500 woluminów: Witold Gombrowicz, Jacques Monod, Roger Callois, Georg Christoph Lichtenberg, Blake, Swedenborg, Shakespeare, wreszcie Mickiewicz. „Z czterech proroków Ziemi Ulro poznałem go właściwie najpóźniej, dzięki Miłoszowi, gdyż on dopiero pozwolił mi zrozumieć, że Pan Tadeusz jest naprawdę arcydziełem poezji polskiej.”2

Poprzez malarstwo widzimy często świat po raz pierwszy; malarstwo może dać nam wizję „archetypów” drzemiących na dnie naszej psyche, może być przewodnikiem w poszukiwaniu jądra własnej osobowości; malarstwo może wreszcie czasem dać tę niemal mistyczną iskrę, będącą formą autentycznego istnienia, zatrzymującą falę czasu, która unosi niezliczone i bezwartościowe wcielenia naszego „ja”.

Konstanty A. Jeleński, Abstrakcja i „nieprzedmiotowość” 

Wystawa jest kontynuacją cyklu „Powroty”, który ma na celu przywrócenie polskiej kulturze należnego miejsca emigracyjnym twórcom i instytucjom. Zainicjowany w 2004 wystawą Skarby kultury polskiej w Biblioteki Polskiej w Paryżu., następnie prezentowana była wystawa Jan Lebenstein. Demony (2005) oraz Wokół Giedroycia (2006).


Muzeum zostało upoważnione do podjęcia tematu działalności Konstantego Jeleńskiego, twórczości Leonor Fini i ich wzajemnych relacji gdy sekretarz Leonor - Rafael Martinez przekazał za pośrednictwem Andrzeja Wata Muzeum spuściznę po Jeleńskim: blisko półtora tysiąca książek, dzieła sztuki, fotografie, notatki i pamiątki osobiste z paryskiego mieszkania przy rue de la Vrillière. Dzięki temu Muzeum Literatury stało się trzecim ważnym, obok Beinecke Library Uniwersytetu w Yale oraz Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte, miejscem przechowywania spuścizny Jelenskiego. Był to początek tworzenia kolekcji prac plastycznych Leonor Fini, która rozrosła się do kilkuset pozycji i stanowi obecnie największy istniejący w Polsce zbiór prac artystki. Wystawie towarzyszy bogato ilustrowany katalog, z pierwszym w języku polskim tekstem naukowym charakteryzującym sztukę Leonor Fini.
Istotnym celem ekspozycji jest ukazanie jak wielką rolę w kształtowaniu polskiej kultury emigracyjnej odegrał Konstanty Jeleński. Chcemy aby postać najwybitniejszego krytyka artystycznego i literackiego "Kultury", poznały szersze grupy odbiorców, bowiem aktualnie - ze względu na istniejącą przez lata "żelazną kurtynę" - jest ona rozpoznawalna bardziej w Paryżu niż w Warszawie. Nie chcemy tworzyć wystawy panegirycznej, lecz problemową, ukazującą relacje intelektualne, artystyczne i osobiste jej bohaterów. Chcemy pokazać indywidualności zajmujące istotne miejsce w mozaice kulturowej Paryża ubiegłego wieku. Zaprezentujemy bohaterów w kontekście historii i kultury zarówno na tle środowiska emigracji polskiej jak również Kongresu Wolności Kultury oraz kosmopolitycznego salonu prowadzonego przez Leonor. Pragniemy zainteresować tematem młodego widza. W tym celu chcemy posłużyć się różnorodnymi mediami. Obok dzieł sztuki, dokumentów, pamiątek (np. szala podarowanego Fini przez Salvadora Dali) i cytatów w tkankę wystawy włączymy filmy dokumentalne i artystyczne - m.in inspirowany obrazami Leonor Fini teledysk Madonny "Bedtime story" (1995). Wszystko to na tle licznych powiększeń fotografii archiwalnych. Ścieżka dźwiękowa ekspozycji złożona będzie z utworów, które inspirowały Leonor Fini i Jeleńskiego oraz utworów, które zostały przez nich zainspirowane. Strona internetowa wystawy będzie wizualnym odwzorowaniem ekspozycji. Zostanie wzbogacona o treści merytoryczne, które na wystawie, ze względów technicznych, nie będą mogły być przekazane.

Na wystawy zapraszamy w:
poniedziałki, wtorki, piątki w godz. 10.00 do 16.00
środy i czwartki w godz. 11.00 do 18.00
niedziele z wyjątkiem ostatniej w miesiącu w godz. 11.00 do 17.00.

Kurator wystawy i autorka scenariusza; dr Anna Lipa – a.lipa@muzeumliteratury.pl 22 635 75 71

Komisarz wystawy : Aleksandra Kaiper-Miszułowicz – sztuka@muzeumliteratury.pl 22 831-40 61 w. 129


1 Z psychoanalizą Fini zetknęła się jeszcze w Trieście dzięki uczniowi Freuda, doktorowi Eduardo Weissowi, należącemu do bliskiego kręgu jej rodziny. Por. É. Roditi, Propos sur l’art, Librarie José Corti 1987, s. 99.

2 K.A. Jeleński, O „Ziemi Ulro” po dwóch latach, w: Chwile oderwane. Wybrał i opracował P. Kłoczowski, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2007, s. 11-12.



©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość