Strona główna

Miasta I gminy chmielnik


Pobieranie 134.59 Kb.
Strona1/5
Data18.06.2016
Rozmiar134.59 Kb.
  1   2   3   4   5

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO

MIASTA I GMINY CHMIELNIK

ZABYTKI NIERUCHOME - BĘDĄCE ŚWIADECTWEM DÓBR KULTURY GMINY CHMIELNIK ORAZ POLITYKA OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO

______________________________________



Wykonawca:
EPRD Biuro Polityki Gospodarczej

i Rozwoju Regionalnego


25-604 Kielce, ul. Szkolna 36 A

tel. 345 32 71 do 74 ; fax: 345 25 87


RYS HISTORYCZNY GMINY CHMIELNIK

W środkowowschodniej części województwa świętokrzyskiego, przy drodze Kielce – Tarnów położona jest gmina i miasto Chmielnik. Teren gminy jest stykiem Gór Świętokrzyskich, Podgórz Szydłowskiego i Niecki Niedziańskiej, jest też miejscem przecinania się szlaków komunikacyjnych. „Drogi te to historyczne traktaty handlowe, o znaczeniu lokalnym, nie miały charakteru traktatów głównych.”1


„Chmielnik” to nazwa topograficzna, związana z kulturą agrarną i oznacza miejsce uprawy chmielu niezbędnego przy warzeniu piwa (potwierdzeniem tego jest gałązka chmielu umieszczona w herbie miasta) w zapisach źródłowych notowana jest ona w postaciach: Chmielik, czy Chmelik.2
Nazwa Chmielnik znana jest od XIII w., kiedy to w 1241 r. miała miejsce bitwa polskiego rycerstwa, które odniosło porażkę w bitwie z Tatarami. „ Oddział kierujący się ku Małopolsce napotkał i rozbił pod Chmielnikiem połączone rycerstwo sandomierskie i krakowskie (...). 3 O wydarzeniach tych obecnie informuje kamienny obelisk mieszczący się przy skrzyżowaniu ulic Konoponickiej i Szydłowskiej.
W roku 1295 pod Chmielnik dotarł najazd Litwinów, którzy w roku następnym go powtórzyli i ponieśli klęskę.
W latach kolejnych ma miejsce rozwój Chmielnika połączony ze zmianą jego właścicieli oraz przyłączaniem doń kolejnych miejscowości. W połowie XVI w. król Zygmunt August wydał zezwolenie na lokację miasta, potwierdzone następnie przez Stefana Batorego w 1580 r.; usytuowano je na wschód od istniejącej wsi, od której przejęło nazwę - Chmielnik, natomiast dawna wieś to obecne Przededworze. W kolejnych latach ma miejsce szybki rozwój miasta. W XVII w. Chmielnik stał się znaczącym ośrodkiem reformacji i miejscem synodów kalwińskich, którzy mieli tu swój zbór. Dogodne położenie miasta na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych oraz częste przywileje np. 1580 r. król Stefan Batory nadał przywilej organizowania kolejnych jarmarków, zapewniały mu szybki rozwój ekonomiczny i wzrost znaczenia jako ośrodka innowierczego. W pierwszych latach XVII w. Chmielnik przechodzi na własność Gołuchowskich. Nowi właściciele dbali także o rozwój miejscowego ośrodka kalwinizmu, w latach 1634 - 1636 wybudowano nowy zbór, odbywały się w nim liczne synody, w latach 1644, 1650, 1663, 1666, 1676 - generalny. Świetność Chmielnika i kalwińskiego zboru została przerwana w okresie potopu szwedzkiego, kiedy to spalono budynek zboru. Ostatecznie decyzją z 1700 r., trybunału lubelskiego, działalność zboru została zawieszona, a budynek zboru zburzono. W ten sposób zakończył się okres świetności Chmielnika jako znaczącego ośrodka kalwinizmu. Mimo iż był tu mocny ośrodek kalwinizmu, to jednak największą inwestycją budowlaną w Chmielniku z XVII w. było wzniesienie katolickiego kościoła p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP.
W rozwoju Chmielnika ważną rolę odgrywała ludność żydowska, która osiedlała się tu od końca XVI wieku., na podstawie przywileju wydanego przez Krzysztofa Gołuchowskiego. Prawdopodobnie w latach 1633 – 1634 wybudowano też synagogę.
Chmielnik ma w swej historii również okres bycia miastem królewskim, według ks. Jana Wiśniewskiego z 1774 roku, Chmielnik został przekazany w darze od Rzeczpospolitej Stanisławowi Augustowi. Król ofiarował go księciu Józefowi Poniatowskiemu.
Na XVII wiek przypada opracowanie pierwszej mapy Chmielnika przez Szymona Radeckiego.
W 1787 r. miasto nabyli Chłapowscy.
Po trzecim rozbiorze Polski, w 1795 r. Chmielnik został włączony do Austrii, do prowincji Nowa Galicja. W latach 1809 - 1815 wchodził w skład Księstwa Warszawskiego, od 1815 r. do Królestwa Polskiego. Na ten czas przypada również pierwszy opis historyczny i topograficzno - statystyczny miasta, dokonał go burmistrz Franciszek Gnoiński w 1820 r. W 1829 r. ostatni z Chłapowskich - Dezydery sprzedał Chmielnik Kazimierzowi Tańskiemu (własnością tej rodziny dobra chmielnickie pozostawały do roku 1945). Mimo niszczących pożarów z 1849 r., 1851 r., miasto odbudowywało się. Znaczenie miasta wzrosło po 1869 r., kiedy to 1 czerwca Komitet Urządzający Królestwa Polskiego, odebrał w ramach reperkusji popowstaniowych prawa miejskie kilku miastom, jednakże Chmielnik ich nie utracił.
Okres XIX wieku przyniósł wiele zmian, bowiem po pożarze z 1876 r., przebudowano centrum Chmielnika, w 1842 r. powołano Magistrat, w 1899 r, oddano do użytku linię telegraficzną, w 1819 r. zainicjowano działalność Towarzystwa Szkoły Elementarnej, z inicjatywy której, do roku 1853 działała szkoła. W 1898 r. założono herbaciarnię z biblioteką. W 1911 r. założono w mieście księgarnię i skład z książkami. W 1879 r. powołana została Straż Pożarna.
Podczas I wojny światowej Chmielnik został mocno zburzony na skutek częstych przemarszy wojsk. Od 1915 r. miasto znajdowało się w austriackiej strefie okupacyjnej i choć Austriacy wybudowali w 1915 r. kolej wąskotorową, prowadzili politykę wyniszczającą miasto i gminę. To spowodowało zubożenie, a w konsekwencji upadek miasta.
W Chmielniku obok rolnictwa rozwijało się rzemiosło, szewstwo, krawiectwo, czapnictwo, kuśnierstwo, stolarstwo (zdominowane przez Żydów). Najstarszym cechem rzemieślniczym w mieście był Cech stolarsko – bednarsko - kowalski, który istniał od 1673 r., przerwał działalność w 1899 r. i reaktywizował w 1927 r. Miasto znane było również z hodowli i uboju gęsi, chmielnickie tuczarnie gęsi znane były również na europejskich rynkach. Częścią gospodarki miejskiej był również drobny przemysł, jak kopalnia wapieni, fabryka gipsu, produkcja wód gazowanych, win owocowych, mydła świec. W 1922 r. powołano Okręgowe Spółdzielcze Stowarzyszenie Spożywców. Powstawały też instytucje kredytowe, np. w 1923 r. powstał Bank Handlowo-Przemysłowy.
Rozwój gospodarczy Chmielnika został przerwany przez wybuch II wojny światowej. Dekretem Hitlera z 26 października 1939 r. utworzono Generalne Gubernatorstwo z siedzibą w Krakowie, w jego granicach administracyjnych znalazł się Chmielnik. W 1941 r. utworzono getto, „(...) około 13 tysięcy osób wywieziono od ośrodka zagłady w Treblince. Zginęło około 2/3 mieszkańców.”4 Chmielnik został wyzwolony nocą z 12 na 13 stycznia 1945 roku. Wojna poskutkował ogromnymi zniszczeniami oraz zmianami w strukturze zawodowej mieszkańców, w miejsce dotychczasowego handlu i rzemiosła pojawiło się rolnictwo.
Chmielnik przed reformą administracyjna z 1975 r. znajdował się w powiecie buskim, historycznie zaś w powiecie stopnickim, wcześniej w powiecie wiślickim historycznego województwa sandomierskiego.

WYKAZ ZABYTKÓW NIERUCHOMYCH – BĘDĄCYCH ŚWIADECTWEM DÓBR KULTURY GMINY CHMIELNIK




METODOLOGIA WYKAZU

Niniejszy wykaz został opracowany na podstawie rozpoznania przeprowadzonego na terenie gminy Chmielnik w okresie lutego 2000 r., w oparciu o publikację Krzysztofa Myślińskiego: Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. Tom 15. Województwo kieleckie 5, ponadto uwzględniono materiały Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w Kielcach. Przy dokonywaniu rozpoznania uwzględniono jedynie obiekty istniejące w okresie lutego 2000 r.


W opracowanym wykazie zaznaczono obiekty, które są wpisane do rejestru zabytków, co do których występują priorytety konserwatorskie. Stan własności obiektów podano na podstawie publikacji „Zabytki Architektury i Budownictwa w Polsce. Tom 15. Województwo kieleckie”, co tym samym jest stanem orientacyjnym.
Wszelkie prace podejmowane przy obiektach wymienionych w wykazie i prace podejmowane w ich sąsiedztwie i bezpośrednim otoczeniu, wymagają uzgodnienia ze Świętokrzyskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Kielcach, stosownie do treści art. 4 ust. 1 i 3; art. 5 ust.1 - 12; art. 27 ust. 1 - 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 roku o ochronie dóbr kultury ( Dz. U. 1983 r. nr 10. Poz. 48; 1983r. nr 38. Poz. 173; 1989 r. nr 35. Poz. 192; 1990 r. nr 34. Poz. 198; 1996 r. nr 56. Poz.322; 1997 r. nr 106. Poz. 496; 1997 r. nr 5. Poz. 24; 1997 r. nr 88. Poz. 554; 1998 r. nr 115. Poz. 741; 1998 r. nr 106. Poz.668; 1999 r. nr 98. Poz. 1150)

Brody

  1. Dom murowany (Brody 8), XX wiek - ok. 1930 r., wł. Irena Strójwąs

  2. Dom drewniany (Brody 11), XX wiek - ok.1900 r., wł. Czesław Jaroń



  1   2   3   4   5


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość