Strona główna

O komisji Edukacji Narodowej” Tadeusz Mizia Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1972 r. Wydanie I nakład 40000 + 280 egz. St


Pobieranie 20.9 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar20.9 Kb.

O Komisji Edukacji Narodowej”

Tadeusz Mizia

Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1972 r.

Wydanie I Nakład 40000 + 280 egz. Str.119

Czym jest niepodległość i patriotyzm? Na to pytanie odpowie nam autor Tadeusz Mizia w książce pt. „ O Komisji Edukacji Narodowej” Porusza on temat niezwykle istotny dla narodowości i poczucia silnych związków patriotycznych, jakie miały miejsce w XVIII wieku. Rozdarta Rzeczypospolita poprzez klasowe interesy rządzących nie była w stanie sprostać oczekiwaniom narodu i wyedukować młodzież na potrzeby epoki.



W pierwszym rozdziale opisana jest „Geneza Komisji Edukacji Narodowej” tak też brzmi tytuł pierwszego rozdziału. Autor przedstawia okres września i października, kiedy to powstawała pierwsza w świecie reforma oświaty, przyczyny i skutki jej powstania na sesji sejmowej 14 października 1773 roku. Zawarty zostaje kompromis po pełnych napięcia dniach debat sejmowych, gdzie rozpoczęto walkę o wydźwignięcie Rzeczypospolitej w obawie przed utratą niepodległości. Państwo polskie należy wzmocnić w każdej dziedzinie uważał Król Stanisław August, w czasie, kiedy nasz kraj dzieliły ościenne państwa, pozbawiając nas dziedzictwa narodowego. Niestety Polacy w takich chwilach jak opisuje autor pełni są sprzeczności. Przykładem jest spór stanowy pomiędzy szlachtą a chłopstwem. Dlatego reformatorzy stanęli przed wyzwaniem zorganizowania „ nowej organizacji państwa i unowocześniania aparatu władzy, gwarantujących możności konsekwentnego egzekwowania lekceważonych dotąd przez szlachtę i magnatów praw i zarządzeń, a tym samym zachowanie ładu niezbędnego w każdej pracy twórczej” [str.8]. Reformatorzy opierali się również na wzorcach zachodnich w szczególności Francji, która inspirowała - jak opisuje Tadeusz Mizia. Dążyli do zmian, które mogły „przewietrzyć” feudalny ustrój, wprowadzając kapitalistyczne metody organizacji pracy, produkcji, być oparciem dla feudalnego systemu eksploatacji. Autor w swej analizie przyjmuje jednoznacznie i stwierdza, że reforma odniesie sukces tylko wtedy, gdy szlachta zostanie poddana edukacji bardziej ogólnej oraz poszerzonej o wiedzę obejmującą w owym czasie. Poznajemy wybitne osobowości tamtego czasu, które wywarły wpływ na kształt nowego szkolnictwa w Rzeczypospolitej, zaliczyć do nich możemy; Bartłomiej Roland, Louis- Rene’ de la Chalotais, pisarze polskiego Renesansu – Andrzej Frycz Modrzewski, Szymon Marycki. Nad pracami ustawodawczymi dotyczącymi organizacji szkolnictwa czuwali Senator Joachim Chreptowicz i poseł Ignacy Kurzeniecki. Te osobowości przyczyniły się do zatwierdzenia kompromisowej ustawy sejmowej powołującej „Komisja do Edukacji Młodzieży Narodowej Szlacheckiej pod protekcją króla, w której ma przewodniczyć biskup wileński lub pierwszy z rzędu komisarz” [str.13]. Komisja Edukacji nosiła wszystkie cechy sensu stricte ministerstwa oświaty, pierwszego w ogóle w Europie. Do Komisji „potrzebni tu byli ludzie nie tylko światli i zdolni, ale i prawi” do nominacji ośmiu z nich otrzymał Król Stanisław August wysoko oceniany przez autora, dzięki jego zasługom. Dobór ich przez Augusta świadczył o jego wielkiej rozwadze politycznej, ponieważ do kolegium nowej magistratury powołał następujące osoby; Ignacy Masalski biskup wileński, Michał Poniatowski młodszy brat króla, August Sułkowski wojewoda gnieźnieński, Ignacy Potocki pisarz litewski, Adam Czartoryski generał ziem podolskich, Andrzej Zamoyski kawaler Orderu Orła Białego, Antoni Poniński. W następnych latach zwiększono liczbę komisarzy o cztery osoby byli nimi: Franciszek Bieliński, Andrzej Makranowski marszałek sejmu, Hiacenty Małachowski koronny referendarz i bardzo istotny Stanisław Konarski, który ze swoimi współbraćmi z zakonu przystąpił do uzdrowienia oświaty w Rzeczypospolitej.

Następny rozdział poświęcony jest „Krystalizowanie się organizacji i struktury nowego systemu oświaty” gdzie autor porusza problemy, z jakimi borykała się Komisja Edukacji Narodowej. W 1773 roku mocą sejmu powołano Komisję Rozdawniczą i Komisję Sądowniczą niestety one to wprowadziły realne zagrożenie zahamowania a nawet zaniechania rozpoczętej reformy oświaty. Liczne malwersacje Komisji Rozdawniczej spowodował, że majątek edukacyjny stopniał o jedną trzecią, a komisje sądowe były zbyt niedołężne i stronnicze. Dzięki energii Michała Poniatowskiego i poparciu króla udało się na sejmie w 1776 roku doprowadzić do rozwiązania Komisji Rozdawczej i Komisji Sądowniczej oraz przeforsować ustawę o uprawnieniu Komisji Edukacji do zarządzania majątkiem pojezuickim. Trafnym posunięciem jak analizuje autor było osobowe powierzenie finansów K.E.N. za te fundusze odpowiadali Karol Lelewelow jako generalny kasjer [str. 25] oraz Franciszek Bieliński i Andrzej Zamoyski. Komisja Edukacji Narodowej rozpisała konkurs na organizację systemu edukacji. Przesłane liczne projekty zawierały wskazówki, rady, uwagi, jak należy zorganizować nową szkołę polską. Projekty te wyłoniły nową strukturę i tak to 10 lutego 1775 roku K.E.N. powołał nowe „ciało” Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych. Pieczę nad tą strukturą sprawowali pedagodzy – praktyczni a mianowicie, były jezuita Grzegorz Piramowicz, Ignacy Potocki. Autor przybliżył nam Towarzystwo dzieląc je na pięć okresów [str.34] okresy te były mniej lub bardziej płodne. Jednym z nich to wzmocnienie Towarzystwa przez wybitnych ludzi takich jak: Łojko, Kopczyński, Gawroński, Czępiński, i inni. Przybliżona zostaje osoba Juliana Ursyna Niemcewicza, który to podjął się próby ożywienia Towarzystwa, ale niestety bez oczekiwanego rezultatu. Jednym z najbardziej aktywnych współtwórców nowego systemu jak przytacza autor jest Grzegorz Piramowicz. Jako były jezuita sam występuje przeciw systemu jezuickiemu, w 1773 roku napisał „ Wielaż z nas doświadczyło tego na sobie, iż z narzekaniem na przepędzoną w nieużytecznym i płonnym uczeniu się młodości, chwytać się i z usilnością pracy wielką nabywać trzeba było tych wiadomości, bez których poznali, jak szpetne i szkodliwe być na świecie i wchodzić w sprawy domu i Rzeczypospolitej.” Autor opisuje także sposób wyłonienia jak najbardziej odpowiednich podręczników, gdzie drogą konkursu Towarzystwo wciągnęło do współpracy najwybitniejszych uczonych polskich, ale też i zagranicznych. Do najciekawszych przesłanych opracowań można zaliczyć pracę: Andrzeja Lamey – członek Akademii Nauk w Mannheim, Jean Philippe de Limbourg – członek stowarzyszenia medycznego w Paryżu i w Londynie, Karol Andrzej – dyrektor Actorum Lipsiensium w Lipsku, J.H.S. Formey – sekretarz Akademii Berlińskiej. Współpraca ta świadczyła o postępowości Towarzystwa, które potrafiło wykorzystać wiedzę i doświadczenie uczonych z zachodu, w celu stworzenia podręczników szkolnych, programów dydaktycznych, książek, na wysokim poziomie naukowym. Do czołowych podręczników w tamtym czasie należały; gramatyka Onufrego Kopczyńskiego, nauka moralna Antoniego Popławskiego, „Powinności nauczyciela” Grzegorza Piramowicza. Towarzystwo przyczyniło się do powstania „Ustawy Komisji Edukacji Narodowej” na polecenie K.E.N. Zawierała ona trójstopniową hierarchię szkolną, czyli szkolnictwo parafialne, średnie i wyższe, omówione w dalszej części książki.

„Rozwój koncepcji szkolnictwa elementarnego” to trzeci etap gdzie poznajemy reformatorów okresu stanisławowskiego. Reformatorzy pracowali nad usprawnieniem gospodarki kraju w szerokim aspekcie, po przez edukację szerokich mas na wszystkich szczeblach ówczesnego społeczeństwa. Trudności powiększał fakt, ze liczba szkół w tym okresie była niewielka. Zorganizowanie i rozwój nauczania powszechnego było naczelnym zadaniem jak pisał Franciszek Quensay twórca fizjokrtyzmu [str.48]. Analizując lata 1780, można twierdzić, iż był to punkt zwrotny w traktowaniu szkół parafialnych a bezpośredni związek miało obalenie przez sejm Kodeksu Zamojskiego. Starano się wprowadzić jednolity dla całego państwa program szkół parafialnych zalecający stosowanie najnowszych ze znanych wówczas metod nauczania. Z braku kadr do nauczania w tego typu szkołach zaczęto organizować seminaria nauczycielskie, pierwsze takie powstało 1 kwietnia 1775 roku, w Zakrecie pod Wilnem. Otwarto je dzięki staraniom Ignacego Massalskiego. Natomiast brakiem podręczników do szkół parafialnych, zajęło się Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych. W 1785 roku wydano „Elementarz dla szkół narodowych” oraz jeden z pierwszych w Europie podręcznik zatytułowany „ Powinności nauczyciela w szkołach parafialnych” pióra Grzegorza Piramowicza[str.58]. Poważny krok naprzód w rozwoju sieci szkół parafialnych przyniosły prace Sejmu Czteroletniego, w którym przeprowadzono ustawę gdzie znajdował się paragraf zobowiązujący plebanów pod rygorem grzywien do zakładania i utrzymywania szkółek.

W czwartym rozdziale o „Szkolnictwie średnim” autor demonstruje tworzenie się szkolnictwa wyższego szczebla, jego główne założenia i cele. Jednym z nich było założenie, aby stworzyć „nowego szlachcica”, który dostosowałby się do poważnych zmian w dotychczasowej polskiej rzeczywistości. Wzorem dla młodego pokolenia szlachty miał być człowiek obdarzony trzema elementami, dobitnie określonego przez Ignacego Potockiego – dobry chrześcijanin, dobry człowiek i dobry obywatel [str.70]. Poszukiwanie ideału przyczyniło się do przeznaczenia szkół średnich wyłącznie dla stanu szlacheckiego. Analiza autora wyjaśnia czytelnikowi, że Komisja Edukacji Narodowej ustaliła dwa typy szkół średnich; wyższy w każdym województwie, niższy w każdym powiecie. W bardzo czytelny sposób zostaje przedstawiony personel nauczający jak i budżet, którym szkoły dysponowały, a także program nauczania szkół średnich [str.75-77] Główny nacisk kładziony jest na wychowaniu moralnym a przede wszystkim stosunku religii do świeckiego aspektu nauki moralnej. Skuteczne wsparcie nauce moralnej, przygotowujące do życia w społeczeństwie i państwie, przynosiła nauka historii z geografią. Naczelną ideą Komisji było stworzenie szkoły w „języku ojczystym” jako środka odrodzenia narodowego [str.79]. Najskuteczniejszym orężem stała się w walce o język ojczysty gramatyka w oparciu o podręcznik Onufrego Kopczyńskiego. Dla zapewnienia kształcenia ubogiej szlachty, wprowadzono tak zwane „konwikty”, gdzie na koszt państwa otrzymywała pomoc w postaci odzieży, całkowitego utrzymania i pomocy szkolnej. Osobliwą nowością były sądy koleżeńskie do rozstrzygania sporów wśród uczniów. W szkołach średnich Rzeczypospolitej funkcję pedagogów pełnili prawie wyłącznie duchowni. Akcją kształcenia nauczycieli szkół średnich w nowym duchu rozpoczęła K.E.N w 1780 roku, kiedy to otwarto seminarium dla profesorów przy Akademii Krakowskiej, pod kierownictwem Antoniego Popławskiego.

Po przeprowadzeniu analizy szkolnictwa średniego wkraczamy w „Ewolucję Uniwersytetów” i jej reformację. W latach 1765 – 1777 podjęto próbę reformy Akademii Krakowskiej. Zaczęto od katedry filozofii gdzie powołano nową ordynację. Reformował ją Putamowicz jednak nie radykalnie, ale zrozumiano jej konieczność[str.92]. Przekształcenie akademii pozostającej w tyle w stosunku do potrzeb chwili w nowoczesny zakład naukowy Komisja Edukacji Narodowej powierzyła Hugonowi Kołłątajowi. Ten niespełna 27 latek dysponował wszechstronną wiedzą nabytą w Wiedniu i Rzymie jak i w Krakowskiej Alma Mater. Następnie w porozumieniu z Michałem Poniatowskim powołał uczelnię z pięcioma akademiami: nauk pięknych, filozofów, lekarską, prawną, teologiczną. Dalsza część rozdziału poświęcona jest Akademii Wileńskiej, którą kierował Marcin Poczobutt, w ślad idąc za Akademią Krakowską przeprowadzono tam szybką reformę ażeby dokonać uroczystej inauguracji na nowych zasadach 23 X 1780 roku. Rozprawy profesorów zwiastowały, że Polak będzie władał w przyszłości tak samo piórem, jak władał szablą.

Ostatni rozdział zatytułowany „Żywotności dorobku Komisji Edukacji Narodowej” jest analizą przemian i znaczenia pierwszego w Europie Ministerstwa Oświaty. Autor zamieszcza historyczne znaczenie i uzasadnienie pozytywnych przemian w Polskiej Edukacji, na którą bezpośredni wpływ miała reforma szkolnictwa. Polacy mogli stawić czoła nie tylko orężem, ale i piórem swoim najeźdźcą. Kiedy po powstaniu listopadowym wzmagał się, napór tendencji germanizacyjnych i rusyfikacyjnych, walka o przestrzeganie narodowego charakteru wychowania na ziemiach polskich była skutecznym narzędziem osłabiania wynarodowienia młodzieży polskiej. Wtedy tradycja Komisji Edukacji Narodowej urosła do testamentu ideowego. „ Ludzie postępu podają sobie ręce poprzez wieki”

Tadeusz Miziak w swej książce pod tytułem „ O Komisji Edukacji Narodowej” podkreśla jak istotna jest nauka, prowadząc nas przez historię K.E.N. Naród mający wiedzę nie da się wynarodowić, jego tożsamość przekazywana jest przez pokolenia. Liczne ilustracje w książce przenoszą czytelnika w tamte czasy, dają wyobrażenie epoki, emanują siłą narodu polskiego. Książka zaopatrzona jest w bibliografię, która pozwoli czytelnikowi dotrzeć do dodatkowych informacji dotyczących Komisji Edukacji Narodowej



Książka ta na pewno poprowadzi czytelnika swobodnie po swoich kartach, pozostawiając rys historyczny naprawy i odrodzenia Rzeczypospolitej w umyśle czytelnika.. Publikacja ta godna jest polecenia, trwale wywiera wpływ na odbiorcy, daje siłę, aby chłonąć wiedzę i ją przelać na następne pokolenia.



©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość