Strona główna

Organizacja Osobowości Pogranicznej (o-o-p) a dolegliwości somatyczne: męczliwość. Psychologiczne badania młodzieży


Pobieranie 149.49 Kb.
Strona1/3
Data19.06.2016
Rozmiar149.49 Kb.
  1   2   3
[W:] K. Janowski, A. Cudo (red.). (2009). Człowiek chory. Aspekty Biopsychospołeczne. Tom 2. Lublin: Centrum Psychologii i Pomocy Psychologicznej. ss. 75-97.
Elżbieta Januszewska: Organizacja Osobowości Pogranicznej (O-O-P) a dolegliwości somatyczne: męczliwość. Psychologiczne badania młodzieży


  1. Wprowadzenie

1W okresie adolescencji u wielu nastolatków zaobserwować można nietypowe zachowania, różniące się od zachowań pozostałych rówieśników. Rozpacz, gniew, wściekłość, nienawiść do samego siebie, arogancja, niepokój, niepewność, poczucie pustki, uzależnienia, wyzywający upór, gwałtowne odruchy autodestrukcyjne - to tylko niektóre z emocji, uczuć i zachowań towarzyszących zaburzeniu z pogranicza, potocznie określanego borderline, lub jak proponuje Otto F. Kernberg (1967, 1977, 1996a, 1996b) - Organizacją Osobowości Pogranicznej (O-O-P). Jednostki nim dotknięte są pełne rozpaczy, często emocjonalnie niezrównoważone. Nie potrafią zrobić użytku ze swoich umiejętności i talentów, panicznie boją się samotności, a z drugiej strony łatwo niszczą swoje związki z innymi, choć bez nich nie potrafią żyć. Szczególnie w ostatnich latach dynamicznego rozwoju cywilizacji coraz więcej młodzieży przejawia zaburzenia z typu osobowości pogranicznej (por. Dulz i Schneider, 1997; por. Januszewska, 1998, 2001). Warto dodać iż O-O-P ma swój rodowód w narcystyczny zaburzeniu osobowości, szczególnie w tym aspekcie, który dotyczy substruktury zwanej zagrożonym „ja” (por. Januszewski, 2005).




  1. Metodologiczne podstawy badań

Przedmiotem badań psychologicznych prezentowanych w tym artykule jest próba ustalenia związku między strukturą Organizacji Osobowości Pogranicznej (O-O-P, pojęcie wprowadzone do psychologii przez Otto F. Kernberga), kontrolowaną – Kwestionariuszem Organizacji Osobowości Pogranicznej (KOOP - aut. E. Januszewskiej, 2006) a odczuwanymi dolegliwościami somatycznymi odnoszącymi się do układów: krążenia, kostno-stawowego, pokarmowego, oddechowego, a szczególnie w zakresie męczliwości, kontrolowanymi przez Giessenowski Kwestionariusz Dolegliwości dla Dzieci i Młodzieży (GBB-KJ - aut. E. Brähler, J. Scheer, 1983). Zmienną niezależną (egzogeniczną) w tym badaniu jest struktura O-O-P a niezależną (endogeniczną) – subiektywnie odczuwane dolegliwości.



Zmienna niezależna. Chociaż badacze nie są w pełni zgodni między sobą co do podstawowego zbioru istotnych symptomów określających osobowość pograniczną (por. Kernberg, 1967; por. Rohde-Dachser, 1995; por. 1Dulz i Schneider, 1997; por. Januszewska, 1998, por. Goldstein, 2003), to jednak już od 1wydania DSM-III (1980; DSM-R, 1987) po raz pierwszy oficjalnie użyto określenia „zespół pograniczny” w psychiatrycznej diagnozie chorobowej. Później, w DSM-IV (1994 za: Oldham, Morris, 1997 s. 322-323) zaburzenie osobowości typu borderline określono jako charakterystyczny we wszystkich sferach życia wzorzec niestabilności w relacjach międzyludzkich, autoidentyfikacji i uczuciach oraz znacznej impulsywności; zaczyna się ujawniać we wczesnej dorosłości i jest obecny w wielu kontekstach, spełniając przynajmniej pięć z podanych niżej kryteriów:

1. Osoba dotknięta tym zaburzeniem podejmuje szalone wysiłki, by uniknąć rzeczywistego bądź wyimaginowanego odrzucenia.

2. Jej stosunek do innych ludzi cechuje duża intensywność i niestabilność uczuć, oscylujących pomiędzy skrajną idealizacją a całkowitą deprecjacją.

3. Ma zaburzone poczucie tożsamości, z permanentnie niestabilnym obrazem własnej osoby i samoświadomością.

4. Zachowuje się impulsywnie przynajmniej w dwóch potencjalnie autodestrukcyjnych dziedzinach (np. wydawanie pieniędzy, seks, używki, prowadzenie samochodu, jedzenie).

5. Podejmuje lub grozi podjęciem prób samobójczych albo innych działań skierowanych przeciwko sobie.

6. Jej uczucia są niestałe z powodu silnej zmienności nastroju (np. silnych napadów dysforii, podrażnienia i niepokoju trwających zwykle kilka godzin, rzadko dłużej niż parę dni).

7. Cierpi na chroniczne poczucie pustki i nudy.

8. Doznaje napadów silnego, a nieadekwatnego do sytuacji gniewu, ma kłopoty z jego kontrolowaniem (np. łatwo wybucha, jest stale podrażniona, wdaje się w bójki).

9. Pod wpływem stresu doznaje przejściowych urojeń paranoidalnych albo objawów rozszczepienia (dysocjacji).


Według klasyfikacji ICD-10 (1992/94) borderline występuje w dwóch grupach zaburzeń:

(1) jako schizotypowe (F21): zaburzenie to cechuje się ekscentrycznym zachowaniem oraz nieprawidłowościami myślenia i afektu zbliżonymi do zmian spotykanych w schizofrenii, choć w żadnym etapie nie występują tu zdecydowanie odchylenia charakterystyczne dla schizofrenii. Objawy mogą obejmować: chłodny lub niedostosowany afekt, anhedonię, dziwne lub ekscentryczne zachowanie, skłonność do społecznego wycofywania się, paranoidalne i dziwaczne idee nie osiągające poziomu urojeń, zaburzenie myślenia i zaburzenia postrzegania (perceptual disturbances), niekiedy przemijające epizody quasi-psychotyczne z nasilonymi iluzjami, omamami słuchowymi lub innymi oraz myślami podobnymi do urojeń, zwykle pojawiające się bez udziału czynników zewnętrznych. Nie ma wyraźnego początku, a rozwój i przebieg mają zwykle cechy właściwe zaburzeniom osobowości (ICD-10, 1994 s. 312);

(2) jako specyficzne zaburzenie osobowości (F60): są to głębokie zaburzenia osobowości i behawioralnych tendencji jednostki, które nie są bezpośrednim następstwem choroby, urazu czy innego uszkodzenia o.u.n. lub innego zaburzenia psychicznego. Zazwyczaj obejmują kilka wymiarów osobowości, prawie zawsze skojarzonych z odczuwaniem znacznej przykrości osobistej (distress) i zerwaniem więzi społecznych. Zaburzenia te pojawiają się już w okresie dzieciństwa lub pokwitania i utrzymują się w wieku dojrzałym. Bardziej precyzyjne różnicowanie zaburzenia osobowości borderline zawarte jest w podgrupie «osobowość chwiejna emocjonalnie» (F60.3). «Osobowość chwiejna emocjonalnie» cechuje się wyraźną tendencją do działań impulsywnych bez przewidywania konsekwencji tych działań; nastrój zmienny i nie dający się przewidzieć. Występuje też skłonność do wybuchów emocjonalnych, niezdolność do kontrolowania działań impulsywnych, tendencja do zachowań zaczepnych i konfliktów z innymi, szczególnie wtedy, gdy te zachowania są potępiane lub kończą się niepowodzeniem. Wyodrębniono dwa rodzaje tych zaburzeń: (1) typ impulsywny, którego cechą dominującą jest niestabilność emocjonalna i brak kontroli działań impulsywnych oraz (2) typ borderline (z pogranicza), w którym dodatkowo zaburzony jest obraz samego siebie, swoich celów i preferencji; występują: stałe uczucie pustki wewnętrznej, skłonność do wchodzenia w intensywne i nietrwałe związki z innymi oraz tendencja do działań samouszkadzających, w tym do gróźb i prób samobójczych (ICD-10, 1994 s. 340; por. Jakubik, 1997 s. 85; por. Aleksandrowicz, 1998 s. 129, 2002).

Przyjmując perspektywę psychologiczną, z rodowodem pychodynamicznym, Otto. F. Kernberg 1(1977, 1981, 1996a, 1996b – por. Januszewska, 1998, 2001) podkreśla, że pacjenci ze strukturą osobowości borderline wykazują często symptomy, które na początku stawiania diagnozy wydają się podobne do typowo neurotycznych zachowań. Kluczowe znaczenie dla diagnozy odgrywa kombinacja określonych symptomów, a sam proces diagnostyczny powinien przebiegać dwuetapowo, na poziomach: (1) deskryptywnym i (2) strukturalnym.

Analiza deskryptywna, która zasadniczo bazuje na danych obserwacyjnych, powinna uwzględniać następujące kryteria diagnostyczne: (1) uogólniony (lub wszechogarniający) lęk, (2) uogólniona (lub wszechogarniająca) nerwica, (3) uogólniona seksualność (lub panseksualizm), (4) prepsychotyczne struktury osobowości, które stanowią przełomowy dowód na istnienie zaburzenia borderline, (5) impulsywność oraz nałogi, (6) zaburzenia charakteru z powodu „niskiego poziomu strukturalizacji”, których szerszą charakterystykę przedstawiłam w innych pracach (por. Januszewska, 1998, 2001). Obecność dwóch lub trzech symptomów spośród wyżej wymienionych stanowi ważną wskazówkę i podstawę do przyjęcia hipotezy o występowaniu zaburzenia borderline. Przypuszczenie to musi być jednak potwierdzone diagnozą strukturalną, najważniejszą zdaniem Kernberga. W zależności od dominującego w strukturze obronnej mechanizmu wyparcia, czy też rozszczepienia, dokonuje się rozróżnienia na „wysoki”, „średni” i „niski” poziom strukturalizacji charakteru. Ostatni poziom nasuwa podejrzenie o istnieniu zaburzenia borderline. Jako typowy przykład zaburzenia charakteru o „wysokim” poziomie podaje Kernberg nerwicę natręctw oraz histeryczną i masochistyczną. Infantylna osobowość rozwija się na „średnim” poziomie i styka się ze sferą borderline, podczas gdy narcystyczna osobowość wykazuje zaburzenie charakteru typowe dla „niskiego” poziomu strukturalizacji, chociaż może również sięgać średniego. Autor zastrzega sobie jednak, że zaproponowane przez niego kryteria nie są kompletne. Decydującymi o diagnozie zaburzenia borderline są określone kryteria strukturalne, dodaje bowiem uwagę, iż „struktury” są to psychiczne konfiguracje podlegające powolnym zmianom. Ich zadanie polega na regulacji psychicznych procesów lub funkcji. Kernberg proponuje rozpoczęcie diagnozy od analizy „ja” jako makrostruktury z różnymi substrukturami i funkcjami, a następnie przejście do pochodnych struktur, a mianowicie do uruchomionych relacji z obiektami.

Wśród 11 zmiennych psychologicznych, które - jak odczytuję intencję 1O. F. Kernberga (1996a, s. 40-62) odgrywają kluczową rolę na poziomie diagnozy strukturalnej O-O-P - znalazły się: (1) niedostateczna tolerancja na bodźce lękowe, (2) niedostateczna kontrola impulsywności, (3) niedostatecznie wykształcone sublimacje, (4) niedostateczne zróżnicowanie między reprezentacjami siebie i obiektu, (5) formy myślenia pierwotnego, (6) mechanizm obronny rozszczepienia „ja”, (7) mechanizm obronny prymitywnej idealizacji, (8) mechanizm obronny identyfikacji projekcyjnej, (9) mechanizm obronny zaprzeczania, (10) mechanizm obronny omnipotencji i dewaluacji, (11) patologicznie uwewnętrznione relacje z obiektami.


Zmienna zależna. U osób z O-O-P wskutek ubóstwa reakcji swoistych (ukształtowanych naśladowniczo lub świadomie wyuczonych) regularnie pojawiają się następstwa długotrwałej i nieadekwatnej do zapotrzebowania stymulacji ergotropowej. Wśród objawów psychicznych są nimi: zagrożone „ja”, dystymia, aleksytymia, dystoniczne „ja”, uczucia rozpadu wewnętrznego, które inspirują osobę do gwałtownych zachowań, z wyraźnymi elementami agresji (ang. acting in lub acting out) skierowanej przeciw sobie lub obiektom zewnętrznym, mających na celu odreagowanie przykrych stanów napięć oraz osiągnięcia choćby krótkotrwałego dobrostanu psychicznego i somatycznego (Januszewska, 1998, 2001). Wśród objawów somatycznych często sygnalizowane są dolegliwości, które niemal podręcznikowo przypominają następstwa syndromu ogólnej adaptacji opisane przez klasyka teorii stresu biologicznego Hansa Selye’go (1956/1960, 1974/1978). Autor ten określił pojęcia syndromów lokalnej i ogólnej adaptacji do dziś wykorzystywane w medycynie, psychologii, ekologii i naukach pokrewnych. Do ergotropowego wzorca reagowania, spowodowanego permanentnie wyższym pobudzeniem sympatycznego układu nerwowego, zaliczają się: podwyższone ciśnienie krwi, przyspieszone tętno, przyspieszone tempo oddychania, wzrost tonusu mięśni poprzecznie prążkowanych i gładkich etc., powodującym intensywne przeciążenie somatyczne, a w następstwie dolegliwości w najbardziej eksploatowanych układach: krążenia, pokarmowo-trawiennym, mięśniowym i kostno-stawowym. Antagonistyczny - trofotropowy (odprężeniowy) wzorzec reagowania, (kontrolowany stymulacją układu przywspółczulnego), który zgodnie z opisem szwajcarskiego noblisty Waltera Hessa (1949 - za: Bongartz i Bongartz, 1988), osiągalny jest dzięki koordynującemu działaniu międzymózgowia (wzgórze i podwzgórze). Jednym z ważniejszych problemów psychologicznych związanych z adaptacją do wymagań sytuacyjnych jest zapewnienie swojemu organizmowi swego rodzaju równowagi między autonomicznymi wzorcami reagowania (ergotropowym i trofortopowym). Świadoma decyzja, uprzedzająca rodzaj aktywacji AUN, może spowodować iż jego reaktywne z natury pobudzenie, będzie pośrednio jej podporządkowane, albo spontanicznie przyjmie postać syndromu ogólnej adaptacji ze wszystkimi jego konsekwencjami, a więc także neurastenicznym wyczerpaniem, zmęczeniem. 1

Eseista, prozaik i teoretyk literatury prof. Tadeusz Sławek (2003, s. 15-16) w przesłaniu skierowanym do człowieka współczesnego wyraża z nutą optymizmu, iż zmęczenie może być wyrazem zdrowia, nawet wtedy, gdy czujemy, iż ogarnia nas słabość - nie jest ono w istocie słabością, lecz przedłużeniem tężyzny; jest dowodem naszej siły i wytrwałości w działaniu: oto zrobiłem tyle, tyle uczyniłem, wszystko co w mojej mocy, widzę efekty tego i ogarniające mnie zmęczenie jest naturalną fazą działania. Ale zmęczenie może być również symptomem choroby: gdy mimo moich starań i wysiłków, nie mogę dostrzec żadnych ich efektów, gdy świat pokonał mnie na całej linii, gdy mam wrażenie, że to nie ja działałem, lecz iż rzeczy przydarzyły się mnie, byłem igraszką wypadków i cudzych decyzji. Zmęczenie jest wtedy jakby fazą terminalną - jest ciemną jaskinią, grotą śmierci, w której utkwiłem na dobre (…), i czuję (…), że często stoję na progu rozpaczy. Gdy człowiek jest umęczony i wyczerpany - doświadcza niemożność samodzielnego, odpowiedzialnego istnienia, a rzeczywistość jakby znikała pozostawiając po sobie jedynie wytwory wyobraźni. Zmęczony - zachowuję prawo doznawania innych. Cały świat stawia opór, zmusza do mądrego wysiłku. Zmęczenie człowieka potwierdza istnienie człowieka. Człowiek w zmęczeniu pokornieje. W stanie umęczenia - zajmuje się tylko sobą i swoimi iluzorycznymi projekcjami i urojeniami. Odcina się człowiek od innych arogancko, bowiem „oni” nie zmuszają do podjęcia konstruktywnych działań, lecz są jedynie przeszkodą na drodze do powiększenia subiektywnego bezpieczeństwa i stanu posiadania. Dlatego zmęczenie jest doznaniem etycznym („ja” – „drugi”) a wyczerpanie i męczliwość - niszczącym człowieka - „ja”, „ja” i jeszcze raz „ja” i projekcje mojej ambicji, którym inni zawadzają. Synteza psychicznego zmęczenia zostaje wyrażona dramatycznych słowach napisanych przez Virginię Woolf (cyt. za: Sławek, 2003, s. 16) - (…) jesteśmy tak zmęczeni, że ledwie dyszymy. Czujemy się tak bezwolni i wyczerpani, że jedynym naszym pragnieniem jest połączyć się na nowo z ciałem matki, od którego nas oddzielono (...). Można dodać do słów cytowanego autora, że w tej jakże symptomatycznej formule odsłania się magiczna tęsknota człowieka za pierwotnym ciepłem i bezpieczeństwem bezwarunkowo gwarantowanym przez matkę. Ale z drugiej strony odsłania obecność lęku przed podjęciem twórczej odpowiedzialności za własny los.

W opisach fenomenologicznych neurastenii trudno znaleźć lepszy od sporządzonego przez A. Kępińskiego (2007) - klasyka polskiej psychiatrii. 1Jego zdaniem, chory na nerwicę neurasteniczną jest przez większość czasu zmęczony, apatyczny. Nie ma energii ani chęci do działania. Występują trudności z koncentracją i poczucie ogólnego osłabienia. Neurastenii mogą towarzyszyć objawy somatyczne (hipersteniczna nadaktywność) – bóle mięśni, głowy. Dodatkowo może występować rozdrażnienie. W odróżnieniu od depresji, chory jest bardziej zniechęcony i zmęczony niż smutny. Rozpoznanie objawów nie jest sprawą trudną, są nimi: niepokój i napięcie psychiczne, które jakby promieniują z chorego i udzielają się otoczeniu. Typowe skargi pozwalają od razu określić danego człowieka jako „nerwicowego’’. Słowo neurastenia znaczy dosłownie „słabość nerwów’’ (gr. asthenos oznacza słaby). Osłabienie i drażliwość są jej głównymi objawami. Osłabienie idzie zwykle w parze z nadmierną pobudliwością. Gdy w nerwicy neurastenicznej dominuje osłabienie, mówi się o jej formie hipostenicznej, a gdy drażliwość - o formie hiperstenicznej. Osłabienie ma zazwyczaj charakter stałego uczucia zmęczenia i zwiększonej męczliwości, zarówno w sferze psychicznej, jak i fizycznej. Występuje tu jedność psychofizyczna. Postawa chorego, jego ruchy, wyraz twarzy noszą piętno znużenia. Bóle głowy mają dość typowy charakter: odczucia obręczy ściskającej głowę (kask neurasteniczny), odczucia ucisku wewnątrz głowy, uczucia zamętu w głowie. Zdaniem Kępińskiego „(…) kask neurasteniczny jest wywołany wzmożonym napięciem mięśni pokrywy czaszki” (2007, s. 18). Napięcie to jest też odczuwane w mięśniach twarzy, co uwidacznia się w mimice. Niekiedy chorzy skarżą się na ciężkość powiek, drgania powiek, zmęczenie gałek ocznych, co można również odnieść do wzmożonego napięcia mięśniowego (mięśni powiek i gałek ocznych). Odczuwane są również bóle mięśniowe, zwłaszcza w okolicy lędźwiowo krzyżowej, co można tłumaczyć wzmożonym napięciem mięśni antygrawitacyjnych. Z kolei, zmęczenie umysłowe objawia się przede wszystkim niemożnością skupienia uwagi, trudnością zapamiętywania, uczuciem rozproszenia, zniechęcenia. Chory ma wszystkiego dość, wszystko go męczy, nie może się skupić, wszystko mu przeszkadza, nie rozumie co czyta, zapomina co przed chwilą przeczytał lub usłyszał. Są to najczęstsze skargi związane z zmęczeniem psychicznym. Z uczuciem zmęczenia wiąże się zwiększona męczliwość. Wejście po schodach, mały wysiłek fizyczny wywołują bicie serca, bóle mięśniowe itp. Wszystko męczy. To samo odnosi się do wysiłku umysłowego. Proste zadania stają się trudne i męczące. Męczy nie tylko praca ale nawet rozrywka. Książka, kino, teatr, zamiast bawić, wywołują zmęczenie. „Człowiek zmęczony szybko się męczy” (ib. s.19).

1Wśród znawców tematu brak jest jednoznacznych opinii dotyczących tego, jak należy dokładnie sklasyfikować zjawisko zmęczenia (por. Mała Encyklopedia Medycyny, 1989). Część badaczy proponuje ujmować je jedynie w kategoriach objawu, czy też symptomu pozostającego w cieniu pewnych zaburzeń funkcjonalnych, np. zaburzeń sennych (Murtagh, 2003). Inni twierdzą, że zmęczenie stanowić może w pewnych przypadkach odrębną jednostkę diagnostyczną, np. syndrom przewlekłego zmęczenia (ang. chronic fatigue syndrome - CFS) (Friedberg, Jason, 1998), a jako odrębna jednostka znalazła się już w wydanej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) wznowionej klasyfikacji ICD-10-CM pod symbolem G 93.3 (por. Jason i in., 2003).

Innym zjawiskiem jest naturalne zmęczenie jako efekt rozwoju siły i generowania mocy. Jak podkreśla J. Żołądź (2003), powołując się na stanowisko Edwardsa – zmęczenie definiowane jest jako utrata zdolności generowania wymaganej lub spodziewanej wielkości mocy. Chociaż przyczyna zmęczenia nie jest jednorodna, to powszechnie rozróżnia się: (1) zmęczenie ośrodkowe – związane z pogorszeniem funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego, oraz (2) zmęczenie obwodowe – występujące w mięśniach szkieletowych (por. Żołądź, 2001). Wśród przyczyn zmęczenia ośrodkowego podczas intensywnych wysiłków fizycznych jest hipoglikemia (istotny spadek glukozy we krwi), hipertermia (stan podwyższonej temperatury ciała, pow. 41°C), toksyczne działanie amoniaku, zaburzenie stężeń neurotransmiterów w mózgu. Typowymi następstwami zmęczenia ośrodkowego są: narastające odczucie obciążenia wykonywaną pracą, niechęć do jej kontynuowania, zakłócenia zdolności koncentracji uwagi, spostrzegania i zapamiętywania, upośledzona koordynacja ruchowa, oraz liczne zaburzenia wegetatywne.

Z kolei do głównych przyczyn zmęczenia obwodowego zaliczane są: spowolnienie tempa produkcji ATP w stosunku do jego zużycia, spadek ilości energii uzyskanej z hydrolizy ATP, wyczerpnie zasobów fosfokreatyny i glikogenu oraz nagromadzenie się w komórkach mięśniowych „toksycznych” metabolitów. Czynnikiem zewnętrznym nasilającym zmęczenie jest spadek ciśnienia atmosferycznego, a szczególnie dotkliwe jest oddziaływanie niskiego ciśnienia atmosferycznego na znacznych wysokościach nad poziomem morza wywołujące hipoksję (niedobór tlenu w tkankach). Następstwami zmęczenia obwodowego są: zmniejszona zdolność mięśni do skurczów spowodowana wzrostem temperatury i zakwaszenia (kwas mlekowy) środowiska wewnątrzkomórkowego.

Te dwa rodzaje zmęczenia nie są suwerennymi formami, mogą na siebie wpływać. Rodzą się jednak pytania - w oparciu o jakie mechanizmy i w jakim zakresie. Pojawiające się tutaj trudności najpewniej związane będą z naturą samej psyche. Jej dobrostan w dużej mierze zależny jest bowiem od prawidłowego funkcjonowania układów fizjologicznych, szczególnie układu nerwowego (por. Damasio, 1999). Zatem przydatna byłaby odpowiedź na pytanie o to, czy zmęczenie psychiczne może być efektem zmęczenia fizjologicznego, i/lub – w jakim stopniu zmęczenie psychiczne wpływa na jakość funkcjonowania układów biologicznych. Zmęczenie psychiczne często jest wymieniane jako ważna współprzyczyna chorób onkologicznych (por. Ressel, 2003). Zmęczenie psychiczne, jak przypuszczam, może mieć swoje ugruntowanie bardziej w zmęczeniu ośrodkowym niż obwodowym. M. Chabowski (2005) proponuje w1yróżnić cztery wymiary zmęczenia psychicznego, które obejmują: (1) sferę emocjonalną, w której zmęczenie mogłyby powodować stres oraz długotrwała dominacja intensywnych emocji (zarówno pozytywnych jak i negatywnych); (2) sferę poznawczą, gdzie zmęczenie pojawia się na skutek znacznego wysiłku intelektualnego (np. trudne lub długie zadania, wymagające rozwiązywania problemów, wnioskowania, przypominania),1 a jego symptomami są: pogorszenie parametrów uwagi, zaburzenia percepcji, trudności z kojarzeniem, zapamiętywaniem itp.; (3) sferę motywacyjną, w której zmęczenie wynika z wielokrotnych rejestrowanych niepowodzeń i/lub utraty poczucia kontroli; (4) sferę „ja” rozumianą wszak dość ogólnie, ale w której zmęczenie byłoby wynikiem np. kryzysu tożsamości, zaniżonej samooceny czy też jest konsekwencją niemożności zrozumienia siebie i poznania własnych potrzeb. Ponadto, p1rawdopodobnie także inne czynniki osobowościowe mogłyby w pewnych okolicznościach determinować poziom podatności na zmęczenie psychiczne, czego przykładem mogą być badania H. J. Eysencka (1970), który wykazał, iż ekstrawertycy mają mniejszą odporność na zmęczenie niż introwertycy, ale za to ci pierwsi łatwiej i szybciej się relaksują.


  1. Wyniki badań

1Próbkę badawczą stanowiła grupa (N=469) młodzieży w wieku od 13 do 18 r.ż., spełniająca kryterium warstwowych udziałów z uwagi na czynniki płci i przedziału wieku (χ2=0,70; df=5; p≤0,983). Wszyscy badani byli uczniami szkół gimnazjalnych bądź liceów ogólnokształcących. Pochodzili z rodzin pełnych, mieli jedno lub dwoje rodzeństwa w wieku zbliżonym do nich samych. Sytuacja materialna (dominował średni status) zabezpieczona była pracą zawodową rodziców. Nikt z badanych nie wykazywał szczególnych dolegliwości somatycznych, uzależnień, niepowodzeń szkolnych oraz form niedostosowania społecznego. Pod względem podstawowych kryteriów socjodemograficznych próbkę uznano za reprezentatywną i homogeniczną. Badania przeprowadzono na terenie południowo-wschodniej Polski w latach 2006-2008.



Zmienna niezależna – wskaźniki O-O-P. Chociaż proces tworzenia metody realizowano zgodnie z procedurą operacjonalizacji zmiennych (por. Hornowska, 1989, 2000), to jednak efektem finalnym jest 6-skalowe narzędzie (KOOP). Technicznie, do opracowania wykorzystano konfirmacyjną analizę czynnikową - wariant ze wskaźnikami efektowymi (por. Januszewski, 2009), w której dopuszczalność ukrytych konstruktów psychologicznych potwierdzana jest pozytywnie zweryfikowaną hipotezą ich wpływu na zachowania. W tym przypadku są to odpowiedzi na pytania kwestionariusza. Dystrybucja 72 symptomów borderline nie dała stuprocentowej zgodności i przyporządkowań do 11 skal strukturalnych proponowanych przez Kernberga. Niektóre symptomy, a nawet skale zostały wchłonięte przez inne skale, które ostatecznie tworzą kwestionariusz. W wielu przypadkach zidentyfikowano wyraźną redundancję treściową i dlatego zrezygnowano z dublowania diagnostycznego na rzecz dopracowania jednej – lepszej skali. Pomijam tutaj szczegółową prezentację treści dotyczących tego zagadnienia, dodając jednak informacje iż brano pod uwagę: (1) efekt tworzenia skal KOOP jako rezultat ocen trafności pytań przez psychologów klinicznych, (2) pozytywną weryfikację modelu teoretycznego O-O-P przez empiryczną macierz danych pochodzącą z próby N=2477 osób, (3) trafność predyktywną modelu O-O-P sprawdzającą się w przewidywaniu rozkładów wyników w zakresie zmiennych psychologicznych, które nie należały do OOP, ale mogły z niej wynikać jako pewne konsekwencje, (4) to, że posługując się metodą sieci neuronowych (ang. NC – Neural Connection – zastosowano algorym typologizacyjno-klasyfikacyjny Teuvo Kohonena, funkcjonujący jako opcjonalny moduł w programie statystycznym SPSS (1997, s.159-171) na zmiennych z O-O-P) satysfakcjonująco w różnych macierzach danych empirycznych udaje się wyodrębnić rozłączne podgrupy osób. Technicznie, realizując w/w punkty 1, 2 i 3 s1ięgnięto do matematycznych modeli równań strukturalnych (ang. SEM - structural equation models) - metod statystycznych bazujących na analizie ścieżek (ang. PA - path analysis), tj.: konfirmacyjna analiza czynnikowa (ang. CFA - confirmatory factor analysis) oraz modelowanie przyczynowe (ang. CM - causal modeling), narzędzi dostępnych w ramach programu AMOS (ang. Analysis of Moments Structures) (Arbuckle, 1995/2005/2007; por. Januszewski, 2009).

Wyniki badań przeprowadzone Kwestionariuszem Organizacji Osobowości Pogranicznej (KOOP - aut. E. Januszewska, 2006) stanowią podstawę do udzielenia odpowiedzi na pytanie - Czy możliwe jest empiryczne potwierdzenie konstruktu teoretycznego jakim jest O-O-P?


Rycina 1. Konfirmacyjna analiza czynnikowa: Model ścieżkowy Organizacji-Osobowości-Pogranicznej (KOOP); próba N=469, warstwowa, 13-18 r.ż., chłopców (46%) i dziewcząt (54%); (współczynniki standaryzowane).


χ2/df

=

1,388




RMSEA

=

0,027




GFI

=

0,990

df

=

8




RMSEA LO

=

0,000




AGFI

=

0,974

p

=

0,219




RMSEA HI

=

0,064

























PCLOSE

=

0,818




N Hoeltera

=

679

























(0,05)






  1   2   3


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość