Strona główna

Pacôme Delva & Jean-Christophe Mauduit University Pierre Marie Curie


Pobieranie 38.43 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar38.43 Kb.

Pacôme Delva & Jean-Christophe Mauduit 

University Pierre Marie Curie

FRANCJA

Celem tego ćwiczenia jest wyznaczenie masy centralnej supermasywnej czarnej dziury naszej Galaktyki (Drogi Mlecznej) poprzez analizę obrazów centrum Galaktyki. Badając trajektorię ruchu gwiazdy i wykorzystując prawa Keplera, uczniowie otrzymają najnowsze naukowe wyniki w dobrym przybliżeniu. Będą mogli także ocenić ograniczenia metody i otrzymanych wyników.

tłumaczenie: Wojtek Trembaczowski


redakcja: Ariel Majcher

Wstęp

Trochę historii

Już w 1796 John Michell i Pierre-Simon de Laplace wysunęli hipotezę o istnieniu “czarnej dziury”. Oto, co Laplace pisze w swoim Przedstawieniu systemu świata (Exposition du Système du Monde):



„Świecąca gwiazda, o takiej samej gęstości jak Ziemia, o średnicy 250 razy większej od średnicy Słońca, nie pozwoliłaby, ze względu na siłę własnego przyciągania, aby choć jeden promień jej światła dotarł do nas. Jest więc możliwe, że największe ciała niebieskie we wszechświecie są z tego powodu niewidoczne.”

Teza ta nie została potraktowana poważnie przez ówczesnych astronomów, ponieważ nie dysponowali oni odpowiednią teorią, aby opisać takie nowe gwiazdy. Po pojawieniu się ogólnej teorii względności, opracowanej przez Alberta Einsteina na początku XX w., astrofizycy mogli prawidłowo opisać, czym jest czarna dziura. Jednak upłynęło jeszcze prawie sto lat, zanim większość specjalistów zgodziła się co do ich istnienia. Dzisiaj, chociaż nigdy nie udało się zaobserwować czarnych dziur bezpośrednio, dokonano wielu pośrednich obserwacji, potwierdzających ich istnienie.

Ostatnio nowe techniki obserwacji nieba z wykorzystaniem podczerwieni pozwoliły dostrzec środek naszej Galaktyki, który jest zakryty pyłem. Astrofizycy odkryli wtedy istnienie „supermasywnej” czarnej dziury w centrum Galaktyki. Analiza ruchu gwiazd w pobliżu centrum Galaktyki pozwala zmierzyć masę tej czarnej dziury. To właśnie jest celem naszego ćwiczenia.

Morfologia naszej Galaktyki

Droga Mleczna, ten białawy pas, który możemy zobaczyć nocą na gwiaździstym niebie, to nasza Galaktyka. Jest ona zbudowana z około 100 miliardów gwiazd oraz wielu obłoków gazowych. Ma ona kształt dysku o około 80000 lat świetlnych średnicy, zawierającego zgrubienie centralne, jądro Galaktyki, widoczne na ilustracji poniżej.



Credit: R. Hurt (SSC), JPL-Caltech, NASA

 

Układ Słoneczny, do którego należy także Ziemia, znajduje się w peryferyjnej części Galaktyki, krążącej wokół jądra. Liczne obłoki gazowe i pyłowe, znajdujące się między nami a jądrem, przez długi czas uniemożliwiały jego bezpośrednią obserwację. Obecnie, dzięki kamerom podczerwonym o bardzo wysokiej rozdzielczości, udało się zaobserwować bezpośrednio ruchy gwiazd znajdujących się w pobliżu centrum Galaktyki, i widocznych na zdjęciu poniżej.


Zdjęcie wykonane przez VLT


W przestrzeni kosmicznej zwykle nie mierzy się odległości w metrach, lecz w latach świetlnych. Jeden rok świetlny to odległość, którą światło pokonuje podczas roku, czyli 9,45*1015 metrów! Rozumiemy więc, dlaczego nie możemy mierzyć Galaktyki w metrach…

Inna jednostka miary, która może być przydatna do naszych celów, to dzień świetlny, czyli odległość, którą światło pokonuje w przeciągu dnia, czyli 2,59*1013 metrów. Na zdjęciu centrum Galaktyki widzimy, że gwiazdy najbliższe centrum znajdują się w odległości mniejszej niż rok świetlny od niego.

Prawa Keplera
Johannes Kepler (1571-1630) był niemieckim astronomem. Zasłynął między innymi tym, że potwierdził słuszność heliocentrycznej hipotezy Mikołaja Kopernika (głoszącej, że planety obracają się wokół Słońca). Poprzez zestawienie i analizę licznych obserwacji. wykonanych przez Tychona Brahego, opracował on trzy prawa, charakteryzujące ruch planety po orbicie wokół Słońca. Pierwsze prawo stwierdza, że tory planet nie są koliste, ale eliptyczne. Oto schemat przedstawiający elipsę:

Charakteryzuje ją długość a jej wielkiej półosi, długość b jej małej półosi, jej dwa ogniska S i S’ oraz jej środek C.

Trzecie prawo stwierdza, że kwadrat okresu T planety, (czyli czas, w jakim okrąża ona Słońce) jest wprost proporcjonalny do sześcianu wielkiej półosi eliptycznego toru planety:

a3 / T2 = stała

Prawa te mają także zastosowanie do toru gwiazdy poruszającej się wokół supermasywnej czarnej dziury, dlatego wykorzystamy je do obliczenia masy centralnej czarnej dziury Drogi Mlecznej.


Wyznaczenie trajektorii gwiazdy


  1. Ze strony EU-HOU pobierz zdjęcia do analizy, a następnie rozpakuj je do jakiegoś katalogu.

  2. Uruchom program SalsaJ.

  3. Wybierz polecenie „otwórz plik z obrazem” (np. przez wciśnięcie Ctrl + o), zaznacz 12 obrazów: tn000.fts, tn010.fts, tn020.fts, tn030.fts, tn040.fts, tn050.fts, tn060.fts, tn070.fts, tn080.fts, tn090.fts, tn100.fts et tn110.fts (podczas zaznaczania musisz trzymać wciśnięty przycisk Shift lub Ctrl, tak, by otworzyć je równocześnie) i wciśnij polecenie „Otwórz”.

Obrazy te to wykonane w podczerwieni zdjęcia gwiazd, poruszających się wokół centrum naszej Galaktyki, tam, gdzie znajduje się supermasywna czarna dziura. Jest ona zaznaczona krzyżykiem pośrodku każdego zdjęcia . Tylko jedna z gwiazd wykonuje niemal pełen obrót wokół czarnej dziury. W dalszej części będziemy ją nazywać gwiazdą obserwowaną.




  1. Wybierz polecenie „Przekształć obrazy w stos” w rozwijanym menu „Stosy” menu „Obraz”. Kliknij „Rozpocznij animację” w tym samym menu.






  1. Co widzisz?

  2. W tym samym menu „Stosy” w menu „Obrazy”, naciśnij opcję „Zatrzymaj animację”. Powróć do początku animacji, naciskając wielokrotnie na strzałkę z lewej strony okna Stos. Znajdź gwiazdę obserwowaną dzięki rysunkowi poniżej (uwaga: trochę się zlewa z inną gwiazdą):



  1. Przyjrzyj się jej ruchowi na innych zdjęciach, naciskając strzałkę z prawej strony na dole okna.

  2. Czy wykonuje ona pełen obrót? Od jak dawna obserwujemy jej ruch? (data zdjęcia umieszczona jest z lewej strony u góry).

Teraz oznaczymy dokładne współrzędne gwiazdy obserwowanej, aby określić jej trajektorię. Zapamiętaj dokładnie jej położenie na każdym zdjęciu.

  1. Powróć do pojedynczych obrazów, klikając opcję „Przekształć stos w obrazy” w menu „Stosy” menu „Obraz”. Kliknij na „Kaskada” w menu „ Okna”.




Poniższe operacje można również wykonać na stosie, zmieniając obrazek za pomocą strzałek w pasku na dole stosu. Tak jest nawet wygodniej, bo wszystkie obrazki znajdują się w jednym oknie.



  1. Wybierz narzędzie „Celownik” (krzyżyk nałożony na kwadrat w głównym menu).




Przy jego pomocy kliknij środek gwiazdy obserwowanej i odczytaj jej dokładne współrzędne w pikselach, widoczne w oknie „Wyniki”. Powtórz tę czynność na każdym ze zdjęć (jeśli zgubiłeś gwiazdę obserwowaną, zacznij jeszcze raz od szóstego etapu lub spróbuj się odnaleźć w oparciu o kolejne rysunki). Wypełnij następującą tabelę:




Rok

1992

1993

1994

1995

1996

1997

X (piksele)

 

 

 

 

 

 

Y (piksele)

 

 

 

 

 

 

Rok

1998

1999

2000

2001

2002

2002,9

X (piksele)

 

 

 

 

 

 

Y (piksele)

 

 

 

 

 

 



Pomiary wielkiej półosi

  1. Uruchom program Excel

  2. Przenieś linię X do kolumny A, a linię Y do kolumny B.

  3. Wybierz pozycję „Wykres” w menu „Wstaw”. Wybierz wykres punktowy z kolumny po lewej. Kliknij „Dalej”. Zaznacz wprowadzone wartości przyciskając wciąż lewy przycisk myszy. Upewnij się, że opcja „Serie w kolumnach” jest zaznaczona. Kliknij „Zakończ”. Wykres został utworzony.

  4. Rozciągnij wykres do góry, aby jego osie (odciętych i rzędnych) miały mniej więcej tę samą długość. Czy wielka oś znajduje się wzdłuż osi X czy Y?

  1. Wybierz narzędzie „Elipsa” z paska narzędzi na dole, (jeśli jej tam nie ma, przejdź do menu „Widok”, „Paski narzędzi” i kliknij „Rysowanie”, wtedy się pojawi).

  2. Wyznacz elipsę na wykresie, (jeśli elipsa ma wypełnienie, kliknij na nią dwa razy i w menu „Kolor” zaznacz „Brak wypełnienia”). Przeprowadź elipsę przez wszystkie punkty, najlepiej jak się da, dostosowując jej szerokość, wysokość i położenie.

  3. Zmierz długość wielkiej osi, oznaczonej „2*a”. Możesz skorzystać z narzędzia „linia” z dolnego menu, aby przenieść skrajne punkty elipsy na oś (aby uzyskać dokładniejsze współrzędne, kliknij dwa razy na oś i wybierz opcję „Na zewnątrz” w polu „Typ pomocniczego znacznika osi”).

2*a = .... pikseli

Teraz trzeba uzyskać odległość na podstawie pikseli.



  1. Powróć do programu SalsaJ i zaznacz jeden z obrazów. Na górze po prawej podana jest skala.

  2. Zaznacz narzędzie „Linia prosta” w głównym pasku narzędzi.


Dzięki niemu będziesz mógł przeliczyć jednostkę długości u góry po prawej na piksele:



  1. 10 dni świetlnych = ...... pikseli

  2. Przeliczyć miarę wielkiej osi a elipsy na dni świetlne według następującego wzoru:

2*a = ........ dni świetlnych

  1. Podaj wartość wielkiej półosi „a”:

a = ........ dni świetlnych

 

Obliczenie masy czarnej dziury



Trzecie prawo Keplera 

Ogólna postać trzeciego prawa Keplera to:

T2 / a3 = 4 π2 / GM

gdzie G jest stałą grawitacji: G = 6,67*10-11 N.m2.kg-2, a M to masa ciała centralnego.



  1. Wiedząc, że całkowity okres obrotu T gwiazdy wynosi 14 lat, przelicz okres na sekundy:

T = ....... s

  1. Przekształć długość wielkiej półosi „a” na metry, wiedząc, że jeden dzień świetlny to odległość pokonywana przez światło w ciągu jednego dnia:

a = ............. metry

  1. Wyprowadź z niej masę czarnej dziury w kilogramach na podstawie trzeciego prawa Keplera:

M_TN1 = .......... kg

  1. Czy masa czarnej dziury jest większa niż masa naszego Słońca (Mo = 2*1030 kg) ?

  2. Podaj masę czarnej dziury w jednostkach masy Słońca Mo (tzn., oblicz ile mas Słońca potrzeba, aby otrzymać masę czarnej dziury) :

M_TN = ................ Mo

Analiza artykułu naukowego

  1. Otwórz plik « stellar_proper_motions_in_the_central_0.1pc_of_the_galaxy »

    http://www.pl.euhou.net/docupload/files/Excersises/MilkyWay/CzarnaDziuraWCentrumGalaktyki/paper/stellar_proper_motions_in_the_central_0.1pc_of_the_galaxy.pdf



    i przeczytaj „Abstrakt”, czyli streszczenie artykułu.



  2. Jaka jest wartość masy obliczona przez badaczy? Porównaj z otrzymanym przez Ciebie wynikiem.

Ograniczenia metody i wyniku

  1. Ponieważ ruch gwiazdy niekoniecznie odbywa się w płaszczyźnie zdjęcia, tor zmierzony w ten sposób jest w rzeczywistości rzutem toru (patrz schemat poniżej). Co można z tego wywnioskować na temat szacunkowej masy czarnej dziury, obliczonej przez nas?





1 TN - to trou noir, czarna dziura. (przyp. tłum.)


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość