Strona główna

Psychologiczne determinanty zdrowia I choroby


Data18.06.2016
Rozmiar57 Kb.
PSYCHOLOGICZNE DETERMINANTY ZDROWIA I CHOROBY


  • W połowie XX wieku na plan pierwszy jako przyczyny zgonów wysunęły się przewlekłe choroby układu krążenia, choroby nowotworowe, udary, a także wypadki kończące się śmiercią.

* Wzrasta rola psychologii w rozwiązywaniu problemów zdrowotnych, ponieważ w chorobach chronicznych czynniki psychospołeczne mają poważny udział.

Dotyczy to zarówno etiologii, jak i przebiegu tych chorób, a także leczenia i rehabilitacji pacjentów.


  • Współczesna medycyna jako źródło stresu dla pacjenta




  • rozwój inwazyjnych metod diagnostycznych i terapeutycznych, wymagających

zastosowania skomplikowanej aparatury,

  • postępująca biurokratyzacja

  • technicyzacja czy wręcz dehumanizacja kształtują nowe oblicze medycyny

- niektóre nowe metody leczenia powodują znaczne obciążenie psychiczne pacjentów (np. hemodializa – uzależnienie życia chorego od sprawnego działania aparatury czy stomia

- obecność aparatury medycznej, której przeznaczenia pacjent nie zna jest dla niego źródłem lęku

- coraz mniej okazji do bezpośredniego kontaktu z lekarzem, w trakcie którego byłoby możliwe zmniejszenie skutków emocjonalnych leczenia i ogólna poprawa stanu psychicznego pacjenta

- rozwijająca się w medycynie specjalizacja pociąga za sobą tendencję do koncentrowania się lekarza na właściwym ze względu na specjalność narządzie, zamiast na chorym człowieku

- postępująca biurokratyzacja stwarza bariery utrudniające dostęp do lekarza


Korzystanie z pomocy medycznej staje się dla chorego coraz częściej źródłem stresu, kumulującego się ze stresem spowodowanym sama chorobą i niekiedy przewyższającego go nasileniem.

Pomoc psychologów w rozwiązywaniu tych problemów





  • Rosnące koszty opieki zdrowotnej – wzrost proporcji chorych chronicznie oraz rozwój techniki medycznej uwaga specjalistów skierowana na profilaktykę i promocję zdrowia, które w perspektywie czasowej mogą obniżyć zapadalność na choroby chroniczne

= zachęcanie ludzi zdrowych do podejmowania aktywności prozdrowotnej


  • Wzrost aspiracji ludzi do podmiotowego udziału w rozwiązywaniu własnych problemów zdrowotnych:

- wzrost wiedzy medycznej w społeczeństwie

- preferowanie partnerskiego układu z lekarzem

- samoleczenie

- rezygnacja z medycyny oficjalnej na rzecz medycyny alternatywnej

- skupianie się osób połączonych wspólnym problemem zdrowotnym w grupy wzajemnej pomocy, broniące własnych interesów

PSYCHOLOGIA ZDROWIA
„ojcem” - J. Matarazzo , ojczyzną – Stany Zjednoczone
„Psychologia zdrowia jest działem psychologii zajmującym się poznaniem wpływu czynników psychologicznych na to, że ludzie pozostają zdrowi, określeniem ich znaczenia w powstawaniu chorób oraz ich roli w kształtowaniu zachowania ludzi, kiedy zachorują”

( S. E. Taylor, 1991)




Zdrowie utożsamiane jest z pełnym dobrostanem fizycznym, psychicznym i społecznym

( 1948 Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia)
+ całościowe i pozytywne podejście do zdrowia ( nie – brak choroby )

- idealizacja – tak rozumiane zdrowie jest praktycznie nie do osiągnięcia

- statyczny charakter i niejednoznaczność pojęcia dobrostan
Nowe propozycje:


  1. Zdrowie traktowane jako dyspozycja, ogólna zdolność do wszechstronnego rozwoju i do stawiania czoła aktualnym wymaganiom; poziom kompetencji życiowej jednostki




  1. Zdrowie jako proces poszukiwania i utrzymywania równowagi w obliczu obciążeń, jakie nieustannie nakłada na organizm otoczenie; podejście dynamiczne i interakcyjne.

Zdrowie jako ciągle zmieniająca się relacją miedzy:

- oceną wymagań,

- indywidualną odpornością

- wzorami zachowań jednostki.

Organizm dąży do utrzymania tej relacji w równowadze, a gdy ona ulegnie

zakłóceniu, następuje choroba.

W tym rozumieniu zdrowie i choroba mieszczą się na tym samym kontinuum.

Różnice między podejściem patogenetycznym a salutogenetycznym






PATOGENETYCZNE


SALUTOGENETYCZNE

1

Pytania o przyczyny chorób.

Pytania o przyczyny zdrowia.


2

Jakie czynniki są przyczyną powstawania chorób i dysfunkcji psychosomatycznych?


Jakie czynniki są przyczyną zdrowia? Co ułatwia człowiekowi stawanie się zdrowszym?


3

Poszukiwanie specyficznych dla danej choroby czynników

i mechanizmów ryzyka.




Poszukiwanie ogólnych czynników i mechanizmów sprzyjających zdrowiu.


4

Zdrowy stan organizmu człowieka to stan homeostazy.


Zdrowy stan organizmu człowieka to dynamiczna heterostaza.


5

Stan zdrowia to kategoria

dychotomiczna: albo zdrowie,

albo choroba.

Stan zdrowia jako kontinuum rozciągające się między biegunami pełnego zdrowia i absolutnej choroby


6

Stresory uznawane za

zdecydowanie patogenne;

dążenie do ich eliminacji.

Stresory uznawane za naturalnie obecne w ludzkim życiu; akcentowanie ich rozwojowego wpływu na człowieka; dążenie do nauki korzystania z nich.



7

Działania naprawcze.

Działania wzmacniające potencja zdrowia, profilaktyka, promocja zdrowia.





NAJPEŁNIEJSZE PODEJŚCIE DO ZAGADNIENIA ZDROWIA I CHOROBY MOŻNA UZYSKAĆ TRAKTUJĄC OBA PODEJŚCIA JAKO KOMPLEMENTARNE WZGLĘDEM SIEBIE.

(za A. Michalak, w: Psychologia)



Psychologia zdrowia
1. Psychologia medyczna 2. Zdrowie behawioralne
- psychologiczne aspekty chorób - psychologiczne korelaty zdrowia

- człowiek chory - człowiek zdrowy

Ad1. Psychologia medyczna


  • badanie udziału czynników psychicznych - emocji, struktur poznawczych, zachowania człowieka i osobowości, a także czynników sytuacyjnych w powstawaniu chorób i dysfunkcji somatycznych,

  • psychologiczne następstwa choroby – reakcje emocjonalne wobec niej, tworzenie się jej poznawczej reprezentacji i organizacja zachowania ukierunkowanego na jej pokonanie.


Psychologiczna teoria stresu:

- wzajemne związki pomiędzy wydarzeniami stresowymi (współprzyczyny) a chorobą,

- choroba i jej konsekwencje stanowią źródło stresu psychologicznego.
Teoria ta obejmuje także procesy emocjonalne oraz zachowanie podmiotu ukierunkowane na przezwyciężenie stresu, nazywane radzeniem sobie (Lazarus)

Ad 2. Zdrowie behawioralne


Podejście salutogenetyczne (A. Antonovsky) – poszukiwanie uwarunkowań zdrowia:

  • jakie czynniki sprzyjają zdrowiu?

  • dlaczego ludzie zachowują dobre zdrowie, nawet mimo działania czynników szkodliwych?


Szkodliwe dla zdrowia:

- negatywne i długo utrzymujące się emocje

- przekonania o własnej bezradności i poczucie beznadziejności

Korzystne:

- emocje pozytywne

- optymizm i nadzieja

- poczucie kontroli i przekonanie o własnej skuteczności

- posiadana wiedza medyczna
Motyw zdrowotny – stopień zainteresowania sprawami własnego zdrowia

- optymalny o średniej wielkości,

- brak zainteresowania – zaniedbywanie zdrowia,

- nadmierna koncentracja – nieuzasadnione obawy i przesadna aktywność.




STRES
STRES –wymaganie od organizmu, by się do czegoś dostosował, zaradził, poradził sobie.

Niektóre stresory są zdrowe i konieczne do utrzymania nas w stanie czujności i aktywności – eustres.


Silny lub przedłużający się stres – dystres - może przekroczyć nasze możliwości przystosowawcze, pogorszyć nastrój i emocje, uniemożliwić odczuwanie przyjemności oraz wywołać uszkodzenie ciała.
ŹRÓDŁA STRESU:


  1. Codzienne uciążliwości /Lazarus i współ./ – regularnie powtarzające się warunki i doświadczenia zagrażające naszej równowadze psychicznej (gdy nagromadzone – nie jesteśmy w stanie sobie z nimi poradzić); z definicji są negatywne

- uciążliwości domowe: przygotowywanie posiłków, zakupy, utrzymanie domu,

- uciążliwości zdrowotne: choroba fizyczna, kłopoty z leczeniem, skutki uboczne

leczenia,

- uciążliwości czasowe: zbyt wiele rzeczy do zrobienia naraz, za dużo

zobowiązań, niewystarczająca ilość czasu,

- uciążliwości własnego życia psychicznego: samotność, obawa przed

konfrontacją z innymi,

- uciążliwości środowiskowe: przestępczość, uciążliwe sąsiedztwo, hałas ruchu

drogowego,

- uciążliwości finansowe: zmartwienia związane z obciążeniami finansowymi

(spłacanie pożyczek i rat),

- uciążliwości związane z pracą: niezadowolenie z pracy, nielubienie jej,

problemy ze współpracownikami,

- uciążliwości związane z perspektywami na przyszłość: martwienie się o utratę

pracy, podatki, bezpieczeństwo zainwestowanych pieniędzy, o emeryturę


Uciążliwości te wiążą się z różnymi zmiennymi psychologicznymi, jak nerwowość, skłonność do martwienia się, niemożność rozpoczęcia działania, smutek, samotność.



  1. Zmiany życiowe – stanowią źródło stresu ponieważ wymagają readaptacji; wiele zmian ma pożądany i dodatni charakter; są nieregularne

Skala określająca wielkość stresu mierzonego w jednostkach zmian życiowych /LCU – Life Change Units; Holmes i Rahe 1970/

Istnieje ryzyko rozwinięcia się poważnej choroby (w ciągu dwóch lat), u ludzi, którzy uzyskali w sumie ponad 300 punktów LCU w roku poprzednim.

Badania potwierdzają związek między codziennymi uciążliwościami i zmianami życiowymi a stanem zdrowia.

~ ograniczenia tej zależności:


  • korelacyjna natura danych

  • zmiany na lepsze mogą być mniej zaburzające niż na gorsze

  • różnice osobowościowe (beztroska, twardość psychiczna)

  • poznawcza ocena sytuacji (ocena i interpretacja zdarzeń; wiara w możliwość poradzenia sobie z sytuacją)


Zdarzenia
Śmierć małżonka, dziecka __________________________________ 100

Rozwód ___________________________________________________ 73

Separacja _________________________________________________ 65

Kara więzienia _____________________________________________ 63

Śmierć bliskiego członka rodziny ____________________________ 63

Własna choroba lub uszkodzenie ciała _____________________ 53

Małżeństwo _______________________________________________ 50

Utrata pracy _______________________________________________ 47

.

.

.



Zmiana w nawykach dotyczących jedzenia __________________ 15

Urlop _______________________________________________________ 13

Boże Narodzenie ____________________________________________ 12

Pomniejsze naruszenie prawa ________________________________ 11





  1. Konflikty motywacyjne – Konflikt to uczucie, że jesteśmy popychani w dwóch lub więcej kierunkach przez sprzeczne motywy.

TYPY KONFLIKTÓW


Konflikt dążenie - dążenie

Jest to sytuacja, w której dwa cele są pożądane i osiągalne, choć nie można ich realizować równocześnie.

- człowiek waha się dopóki nie podejmie decyzji

Konflikt unikanie - unikanie

Wynika z pragnienia uniknięcia dwóch niepożądanych stanów rzeczy, gdy możemy uniknąć jednego z nich; bardziej stresujący. Każdy z celów w tym wyborze jest negatywny – ludzie próbują nic nie wybrać, tylko wycofać się z sytuacji (ucieczka w chorobę) albo koncentrować się na czymś innym.



Konflikt dążenie – unikanie

Ten sam cel budzi zarówno pozytywne, jak i negatywne uczucia; cel wydaje

się atrakcyjny z daleka, a paskudny z bliska.
Piętrowy konflikt dążenie – unikanie

Każde z możliwych działań ma swoje zarówno dobre, jak i złe strony (uczenie się do egzaminu – rozrywka)


Wszystkie konflikty zawierają motywy popychające człowieka w różnych kierunkach. Jeżeli każdy z nich jest silny, przeżywamy duży stres. Trzeba podjąć decyzję, ale konieczność jej podejmowania jest stresująca, gdyż żaden z wyborów nie jest do końca zadowalający.


  1. Irracjonalne przekonania /Albert Ellis/

Stresujące mogą być nie tylko wydarzenia, ale i nasze przekonania na ich temat.

- analiza typu:

zdarzenie → przekonania → konsekwencje


A → B → C

np.

A – utrata pracy

B – „Ta praca była czymś najważniejszym w moim życiu”

Co za nieudacznik ze mnie”

Nie będę miał z czego utrzymać rodziny”

Nigdy już nie znajdę takiej dobrej pracy”

Nic nie mogę na to poradzić”

C - nasilone emocje negatywne – smutek i lęk; przesadna

ocena wielkości porażki; poczucie bezradności

i przekonanie, że tak samo będzie w przyszłości

katastrofizm – nieodwracalność straty; uniemożliwia

planowanie przyszłości, wiarę we własne

siły i poradzenie sobie z porażką
IRRACJONALNE PRZEKONANIA


  1. Wszyscy ważni dla mnie ludzie powinni mnie w każdym momencie szczerze kochać i aprobować.

  2. Powinienem być do końca kompetentny w tym co robię i dążyć do osiągnięcia czegoś ważnego.

  3. Sprawy muszą toczyć się tak, jak chcę. Życie staje się okropne jeżeli nie mam możliwości wyboru.

  4. Inni ludzie powinni wszystkich traktować w sposób sprawiedliwy i przyzwoity. Inaczej życie traci sens.

  5. Jeżeli pojawi się jakieś niebezpieczeństwo, trzeba się nim martwić i zajmować.

  6. Ludzie i sprawy powinny zmienić się na lepsze. To okropne i nie do zniesienia, jeżeli nie można nic poradzić na uciążliwości życia.

  7. Mój żałosny stan psychiczny wynika z zewnętrznych okoliczności, na które nie mam żadnego wpływu. Dopóki te okoliczności się nie zmienią, pozostanę w tym stanie.

  8. Łatwiej unikać odpowiedzialności i problemów niż stawić im czoła i odwołać się do pewnej samodyscypliny.

  9. Moja przeszłość wywarła na mnie ogromny wpływ, wobec tego musi nadal oddziaływać na moje odczucia i postępowanie.

10. Szczęście można osiągnąć, nic nie robiąc i żyjąc z dnia na dzień.
/1/ – bez tej aprobaty da się żyć

/2/ – nieukojone pragnienie doskonałości pogarsza samopoczucie i uniemożliwia



odczuwanie przyjemności z podejmowanej aktywności

/5/ - gotowa recepta na zadręczanie się

/7 i 9/ - prosta droga do bezradności i demoralizacji
Badania pokazują związek pomiędzy irracjonalnymi przekonaniami a skłonnością do przeżywania lęków depresji.
5. Zachowanie typu A.

Niektórzy ludzie stresują samych siebie, postępując w sposób nazywany wzorem zachowania typu A.

Osoby o tym wzorcu:

- żyją w przyspieszonym tempie

- są niecierpliwe oraz skłonne do rywalizacji i wrogości

- żyją pod presją czasową, stale patrzą na zegarek

- na umówione spotkania stawiają się punktualnie lub przed czasem

- szybko mówią, chodzą i jedzą

- gdy inni pracują zbyt wolno, popadają w rozdrażnienie

- próbują zdominować dyskusję w grupie

- trudno im się wyzbyć kontroli lub podzielić władzą

- mają kłopoty z delegowaniem części decyzji na podwładnych i przez to ciągle

zwiększają osobiste obciążenie decyzjami i pracą

- bezlitośnie krytykują samych siebie w wypadku porażki

- trudno im pospacerować czy pograć dla przyjemności; bez kontrolowania

i poprawiania wyników

- sprawdzają czy są w formie, wymagają od siebie ciągłych postępów

- żywią silne (i irracjonalne) przekonanie, że muszą być doskonałe we wszystkim,

co robią
Osoby typu B łatwiej się relaksują i bardziej koncentrują na jakości życia. Są mniej ambitne i niecierpliwe, uspokajają same siebie.

Osoby typu A uzyskują lepsze oceny i wyższe zarobki od osób typu B o tym samym ilorazie inteligencji, ale są tez zdecydowanie bardziej narażone na zawały serca.









©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość