Psychologiczne determinanty zdrowia I choroby



Pobieranie 51.24 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar51.24 Kb.
PSYCHOLOGICZNE DETERMINANTY ZDROWIA I CHOROBY /cz. 2/
Słownik Psychologiczny rozróżnia dwa rodzaje stresu:

  • stres psychiczny – wywołany przez silny bodziec zewnętrzny i wewnętrzny (stresor), wzrost napięcia emocjonalnego prowadzący do ogólnej mobilizacji sił organizmu, mogący przy długotrwałym działaniu doprowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu, wyczerpania i chorób psychosomatycznych;

  • stres fizjologiczny – całokształt zmian, którymi organizm odpowiada na różnorakie czynniki uszkadzające, jak zranienie, oziębienie, przegrzanie itp.




  • Twórca pierwszej (w 1936r.) teorii stresu – lekarz Hans Selye.



Stres (z punktu widzenia biologii i fizjologii )

„nieswoista reakcja organizmu na wszelkie stawiane mu żądanie”




  • Reakcje organizmu na stres, niezależnie od tego, czy został on wywołany inwazją bakterii, postrzeganym niebezpieczeństwem lub poważną zmianą życiową, są podobne (1976).


Ogólny Zespół Adaptacyjny (GAS – general adaptation syndrom)

Jest to zespół wszelkich niespecyficznych zmian fizjologicznych będących odpowiedzią na stres.




  • Odpowiedź ta rozwija się przez trzy stadia:




  1. Reakcja alarmowa (faza szoku, faza przeciwdziałania szokowi)

- spostrzeżenie szkodliwego bodźca (stresora), ma na celu dwustopniową mobilizację sił obronnych organizmu:

faza szoku - bezpośrednia reakcja organizmu na czynnik szkodliwy,

charakteryzująca się silnym pobudzeniem organizmu do obrony.



faza przeciwdziałania szokowi - reakcje obronne, którym towarzyszą zmiany

w funkcjach fizjologicznych organizmu (np. wzrost ciśnienia krwi).




  1. Stadium odporności

- organizm mobilizuje swoje zasoby energetyczne i mechanizmy obronne - następuje względna adaptacja organizmu na działanie szkodliwego bodźca.


  1. Stadium wyczerpania

- charakteryzuje się obniżeniem możliwości energetycznych i obronnych organizmu, czego wskaźnikiem może być rozregulowanie funkcji fizjologicznych organizmu.
Każdy w końcu ulega wyczerpaniu, będąc narażonym na stres przedłużający się w nieskończoność.
Transakcyjna teoria stresu R. Lazarusa

Stres: „określona relacja między osobą a otoczeniem, która oceniana jest przez osobę jako obciążająca lub przekraczająca jej zasoby i zagrażająca jej dobrostanowi”

- podmiot decyduje czy relacja jest stresowa, czy nie

Lazarus wyróżnia dwie funkcje radzenia sobie ze stresem:


  1. Instrumentalną - zmiana sytuacji na lepsze, albo poprzez zmianę własnego zachowania, albo poprzez zmianę otoczenia.

  2. Opanowywanie emocji - by nie wymknęły się spod kontroli i nie załamały odporności psychicznej, nie utrudniły relacji, kontaktów z innymi ludźmi.




  • Definicja radzenia sobie ze stresem Lazarusa,

Radzenie sobie to wciąż zmieniający się wysiłek poznawczy i behawioralny, skupiony na specyficznych zmaganiach zewnętrznych i wewnętrznych, ocenianych jako obciążające lub przekraczające możliwości człowieka.

  • podstawowy proces adaptacyjny - uruchomiony zostaje proces zaradczy.

  • co można uczynić, by sprostać wymaganiom sytuacji.

  • czynności poznawcze i behawioralne, ukierunkowane na zmianę własnej sytuacji na lepszą.




  • Strategie zaradcze:


1. Poszukiwanie informacji.

  • często informacje pozwalają przewartościować szkody, straty czy zagrożenia, a tym samym zmienić pierwotną ocenę sytuacji,

  • mogą także służyć potwierdzeniu słuszności wcześniejszej decyzji, czy samouspokojeniu.

Zdarza się jednak i tak, że unikamy informacji, wolimy czegoś nie wiedzieć, z czegoś nie zdawać sobie sprawy. Takiego podejścia wymaga osiągnięcie samouspokojenia.

Wiele osób woli nie wiedzieć wszystkiego, bo cała prawda mogłaby ich załamać

(np.. choroba).
2. Bezpośrednie działanie


  • zróżnicowane i mogące służyć zarówno przezwyciężeniu skutków zdarzenia, jak również „odsunięciu” od siebie problemów, z którymi nie potrafi sobie poradzić (ucieczki w alkohol, narkotyki).

  • zapobieganie przyszłym zagrożeniom, niedopuszczanie do ich powstawania dokonywane zarówno w otoczeniu, jak i w samym sobie mogą zmienić sytuacje na lepszą, znacznie korzystniejszą.


3. Powstrzymanie się od działania.

  • bywa i tak, że, brak działania może przynieść więcej korzyści i okazać się skuteczniejszym sposobem poradzenia sobie z sytuacją stresową niż to,

co mielibyśmy ochotę zrobić.

  • niewłaściwie wybrany w określonej sytuacji sposób zachowania może okazać się szkodliwy i spowodować poważne następstwa. Czasem to sytuacja nie pozwala na wybór sposobu zachowania.


4. Procesy intrapsychiczne.

- wewnątrzpsychiczne metody zaradcze



  • zróżnicowane sposoby służące zarówno samooszukiwaniu się poprzez zaprzeczanie („nie wierzę”, „to nie może być prawda”) czy pozorowanie reakcji, udawanie, „nadrabianie miną”

  • zachowania przeciwne do rzeczywiście przeżywanych uczuć, a służą unikaniu zagrożenia, oddzieleniu się od niego.

  • wycofywanie się, racjonalizacja (przyjmowanie pozornie rozsądnego wytłumaczenia własnego działania) czy intelektualizacja (nadmiernie logiczne analizowanie, rozważanie tego, co zagraża).

    Wszystkie te działania mają znaczenie przede wszystkim uspokajające, poprawiające samopoczucie poprzez redukcję przykrych emocji. Nie zmienia to jednak obiektywnej relacji człowiek – środowisko, czyli nie zmienia samej sytuacji stresowej.






  • Psychologiczne modyfikatory stresu / zdrowie behawioralne /




  1. Poczucie własnej skuteczności (Albert Bandura)




  • posiadane przez jednostkę subiektywne oczekiwania dotyczące przyszłych konsekwencji własnych działań wpływa na zdolność wytrzymywania stresu

  • subiektywne oczekiwanie danej osoby, że w określonych okolicznościach uda jej się zachować w określony sposób leży u podstaw ludzkiej aktywności.

  • wyraża się ono w przekonaniu, że jest się w stanie osiągnąć oczekiwany wynik, czyli efektywnie przeprowadzić daną czynność

  • „poziom poczucia własnej skuteczności może podwyższać lub obniżać motywację do działania.

Ludzie o silnym poczuciu własnej skuteczności:




  • wybierają sobie bardziej ambitne zadania.

  • stawiają sobie wyższe cele i trzymają się ich

  • inwestują więcej wysiłku i są bardziej wytrwali niż osoby o słabym poczuciu własnej skuteczności.

  • kiedy pojawiają się przeszkody, szybciej dochodzą do siebie i nadal wykazują zaangażowanie w dążeniu do celu.




  • W wielu badaniach wykazano, że osoby z wyższym poziomem oczekiwań co do własnej skuteczności



  • podejmują i kontynuują zachowania prozdrowotne,

  • są bardziej skłonne stosować się do zaleceń medycznych,

  • odnoszą większe sukcesy przy zrzucaniu nadwagi

i rzucaniu palenia,

  • w mniejszym stopniu ulegają dezorganizacji pod wpływem bólu,

  • zapobiegają niekontrolowanym zachowaniom seksualnym,

  • podejmują regularne ćwiczenia fizyczne,

  • biorą udziału w badaniach profilaktycznych raka.

2. Wsparcie społeczne

Wsparcie ze strony innych ludzi chroni przed skutkami stresu.

Rodzaje wsparcia:


  • Wsparcie emocjonalne - polega na przekazywaniu emocji podtrzymujących, uspokajających, będących przejawem troski i pozytywnego ustosunkowania do osoby wspieranej.

- bycie wysłuchanym przez innych, spotkanie się z wyrazami zrozumienia, troski,

sympatii i współczucia, wpływa na poprawę samooceny osoby wspieranej i na jej

samopoczucie.

- wyzwala także poczucie nadziei

Ten rodzaj wsparcia najpowszechniej występuje w sytuacjach trudnych.


  • Wsparcie informacyjne

- wymiana i udzielanie informacji oraz dawanie rad, które sprzyjają lepszemu

zrozumieniu sytuacji, własnego położenia życiowego i problemów,

- dzielenie się własnym doświadczeniem przez osoby przeżywające podobne

problemy (grupy samopomocy np. Anonimowych Alkoholików),


Wsparcie informacyjne odpowiada na potrzebę rozumienia sensu krytycznych wydarzeń i ich przyczyn. Tego rodzaju wsparcia udzielają nam najczęściej osoby, z którymi łączą nas kontakty towarzyskie („gdy mam problemy jest ktoś, kto mi poradzi”).

Istnienie osób (znajomych), z którymi można razem spędzać czas jest również formą wsparcia.




  • Wsparcie instrumentalne

- udzielanie bezpośredniej pomocy w formie pożyczek, darów lub usług

- przekazywanie informacji o konkretnych sposobach postępowania oraz forma

modelowania skutecznych zachowań zaradczych

- w postaci działania na rzecz osób potrzebujących: karmienie, udostępnianie

schronienia, mieszkania, przekazywanie środków do życia, zaopatrzenie

w lekarstwa i środki lecznicze.

Ten typ wsparcia, podobnie jak wsparcie informacyjne, jest najbardziej oczekiwany i potrzebny w sytuacjach katastrof, klęsk żywiołowych itp.


  • Wsparcie duchowe

- związane jest ze szczególnie krytycznymi sytuacjami życiowymi (nieuleczalna

choroba, stany terminalne).

Dotyczy opieki hospicyjnej, w której pomoc wobec cierpienia i bólu duchowego, związanego z sensem życia i śmierci, wymaga odniesienia się właśnie do sfery sensu życia i ducha.
3. Poczucie własnej wartości, poziom samooceny
- ważną sprawą w radzeniu sobie z stresami życia jest wysoka samoocena, samoakceptacja i pozytywny obraz samego siebie (Sęk,1991).


  • Poczucie własnej wartości

„przekonanie o autonomicznej wartości własnej osoby i oczekiwanie jego potwierdzenia ze strony innych ludzi i od samego siebie”.
- na jej podstawie przewidujemy zakres swoich możliwości - szczególnie istotne w sytuacjach nowych, nieznanych i trudnych do opanowania (rozpoczynając jakąkolwiek aktywność człowiek zawsze bierze pod uwagę własne możliwości)

Osoby z niskim poczuciem własnej wartości nie wykorzystują szans na osiągnięcie sukcesów tam, gdzie jest to możliwe - boją się spróbować, wycofują się, z góry skazując na przegraną.

- często generalizują konsekwencje porażki na wszelkie aspekty swego życia oraz stosują inne destruktywne techniki radzenia sobie z zagrożeniem.


  • Samoocena




  • Adekwatna - podejmowane działania odpowiadają realnym możliwościom jednostki. Lekko podwyższony poziom samooceny niesie dla jednostki korzyści: redukuje lęk, niepokój, pozwala człowiekowi formułować ambitne cele i podejmować trudne zadania,

  • Zaniżona – niekorzystna - uporczywe ustalanie aspiracji poniżej poziomu osiągnięć, niska odporność w sytuacji stresu.

Aby obronić i tak już relatywnie niską samoocenę, porównują siebie do innych, uciekając się do przypisywania im różnych negatywnych atrybutów.
4. Twardość psychiczna

- cechy menedżerów zachowujących dobry stan zdrowia mimo narażenia na duży stres:



  • Wysoki poziom zaangażowania w to co robią.

  • Skłonność do interpretowania zmian jako wyzwania – normalnym stanem życia są zmiany, a nie stabilność; zmiany nie są zagrożeniem, lecz interesującym wyzwaniem dla własnego rozwoju.

  • Silne przekonanie o sprawowaniu kontroli nad własnym życiem.

Osoby twarde psychicznie są bardziej odporne na stres, ponieważ same wybierają stresujące sytuacje

Istotnym składnikiem twardości psychicznej jest wewnętrzne umiejscowienie źródła kontroli.




  • Przekonanie o sprawowaniu osobistej kontroli

- świadomość wpływu na zdarzenia, los, własne reakcje

- człowiek za najbardziej stresujące uważa te wydarzenia, które kojarzą mu się

z brakiem kontroli nad dziejącymi się sprawami.

- osoby wierzące we własną możliwość wpływania na stresujące wydarzenia

życiowe lepiej potrafią je opanować, skuteczniej zmagają się z nimi.


  • poczucie umiejscowienia kontroli

Silna zewnętrzsterowność - wzmaga poczucie bezradności, sprzyja pasywności

i łatwemu poddawaniu się.

Wydaje się, że najkorzystniejsza dla funkcjonowania człowieka jest umiarkowana wewnątrzsterowność — jest bowiem faktem, że nie na wszystko w życiu mamy wpływ.




  • W psychologii zdrowia - pojęcie umiejscowienia kontroli zdrowia

- przekonanie o możliwości wpływania na stan własnego zdrowia i jego poprawę

(wewnętrzne umiejscowienie kontroli - mogę poprawić swoje zdrowie),

- przekonanie o niemożności takiego wpływu (zewnętrzne umiejscowienie,

np. obojętnie jak będę żył to i tak gdzieś jest zapisane, kiedy umrę; na to i tak się



nie ma wpływu).

Badania potwierdzają występowanie dodatniego związku między wewnętrznym umiejscowieniem kontroli zdrowia a takimi zachowaniami, jak :

- ćwiczenia fizyczne, rzucanie palenia,

- zapobieganie AIDS, redukcja nadwagi,

- zgłaszanie się na badania przesiewowe związane z wykrywaniem raka sutka

i inne.


- funkcje układu krążenia w chorobie wieńcowej szybciej stabilizowały się u tych

pacjentów, którzy uważali, że mają wpływ na to, jak radzą sobie z chorobą.

U pacjentów chorych na nowotwory, źle rokujący styl radzenia sobie z chorobą zwany beznadziejno-bezradnym połączony był z zewnętrznym umiejscowieniem kontroli (Izdebski, 1998).
5. Optymizm


  • Optymizm i pesymizm - osobowościowe cechy dyspozycyjne – zgeneralizowane oczekiwania pozytywnych lub negatywnych wyników

czy zdarzeń.

  • Optymizm - stała tendencja do postrzegania świata przez pryzmat dodatnich stron występujących w nim zjawisk,

  • Optymiści uważani za ludzi mających tendencję do pozytywnych oczekiwań dotyczących swojej przyszłości. Tak rozumiany optymizm może współdecydować o tym, jak jednostka radzi sobie z wymaganiami środowiska

i jakie strategie radzenia sobie ze stresem wybiera. Optymizm związany jest więc ze zdrowiem psychicznym człowieka, pełniąc wobec niego ochronną rolę w warunkach silnego stresu.

  • Optymistyczne oczekiwania dotyczące skutków własnych działań i przyszłości pozwalają zachować znacznie lepsze subiektywne samopoczucie

oraz zdrowie fizyczne.


  • Osoby pesymistyczne, według Seligmana, interpretują swoje niepowodzenia jako trwałe, o charakterze globalnym i winią siebie za ich powstanie. Optymiści skłonni są wyjaśniać swoje porażki jako przejściowe, specyficzne i zależne od czynników zewnętrznych. „Optymistyczny styl wyjaśniania kładzie kres bezradności, natomiast pesymistyczny styl wyjaśniania jeszcze ją pogłębia.

Sposób, w jaki wyjaśniamy sobie różne wydarzenia, określa nasze do nich podejście i sprawia, że stajemy się bezradni, albo że, traktując spotykające nas niepowodzenia jako chwilowe, mobilizujemy się do większej aktywności” (Seligman,1995 )


  • Optymizm odgrywa istotną rolę w problematyce uzależnień. R. Maxwell (1994) uważa, że nadużywanie przez młodzież środków uzależniających, w tym alkoholu, prowadzi do zmian osobowości, wywołujących obniżenie optymizmu.


6. Poczucie koherencji (poczucie spójności)

Koncepcja salutogenetyczna A. Antonovsky’ego




  • zakłada, że brak homeostazy i uporządkowania jest stanem normalnym

dla ludzkiego organizmu. Twórca tej koncepcji proponuje kontinuum zdrowia-choroby, odnoszące się zarówno do sfery fizycznej, jak i psychicznej.

  • duże znaczenie przywiązuje do tzw. zasobów odpornościowych człowieka - wszelkie, fizyczne (odporność), materialne (pieniądze), poznawcze

i emocjonalne (wiedza, intelekt, osobowość), postawy i relacje

interpersonalne, które umożliwiają skuteczne przezwyciężanie lub unikanie

różnych stresorów.
Wspólnym czynnikiem ułatwiającym utrzymanie zdrowia jest poczucie koherencji, rozumiane jako określony sposób postrzegania świata.


  • Poczucie koherencji jest tym silniejsze, im większe są ogólne zasoby odpornościowe wpływające na spójne i korzystne doświadczenie życiowe.




  • Podstawowe twierdzenia opisujące model salutogenetyczny :

  • wzorce wychowawcze, role społeczne i inne czynniki specyficzne determinują ogólne rezerwy odpornościowe jednostki,

  • ogólne rezerwy odpornościowe jednostki dostarczają jej spójnych,sensownych i znaczących doświadczeń życiowych,

  • poczucie koherencji jest kształtowane przez doświadczenie życiowe,

  • czynniki stresujące wywołują u człowieka stan napięcia,

  • silne poczucie koherencji powoduje, że w razie potrzeby jednostka mobilizuje ogólne rezerwy odpornościowe,

  • zmobilizowane ogólne rezerwy odpornościowe nie dopuszczają do stresu,

  • skuteczne opanowanie stresu pozwala jednostce podążać w kierunku zdrowia.

Według autora to właśnie wysoki poziom poczucia koherencji umożliwia osobom zachowanie równowagi, mimo przeżywania czasem nawet skrajnych doświadczeń życiowych (badania nad ofiarami Holocaustu).





  • Poczucie koherencji - specyficzna, względnie trwała właściwość, ogólna orientacja „wyrażająca, w jakim stopniu człowiek ma dojmujące, trwałe, choć dynamiczne przekonanie o przewidywalności środowiska wewnętrznego i zewnętrznego oraz o tym, że z dużym prawdopodobieństwem sprawy przyjmą tak pomyślny obrót, jakiego można oczekiwać na podstawie racjonalnych przesłanek”

Poczucie to składa się z trzech części:


Poczucia zrozumiałości — zakresu, w jakim człowiek odbiera napotykane bodźce jako posiadające sens poznawczy, jako uporządkowaną, spójną, i jasną informację, która w związku z tym jest przewidywalna;
Poczucia zaradności — zakresu, w jakim ludzie spostrzegają posiadanie przez siebie odpowiednie środki do sprostania wymaganiom stawianym przez bodźce. Dostępne środki dotyczą zarówno tych, które są pod bezpośrednią kontrolą jednostki, jak i tych, które są kontrolowane przez innych, na których człowiek może liczyć;
Poczucia sensowności! - przekonania jednostki, że warto angażować się w daną sytuację, że warto o coś walczyć i że wymagania stawiane przez życie są raczej pożądanymi wyzwaniami niż zbędnymi obciążeniami.

Można nazwać je (w dużym uproszczeniu) poczuciem sensu życia, przekonaniem, że jest o co walczyć, dla kogo żyć. Zmienna ta motywuje do podejmowania aktywności i wytrwałości w dążeniu do celów, pomimo przeszkód.


Psychologia zdrowia zajmuje się również innymi czynnikami (tzw. zasobami osobistymi), które pomagają w radzeniu sobie z konfrontacją ze światem.

Ważnymi zasobami są również:
- duchowość, wiara w Boga i Siłę Wyższą;

- poczucie humoru (dystans do świata i siebie samego, umiejętność spojrzenia

z innej perspektywy na negatywne wydarzenia);

- możliwość wyrażania emocji (usunięcie napięcia emocjonalnego w sposób społecznie akceptowany);

- dotychczasowe doświadczenia z radzeniem sobie (zdobyte zwłaszcza w sytuacjach pokonania stresora, poradzenia sobie);

- konstruktywne sposoby radzenia sobie ze stresem (np.aktywne radzenie sobie,

pozytywne przewartościowanie,

- poszukiwanie wsparcia emocjonalnego i społecznego);

- orientacja na innych (prospołeczna);

- realistyczny i racjonalny sposób myślenia;

- wiedza, inteligencja;

- zdrowy tryb życia;

- asertywność;

- dojrzałość stosowanych mechanizmów obronnych



- przedmioty (mieszkanie) warunki (stała praca), właściwości osobiste (umiejętności interpersonalne) oraz źródła energii (pieniądze)










©snauka.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna
Komunikat prasowy
przedmiotu zamówienia
najkorzystniejszej oferty
Informacja prasowa
wyborze najkorzystniejszej
warunków zamówienia
istotnych warunków
sprawie powołania
Regulamin konkursu
udzielenie zamówienia
przetargu nieograniczonego
zamówienia publicznego
Nazwa przedmiotu
Specyfikacja istotnych
modułu kształcenia
Rozporządzenie komisji
studia stacjonarne
wyborze oferty
Zapytanie ofertowe
Szkolny zestaw
Ochrony rodowiska
ramach projektu
prasowy posiedzenie
trybie przetargu
obwodowych komisji
zagospodarowania przestrzennego
komisji wyborczych
komisji wyborczej
Program konferencji
Wymagania edukacyjne
Lista kandydatów
szkoły podstawowej
która odbyła
Województwa ląskiego
Decyzja komisji
przedmiotu modułu
poszczególne oceny
Sylabus przedmiotu
szkół podstawowych
semestr letni
Postanowienia ogólne
przedsi biorców
produktu leczniczego
Karta przedmiotu
Scenariusz lekcji
Lista uczestników
Program nauczania
Projekt współfinansowany
Informacje ogólne
biblioteka wojewódzka
semestr zimowy