Strona główna

Raport Regulacje prawne w niektórych państwach obcych należących do nato w kwestii dostępu sędziów do informacji niejawnych


Pobieranie 71.64 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar71.64 Kb.


Sygn. akt K 15/00i

mgr Piotr Woyciechowski
Raport

Regulacje prawne w niektórych państwach obcych należących do

NATO w kwestii dostępu sędziów do informacji niejawnych
WSTĘP
W czerwcu 2000 r. Rzecznik Praw Obywatelskich – prof. dr Adam Zieliński zaskarżył po raz drugi do Trybunału Konstytucyjnego RP przepisy ustawy z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 11, poz. 95).1

Pierwszy wniosek Rzecznika o stwierdzeniu niezgodności przepisu ww. ustawy dotyczącego braku możliwości odwołania się do Sądu osoby poddanej certyfikacji w wypadku odmowy wydania przez służby specjalne tzw. poświadczenia bezpieczeństwa wpłynął do Trybunału Konstytucyjnego w lipcu 1999 roku. Trybunał w dniu 10 maju 2000 r. orzekł, że przepis art. 42 ust. l ustawy o ochronie informacji niejawnych jest niezgodny z Konstytucją RP przez to, że w zakresie dostępu do służby publicznej zamyka drogę do sądu, uniemożliwiając kontrolę zgodności z prawem procedur stosowanych przez służby specjalne w postępowaniu sprawdzającym (tj. z treścią art. 45 ust. l i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP). Nadto, Trybunał orzekł także, że procedura ta jest niezgodna z art. 13 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka o Podstawowych Wolności, ponieważ pozbawia osobę sprawdzaną możliwości wniesienia jakiegokolwiek środka odwoławczego w przypadku odmowy wydania certyfikatu bezpieczeństwa. Trybunał uznał, iż pod rządami obecnych przepisów ustawy o ochronie informacji niejawnych osoba sprawdzana jest wyłącznie biernym podmiotem całego postępowania, które opiera się na nieprzejrzystych kryteriach, nie pozwala na żadną weryfikację zebranych informacji i właśnie dlatego może być ono absolutnie arbitralne. Według Trybunału osoba sprawdzana, której służby specjalne odmówiły wydania certyfikatu musi znać podstawy takiej decyzji. W swojej argumentacji Trybunał Konstytucyjny odwołał się wprost do standardów obowiązujących w krajach NATO. Trybunał postanowił, że niekonstytucyjny przepis utraci swą moc z dniem 31 stycznia 2001 r.

Sejm RP w dniu 3 lutego 2001 r. uchwalił ustawę o zmianie ustawy o ochronie informacji niejawnych, uwzględniającą w całości uwagi i wskazówki Trybunału Konstytucyjnego RP. Ustawa została opublikowana w Dzienniku Ustaw Nr 22 z 2001 r. pod poz. 247.

Kolejny wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczy stwierdzenia niekonstytucyjności tych przepisów ustawy o ochronie informacji niejawnych, w zakresie jakim przepisy te powierzają decyzję o dopuszczeniu sędziów jak również kandydatów na te stanowiska do dostępu do informacji niejawnych służbom specjalnym. W tym wypadku, chodzi tu o art. l ust. 2 pkt. 2 lit. e) ustawy o ochronie informacji niejawnych, który postanawia o objęciu procedurami sprawdzającymi sędziów i członków trybunałów, a który zdaniem Rzecznika jest niezgodny z art. 10 ust. 1 i art. 173 Konstytucji RP.

W niniejszym opracowaniu, sporządzonym dla potrzeb postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym RP zaprezentowano jak przykładowe kraje członkowskie NATO uregulowały drażliwa w demokratycznym państwie prawa kwestie poddawania przez służby specjalne certyfikacji sędziów oraz dopuszczania sądów do informacji wrażliwych ze względu na bezpieczeństwo państwa.

Poniżej przedstawiono krótki przegląd procedur sprawdzających obowiązujących w wybranych państwa członkowskich NATO. Pod uwagę wzięto rozwiązania wypracowane w USA i w Wielkiej Brytanii, ze względu na dominującą rolę, jaką pełnią te państwa w Pakcie Północnoatlantyckim. Z zachodnich krajów europejskich zaprezentowano Republikę Federalną Niemiec z tego powodu, iż niemiecka ustawa regulująca zasady i tryb postępowania sprawdzającego stanowiła pierwowzór dla polskich rozwiązań oraz Holandię z powodu szczególnej wagi z jaką to państwo traktuje kwestie ochrony praw jednostki. Rozwiązania przejęte na Węgrzech stanowią ciekawy przykład jak inne postkomunistyczne państwo – członek Paktu Północnoatlantyckiego poradziło sobie z tym zagadnieniem. Z uwagi na różnorodność przyjętych rozwiązań oraz znaczenia strategicznego, jakie posiada każdy z tych krajów, można zaryzykować stwierdzenie, ze przedstawiona grupa państw członkowskich Sojuszu stanowi próbkę reprezentatywną dla całej wspólnoty NATO.

Głównym źródłem wiedzy niezbędnej do sporządzenia niniejszego raportu były sporządzone przez służby ochrony państwa dokumenty na potrzeby prac Nadzwyczajnej Sejmowej Komisji ds. rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o ochronie informacji prowadzonych na przełomie roku 1998 1999, raporty opracowania powstałe w wyniku realizacji przez Helsińską Fundację Praw Człowieka programu „Służby Specjalne w Demokracji Konstytucyjnej” oraz ekspertyzy sporządzane przez autora dla komisji parlamentarnych i materiały własne.
Holandia

W sektorze cywilnym kwestia przeprowadzania postępowania sprawdzającego oraz wydania bądź odmowy wydania poświadczenia bezpieczeństwa została uregulowana przez ustawę z dnia 10 października 1996 r. o postępowaniu sprawdzającym pod względem bezpieczeństwa – Security Investigations Act, która weszła w życie z dniem l stycznia 1997 r. Ustawa została uchwalona przez Parlament Holenderski w celu tzw. kontroli bezpieczeństwa2.

Wg przepisów omawianej ustawy, postępowaniu sprawdzającemu (tzw. screening) podlegają te wszystkie osoby, które ubiegają się bądź już są zatrudnione w ministerstwach, instytucjach państwowych lub u przedsiębiorcy – na stanowiskach związanych z dostępem do wiadomości niejawnych. Z mocy samej ustawy, spod jej przepisów wyłączeni są: sędziowie, Prokurator Generalny, sędziowie Sadu Najwyższego, członkowie Rady Państwa, Narodowego Urzędu Kontroli, Rzecznika Narodowego Rzecznika Praw Obywatelskich oraz jego zastępcy, członkowie Sadu Apelacyjnego, a także członkowie Sądu Odwoławczego ds. stypendiów Naukowych i Kredytów3.

Osoby pełniące ww. funkcje mają dostęp do wiadomości stanowiących tajemnicę państwową i służbową z racji zajmowanego stanowiska i nie są poddawane procedurom sprawdzającym.

W Holandii osoby ubiegające się o prace w zawodach prawniczych są rutynowo sprawdzam pod katem ich ew. karalności. W chwili obecnej w państwie tym prowadzone są prace nad aktem prawnym regulującym procedury zatrudniana i zwalniania sędziów. W ramach proponowanych rozwiązań Sad Najwyższy ma być organem odwoławczym w przypadku, gdy sędzia, któremu odmówiono dostępu do wiadomości stanowiących tajemnice państwową pragnął odwołać się od niekorzystnej dla niego decyzji4.

Ustawa nakłada na wszystkich przedstawicieli organów centralnych holenderskiej administracji państwowej by w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych określili i aktualizowali co 5 lat – stanowiska na których istnieje możliwość (poprzez ujawnienie informacji), naruszenia bezpieczeństwa oraz innych ważnych interesów państwa, jako stanowiska z dostępem do wiadomości niejawnych. Określenie przez poszczególnych ministrów resortowych katalogu stanowisk związanych z dostępem do wiadomości niejawnych dotyczy także instytucji niepaństwowych, które z racji charakteru wykonywanych rządowych zleceń realizują prace istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa. Instytucje takie (przedsiębiorcy, jednostki naukowo-badawcze, itp.) mają obowiązek na żądanie holenderskich służb specjalnych przestawienia raportu nt. organizacji i struktury swojego przedsiębiorstwa bądź instytucji w celu umożliwienia tym służbom oszacowania zakresu możliwości naruszenia bezpieczeństwa oraz innych ważnych interesów państwa poprzez ujawnienie wiadomości stanowiących tajemnicę państwową. Ministrem właściwym dla przedsiębiorców wykonujących prace na rzecz obronności państwa jest Minister Obrony Narodowej w pozostałych przypadkach – Minister Spraw Wewnętrznych.

Zakończeniem przeprowadzonego postępowania sprawdzającego jest wydanie bądź odmowa wydania tzw. zezwolenia (poświadczenie bezpieczeństwa). Zezwolenie jest certyfikatem wydanym przez właściwego ministra, tj. ministra odpowiedzialnego za ministerstwo lub instytucję, której podlegają stanowiska związane z dostępem do wiadomości niejawnych –stwierdzającym o nie występowaniu zastrzeżeń co do kandydata na stanowisko związane z dostępem do wiadomości niejawnych. W sprawach dotyczących obronności państwa, właściwym ministrem jest Minister Obrony Narodowej.

W holenderskich organach konstytucyjnych, niezależnych od władzy wykonawczej upoważnionymi do wydawania bądź odmowy wydania zezwolenia wobec pracowników swoich instytucji, są przykładowo Narodowy Rzecznik Praw Obywatelskich (Obudsman) i Przedstawiciel Narodowego Urzędu Kontroli (odpowiednik Najwyższej Izby Kontroli).

Zatrudnienie osoby na stanowisku związanym z dostępem do wiadomości niejawnych możliwe jest tylko w wypadku uzyskania przez tę osobę zezwolenia. Naruszenie tego zakazu stanowi wykroczenie i zagrożone jest karą pozbawienia wolności nie dłużej niż jeden miesiąc lub karą grzywny.

Postępowanie sprawdzające przeprowadzają holenderskie służby specjalne tzw. Narodowe Służby Bezpieczeństwa. Postępowanie prowadzi się na wniosek pracodawcy i tylko po uprzednim, pisemnym wyrażeniu zgody przez osobę zainteresowaną, tj. taką, która zajmuje bądź ubiega się u tegoż pracodawcy – o stanowisko związane z dostępem do wiadomości niejawnych. W sprawach dotyczących sfer związanych z obronnością państwach, postępowanie sprawdzające przeprowadzają – holenderskie wojskowe służby informacyjne (Militaire Inlichtinngenndiest, MID), w pozostałych obszarach – holenderska służba bezpieczeństwa (Binnenlandse Vieligheiddsdienst, BVD).


Republika Federalna Niemiec

W Niemczech dopuszczenie do tajemnic państwowych i objęcie stanowisk z tym związanych uzależnione jest od sprawdzeń prowadzonych przez wyspecjalizowane jednostki organizacyjne cywilnych i wojskowych służb specjalnych wobec osób zatrudnionych w urzędach i instytucjach RFN. Podstawą prawną do certyfikacji osób mających być dopuszczone do tajemnic państwowych jest ustawa sprawdzeniowa SÜG z dnia 20 kwietnia 1994 r.5

Ustawa Sprawdzeniowa SÜG z dnia 20 kwietnia 1994 r. reguluje zasady oraz tryb postępowania sprawdzeniowego wobec osoby, której właściwa instytucja ma powierzyć (sprawdzenie) lub powierzyła (ponowne sprawdzenie) do wykonania pracę wrażliwą ze względu na bezpieczeństwo. Postępowanie sprawdzające wszczyna się po uprzednim wyrażeniu na piśmie zgody osoby sprawdzanej. Sprawdzeniu obowiązkowo podlegają równolegle: współmałżonek lub konkubent (konkubina) osoby sprawdzanej.

Spod przepisów ustawy sprawdzeniowej SÜG wyłączeni są: członkowie organów konstytucyjnych RFN, sędziowie o ile wykonują obowiązku sądownicze oraz obywatele obcych państw mających wykonać w Niemczech pracę wrażliwą ze względu na bezpieczeństwo w interesie instytucji międzypaństwowej i urzędów w wypadku jeżeli umowy międzynarodowe, których RFN jest stroną, tak stanowią6. Oznacza to, że osoby pełniące wymienione funkcje mają dostęp do tajemnic państwowych z mocy sprawowanego urzędu.

Postępowanie sprawdzające przeprowadzają cywilne (BfV) bądź wojskowe (MAD) służby specjalne. Natomiast upoważnionymi do inicjowania postępowania są organy lub instytucje państwowe, które zamierzają przydzielić osobie pracę wrażliwą ze względu na bezpieczeństwo.

Postępowanie kończy się wydaniem poświadczenia bezpieczeństwa. O wydaniu poświadczenie bezpieczeństwa rozstrzyga organ lub instytucja państwowa, która jest uprawniona do obsady stanowiska wrażliwego ze względu na bezpieczeństwo. Niemieckie służby specjalne wydają na piśmie opinię o występowaniu informacji o istnieniu ryzyka bezpieczeństwa dotyczącej osoby sprawdzanej. Organ lub instytucja państwowa uprawniona do obsady stanowiska wrażliwego ze względu bezpieczeństwa nie jest związana z opinią służb specjalnych, jednakże ustawową zasadą jest, że w razie wątpliwości interes bezpieczeństwa państwa ma pierwszeństwo nad innymi interesami. W wypadku negatywnego wyniku postępowania sprawdzającego, o odmowie powierzenia jej pracy wrażliwej ze względu na bezpieczeństwo, osobę sprawdzaną powiadamia właściwa instytucja, która zwróciła się do cywilnej (BfV) bądź wojskowej (MAD) służby bezpieczeństwa o przeprowadzenie postępowania. Osoba sprawdzana posiada prawo do kwestionowania nieprawdziwych jej zdaniem, danych zebranych w wyniku przeprowadzonego postępowania sprawdzającego. Jeżeli zarzut zostanie potwierdzony dane są korygowane przez właściwą służbę bezpieczeństwa. Niemieckie procedury sprawdzające podlegają parlamentarnej kontroli Każdy obywatel RFN niezadowolony z przebiegu postępowania sprawdzającego bądź jego wyników może, niezależnie od przepisów ustawy SÜG, skierować skargę do Komisji Bundestagu ds. kontroli służb specjalnych.


Węgry

Podstawowym źródłem prawa na Węgrzech regulującym procedury sprawdzeniowe, jest ustawa nr CXXV z dnia 19 grudnia roku 1995 o bezpieczeństwie państwa oraz późniejsze poprawki do tej ustawy7. Interesujące nas przepisy dotyczące postępowania sprawdzającego zawarte zostały w art. 68 – 72 tejże ustawy.

Ustawa o bezpieczeństwie państwa określa cel postępowania sprawdzającego, jako sprawdzenie czy osoba mianowana lub sprawujące ważne lub poufne stanowisko spełnia warunki bezpieczeństwa wymagane dla zgodnego z prawem działania w sferze życia i gospodarki państwa, lub też wymagane przez międzynarodowe zobowiązania (takie jak np. członkostwo Węgier w NATO).

Sprawdzenie warunków bezpieczeństwa oznacza ocenę zagrożenia, okoliczności i informacji, które mogą być wykorzystane do narażania, wywierania wpływu lub atakowania osób w celach niezgodnych z prawem, stwarzając tym samym sytuację naruszającą bezpieczeństwo państwa lub mu zagrażającą. Samo postępowanie sprawdzające, przeprowadzone przez narodowe służby bezpieczeństwa obejmuje weryfikację danych zawartych w kwestionariuszu i ich ocenę, a także zbadanie innych zagrożeń. Narodowa Służba Bezpieczeństwa konsultuje się z osobą zainteresowaną, przesłuchuje osoby mogące poświadczyć dane, może korzystać z danych zawartych w kartotekach osobowych, z materiałów z prowadzonych wcześniej postępowań sprawdzających, może przeprowadzić kontrolę danych z innych systemów zarządzania nimi, oraz w razie potrzeby może korzystać ze środków i metod stosowanych dla zdobycia informacji wywiadowczych po uzyskaniu autoryzacji dla takich działań, tylko w odniesieniu dla sprawdzeń dotyczących dostępu do tajemnic o najwyższej klauzuli tajności.

Wobec osób mających pełnić określone w ustawie stanowiska postępowanie musi być wdrożone przed otrzymaniem przez nie nominacji i regularnie co najmniej raz na 5 lat. Zainteresowana osoba musi być poinformowana z wyprzedzeniem o możliwości i sposobach przeprowadzenia postępowania sprawdzającego. Dla przeprowadzenia postępowania osoba taka musi wyrazić swą zgodę na piśmie. W przypadku odmowy zgody na postępowanie sprawdzające osoba taka nie może zostać mianowana na określone stanowisko. Ponadto, ustawa o bezpieczeństwie państwa przewiduje pewną kategorię stanowisk, dla których wobec osób ubiegających się o nie przeprowadza się jednorazowe postępowanie sprawdzające przed uzyskaniem przez nie nominacji lub mandatu.

Dotyczy to między innymi: ministrów – członków rządu, członków parlamentarnej komisji bezpieczeństwa narodowego i obrony narodowej oraz ekspertów uczestniczących w pracach tych komisji, prokuratorów publicznych oraz sędziów autoryzujących zbieranie informacji wywiadowczych (np. sędziowie rozpatrujący wnioski o autoryzację dla pozyskiwania niejawnych informacji przez służby specjalne, policje oraz inne kompetentne instytucje państwowe)8.

Jednorazowa procedura sprawdzająca kandydatów na sędziów jest wdrażana z inicjatywy Przewodniczącego Sądu Metropolitarnego w Budapeszcie. Pozostali sędziowie nie podlegają procedurom sprawdzającym.

Węgierska ustawa wyodrębnia trzynaście grup osób sprawujących wysokie stanowiska państwowe podlegającej tzw. państwowej ochronie bezpieczeństwa oraz dziewiętnaście objętych okresowym postępowaniem sprawdzającym.

Wykaz stanowisk objętych państwową ochroną bezpieczeństwa, zawiera Załącznik Nr 1 do ustawy o bezpieczeństwie państwa. Do stanowisk podlegających ochronie w ramach przepisów bezpieczeństwa narodowego należą9:

1) Prezydent Republiki,

2) Premier,

3) Przewodniczący oraz Wiceprzewodniczący Parlamentu,

4) Przewodniczący oraz sędziowie Trybunału Konstytucyjnego.

5) Przewodniczący oraz Wiceprzewodniczący Sądu Najwyższego.

6) ministrowie,

7) Naczelny Prokurator Publiczny oraz jego zastępcy,

8) przewodniczący oraz wiceprzewodniczący państwowego urzędu kontroli,

9) rzecznicy praw obywatelskich,

10) członkowie parlamentarnych komitetów bezpieczeństwa narodowego i obrony,

11) sędziowie udzielający autoryzujący niejawne zbieranie informacji.

12) prokuratorzy publiczni mianowani przez Naczelnego Prokuratora Publicznego w myśl Artykułu 55 ustawy o bezpieczeństwie państwa, posiadający uprawnienia do zawierania układów z informatorami o przekazanie informacji w zamian za łagodniejszy wymiar kary.

13) Prezes oraz Wiceprezesi Narodowego Banku Węgierskiego.

Węgierskie służby bezpieczeństwa kończą sprawdzanie przez opracowanie ekspertyzy, która zawiera ocenę czynników zagrożenia. Minister kierujący narodowymi służbami bezpieczeństwa kontrasygnuje ekspertyzę, która jest następnie przekazana inicjatorowi postępowania sprawdzającego. Według przepisów ustawy o bezpieczeństwie państwa, osoba zainteresowana zostaje poinformowana o zakończeniu postępowania sprawdzającego i o treści ekspertyzy, z wyjątkiem okoliczności wskazujących na popełnienie przestępstwa. Inicjator postępowania sprawdzającego może dowolnie uwzględnić zawartość ekspertyzy przy podejmowaniu decyzji i może mimo wszystko postanowić o nominacji zainteresowanej osoby, nawet jeśli w wyniku przeprowadzonego wobec niej postępowania sprawdzającego ujawniono okoliczności zagrażającej lub mogącej zagrozić bezpieczeństwu narodowemu Węgier.10
Wielka Brytania

W Wielkiej Brytanii uregulowania dotyczące wyszukiwania przeszkód do pełnienia urzędów państwowych i udzielania certyfikatu bezpieczeństwa (poświadczenia bezpieczeństwa) nie są objęte jednym aktem prawnym. Główne akty regulujące procedury sprawdzające to m.in.: Official Secret Act 1989, Security Sevice Act 1989, Security Procedures 1985, Hous of Commons Defence Committee – Positive Vetting in HM Services and the Ministry of Defence11.

Do początku lat dziewięćdziesiątych w Wielkiej Brytanii obowiązywały dwie procedury sprawdzające: Positive Vetting dla osób mających mieć dostęp do wiadomości zakwalifikowanych jako „top secret” (ściśle tajne) oraz Negative Vetting dla osób mających mieć dostęp do wiadomości oznaczone klauzulą: „secret” (tajne), „confidencial” (poufne) lub „restricted” (zastrzeżone).

Kolejnej zmiany systemu procedur sprawdzających osoby mające mieć dostęp do informacji klasyfikowanych, dokonano w roku 1994 (wtedy nastąpiła nowelizacja ustawy Official Secret Act z 1989 r.).

Dokument rządowy wymienia cztery różne rodzaje postępowań sprawdzających zależnych od stopnia dostępu do informacji, obiektów lub osób, jaki pracownik lub dostawca zamówień rządowych ma otrzymać. Te rodzaje sprawdzeń to: Sprawdzenie Poszerzone (Developed Vetting, DV), Kontrola Bezpieczeństwa (Security Checks, SC), Kontrola Antyterorystyczna (Counte–Terrorist Checks, CTC) oraz Kontrola Podstawowa (Basic Checks, BC)12.

Sprawdzenie Poszerzone (PV) – zastąpiło dotychczasową procedurę Positive Vetting, postępowanie sprawdzające PV stanowi najwyższy poziom, który stosuje się wobec osób z cyt.: częstym, długotrwałym i niekontrolowanym dostępem do Ściśle Tajnych informacji i aktywów13. Procedura ta obejmuje kontrolę rejestrów służb specjalnych, policyjnych kartotek osób podejrzanych oraz rejestru skazanych, a także obejmuje badania wiarygodności kredytowej osoby sprawdzanej, przeglądu finansów osobistych oraz szerokie wywiady środowiskowe i rozmowy z osobą zainteresowaną. Kontrola Bezpieczeństwa (SC) – procedura ta ma zastosowanie wobec osób mających mieć dostęp do materiałów zakwalifikowanych jako „Tajne” na cyt. „długotrwałej i niekontrolowanej” zasadzie14. Ten rodzaj postępowania sprawdzającego stosuje się również wobec osób, które nie mają jeszcze dostępu do informacji klasyfikowanych, ale których awans byłyby pod znakiem zapytania, gdyby takiego dostępu miały nie otrzymać. Procedura SC polega na badaniu tych samych rejestrów co w przypadku Sprawdzania Poszerzonego, z tą różnicą, iż pomija się rozmowę z zainteresowaną osoba oraz jej znajomymi.

Kontrola Antyterrorystyczna (CTC) – polega na sprawdzeniu akt (jeśli takowe istnieją) osoby ubiegającej się, będące w posiadaniu Oddziałów Specjalnych Policji oraz MI–5. Pod uwagę bierze się także ewentualną przeszłość kryminalną kandydata. Celem procedury CTC jest przede wszystkim sprawdzenie wszelkich związków z lub słabości wobec organizacji terrorystycznych w przypadku osób mających mieć dostęp do VIP-ów lub tajnych obiektów. Procedurą tą można objąć także osoby, które nieeskortowane, mają dostęp do obiektów, gdzie przechowywane są ściśle tajne informacje, lub które mogą stać się celem ataków terrorystycznych. Postępowanie sprawdzające CTC stosuje się wobec osób zatrudnionych jako sprzątaczy, nocnych strażników, portierów, mechaników, itp. Procedurą tą obejmuje się także osoby, które mają dostęp do informacji poufnych, związanych przede wszystkim z obronnością państwa i sprawami zagranicznymi, które mogą być cenne dla terrorystów15.

Kontrola Podstawowa (BC – obejmuje osoby z dostępem do poufnych informacji na niskim poziomie utajnienia. Składa się na nią weryfikacja tożsamości danej osoby i uzyskania opinii od jej poprzednich pracodawców. Jej celem jest ustalenie czy na tej osobie można polegać i darzyć ją zaufaniem. Stawia się warunek, żeby procedura BC została, jeśli to niezbędne, uzupełniona elementami procedury Kontroli Bezpieczeństwa16.

W Wielkiej Brytanii sędziowie nie podlegają formalnie kontroli bezpieczeństwa (SC), a przynajmniej żaden przedstawiciel rządu nie oświadczył żeby byli. Jakakolwiek próba uczynienia tego zostałaby potraktowana jako polityczna ingerencja w proces nominacji17.

Niemniej jednak Lord Kanclerz korzysta w procesie powoływania sędziego z dostępu do tajnych informacji o kandydacie.

Na ogół sprawdzanie sędziów jest zbędne, ponieważ przepisy proceduralne dotyczące dowodów z reguły pozwalają rządowi na wstrzymanie się od przedstawienia materiałów dotyczących bezpieczeństwa państwa poprzez okazania zaświadczenia o Public Interest Immunity (Ochronie Interesu Publicznego). Rząd brytyjski robi to zwykle po to, by chronić informacje niejawne lub środki zastosowane do niejawnego zdobywania informacji.

W Wielkiej Brytanii nie dopuszcza się dowodów zdobytych drogą podsłuchu telefonicznego (Interception of Commuications Act – Ustawa o przechwytywaniu informacji z 1985 r.). Dopiero niedawno, w przypadku procesów terrorystów, rząd zdecydował się na włączenie do dowodów materiałów bezpieczeństwa. Dla takich spraw zamiast sądów tworzy się jednak trybunaty, gdzie dobór członków jest szczególnie staranny. Jednak, jak dotąd, nie przedstawiono żadnego oświadczenia na temat kryteriów stosowanych przy wyborze sędziów – członków trybunałów, którzy mają rozpatrywać sprawy z zakresu spraw bezpieczeństwa państwa. Sędziowie ci zasiadają także w sądowych komisjach powołanych do kontroli służb specjalnych.

Takim organem jest tzw. Security Vetting Appeals Panel (Wydział Odwołań do Spraw Postępowania Sprawdzającego). Wydział działa pod przewodnictwem sędziego koronnego, którego zadaniem jest wysłuchanie odwołań od odmowy lub cofnięcia dostępu do informacji niejawnych udzielanych w ramach postępowań sprawdzających na poziomie Kontroli Bezpieczeństwa (SC) lub Sprawdzenia Poszerzonego (DV) i udzielania stosownej porady osobie szefującej instytucji, której sprawa dotyczy. Prawo brytyjskie dopuszcza również skargę na działania służb specjalnych do Trybunału Służb Specjalnych18.
USA

W USA jednolity zakres standardów sprawdzeń obejmujących przeszłość osób zapewnia podpisany przez Prezydenta Dekret Nr 12968 z dnia 2 sierpnia 1995 r. (60 Federal Register 40245)19. Do tego czasu obowiązywał Prezydencki Dekret Bezpieczeństwa Narodowego Nr 63 z 21 października 1991 r. Dekret Prezydenta Nr 12968 dotyczy zakresu sprawdzeń osób dopuszczonych do tajemnic specjalnego znaczenia oraz szczególnie ważnych informacji o ograniczonym dostępie, a także stanowi wytyczne dla szczegółowych przepisów wydawanych na podstawie Dekretu przez poszczególnych szefów agencji i innych instytucji państwowych. Sprawdzenia obejmują 10 lat poprzedzających procedurę (lub 18 lat, jeśli osoba nie przekroczyła 28 roku życia). Dokonuje się ich także wobec współmałżonka lub osoby pozostającej z nią w pożyciu. Sprawdza się kartoteki i rejestry kryminalne w FBI i w innych agencjach dbających o zapewnienie porządku, włącznie z odciskami palców. Konieczne jest potwierdzenie obywatelstwa USA (także wobec najbliższej rodziny, którą w rozumieniu amerykańskim są: małżonek/małżonka, rodzice, rodzeństwo, dzieci i osoby pozostające w pożyciu z podlegającymi procedurze) oraz uzyskanie metryki urodzenia. Rozmowy ze sprawdzaną osobą są integralną częścią procesu, prowadzą je wyszkoleni specjaliści w dziedzinie bezpieczeństwa, postępowań dochodzeniowo-śledczych i kontrwywiadu20.

Sprawdzeniu podlegają: wykształcenie wraz z dyplomami i świadectwami, kariera zawodowa, status finansowy za okres 7 lat, lokalne bazy danych (głównie policyjne), rejestry publiczne (weryfikacja stanu cywilnego, zapisów o bankructwie, postępowaniach sądowych). Wymagane są referencje od czterech osób (przynajmniej w trzech przypadkach sprawdzeń sprawdzane przez wyszkolony personel), przeprowadza się wywiady z sąsiadami za okres ostatnich 6 lat. Procedury ważne są 5 lat lub wznawia się je wcześniej, jeśli zajdą okoliczności uzasadniające takie postępowanie21.

Dekret Prezydenta Nr 12968 z dnia 2 sierpnia 1995 r. odmiennie definiuje kryteria jakie osoby mające być dopuszczone do informacji niejawnych muszą spełniać niż czyniły to poprzednie akty prawne z okresu zimnej wojny. Obecnie powołany powyżej Dekret w przeciwieństwie do przepisów z roku 1991 i wcześniejszych, nie odnosi się do poszukiwania w administracji państwowej członków partii komunistycznych bądź sympatyków tej ideologii ale zakłada, że kluczowe czynniki do rozważenia przy ustalaniu czy danej osobie winno się udzielić dostępu do informacji niejawnych, powinny się odnosić do takich spraw jak: czy dana osoba jest godna zaufania, jak wygląda jej historia karalności, czy nadużywała narkotyków i alkoholu, jak też jej prawdomówności i stanu majątkowego. Obowiązujący Dekret zakłada, że poświadczenie bezpieczeństwa będzie wydawane wyłącznie osobom, których osobista i zawodowa historia potwierdzająco wskazuje na lojalność do Stanów Zjednoczonych, siłę charakteru, rozwagę oraz zdolność do rozsądnej oceny, jak też brak powiązań z grupami interesu stojącymi w sprzeczności z interesami państwa (sekcja 3.1. (b) Dekretu Prezydenta)22.

W chwili obecnej amerykańskie procedury sprawdzające kładą szczególny nacisk na badanie stanu finansowego i ustalanie rzeczywistych źródeł przychodów osoby sprawdzanej. Stało się to za przyczyną głośnej afery szpiegowskiej z początku lat dziewięćdziesiątych związanej z działalnością pracownika CIA – Aldrich'a Ames'a na rzecz służb wywiadowczych ówczesnego ZSRR a następnie Rosji. Ames dokonał zakupu bardzo drogiego domu i samochodu, na co nie pozwalała jego pensja CIA, lecz nie był na poważnie przesłuchiwany na temat źródła wzbogacenia się. Dekret Prezydenta z 1995 roku zawiera obecnie normy kontrolowania stanu finansowego osoby ubiegającej się bądź już posiadającej poświadczenie bezpieczeństwa, w celu ustalenia, czy osoba ta nie posiada niejawne źródła majątku lub też z drugiej strony, czy nie przechodzi trudności finansowych mogących skusić ją do działalności szpiegowskiej23.

W USA nie ma żadnej procedury, według której sędziowie federalni muszą być najpierw sprawdzeni lub skontrolowani w celu nabycia odpowiedniego certyfikatu bezpieczeństwa. Przeciwnie, wymóg jakiejkolwiek takiej procedury naruszyłby konstytucyjnie mandatowe rozdzielenie władzy wykonawczej i niezależności sądowej24.

Podczas gdy nie ma orzeczenia Sądu Najwyższego bezpośrednio na ten temat, obrona, wywiad i inne służby specjalne często dostarczają sędziom federalnym klasyfikowanych informacji zarówno na temat spraw cywilnych, jak i kryminalnych. Władza sędziów w dziedzinie wymagania od rządu ujawnienia takich informacji w sądzie jest nieodłączna od władzy sądowej i jest też czasami jasno określona w ustawach. Np. ustawa o Wolności Prasy z 1966 roku (Freedom of Information Act)25 wyraźnie postanawia, że sąd może rozpatrzyć klasyfikowane dokumenty „przy drzwiach zamkniętych” kiedy zdecyduje, czy takie dokumenty muszą zostać opublikowane zgodnie z wymogami ujawnienia publicznego ustawy o Wolności Prasy. W praktyce, agencje rządowe tj. FBI często dobrowolnie udostępniają do wglądu sędziom informacje niejawne. W sprawach kryminalnych, sądy statutowo przejmują odpowiedzialność za decyzje, czy klasyfikowane informacje odnoszą się do przedmiotu sprawy a więc, czy muszą zostać ujawnione pozwanemu i obywatelowi. Jeżeli jednak, sąd wyda orzeczenie, że informacje niejawne musza zostać ujawnione na rozprawie pomimo sprzeciwu strony rządowej, przedstawiciele agencji mają do wyboru wycofać oskarżenie i nie ujawniać informacji26.

Sędziowie federalni, jak Prezydent USA lub Członkowie Kongresu mają dostęp do klasyfikowanych informacji na mocy ich konstytucyjnej roli i nie można od nich wymagać uzyskania certyfikatu do wykorzystywania bądź do posiadania dostępu do informacji niejawnych. Sędziowie federalni są nominowani przez Prezydenta, a ich mianowanie musi zostać zatwierdzone przez Senat USA. Zatwierdzenie Senatu konstytucyjnie działa w ten sposób, jak wybranie Prezydenta i Członków Kongresu, aby upoważnić ich do dostępu do informacji klasyfikowanych27.

Jednakże praktyką jest badanie przeszłości kandydatów na stanowiska sędziowskie. Prezydent jak i Senat zwracają się do FBI o przeprowadzenie dochodzenia wobec osoby kandydującej na to stanowisko. Federalne Biuro Śledcze, za uprzednio wyrażoną zgodą osoby zainteresowanej, przeprowadza stosowne postępowanie, a następnie przedstawia wyniki tego postępowania w pierwszej kolejności Prezydentowi celu rozstrzygnięcia sprawy mianowania tej osoby. Jeżeli Prezydent zadecyduje o minowaniu danej osoby na stanowisko sędziego federalnego, informacje zgromadzone w wyniku przeprowadzonego przez FBI dochodzenia, przekazywane są do Senatu USA. FBI nie odgrywa żadnej roli w decydowaniu o nominacji bądź o zatwierdzeniu kandydata na stanowisko sędziego. Jedyna rola tej agencji sprowadza się do zgromadzenia informacji o danej osobie i przedstawienia ich konstytucyjnym władzom do wykorzystania.

Wartym podkreślenia jest fakt, iż amerykańskie sądy posiadają kompetencje do odtajnienia informacji i ujawnienia ich obywatelom, jeżeli sąd ustali, że nie jest ona właściwie sklasyfikowana.


PODSUMOWANIE
Podsumowując zaprezentowane przykłady uregulowań prawnych wypracowanych w poszczególnych krajach NATO, można pokusić się o stwierdzenie, iż w państwach Sojuszu obowiązuje zbiór następujących standardów:

1. zasadą jest, iż sędziowie posiadają dostęp do informacji klasyfikowanych z mocy pełnienia urzędu, bądź to na podstawie przepisów ustaw regulujących postępowanie sprawdzające bądź samej konstytucji;

2. jeżeli jednak przepisy prawne lub obyczaje danego państwa przewidują przeprowadzenie postępowania sprawdzającego, to tylko jednorazowo i tylko wobec osób kandydujących na stanowisko sędziowskie;

3. w takim, wypadku organy państwa upoważnione do dokonania aktu mianowania na stanowisko sędziego nie są związane wynikami przeprowadzonego przez służby specjalne postępowania sprawdzającego. Powołanie danej osoby na sędziego jest suwerenną decyzją organu do tego upoważnionego;

4. służby specjalne odpowiedzialne są jedynie za zgromadzenie wszechstronnych i wiarygodnym informacji o przeszłości osoby kandydującej na stanowisko sędziego i nie biorą żadnego udziału w samym procesie decyzyjnym;

5. w wypadku stwierdzenia, iż osoba sprawdzana nie daje rękojmi zachowania tajemnicy, osobie tej przysługuje prawo do zapoznania się z negatywnymi faktami jej dotyczącymi, żądania sprostowania oraz prawo do odwołania się od ustaleń dokonanych w wyniku przeprowadzonego postępowania przez służby specjalne do niezależnych instytucji państwowych.

W ten sposób kraje członkowskie Paktu Północnoatlantyckiego doprowadziły do pogodzenia interesu bezpieczeństwa narodowego z wymogami demokratycznego państwa prawa. Tą drogą zachowano niezależność i odrębność władzy sądowniczej od władzy wykonawczej, ustrzeżono się od potencjalnych prób wywierania przez służby specjalne wpływu na sądy, a jednocześnie stworzono mechanizmy obronne przed zagrożeniami jakie niosą ze sobą dla sądownictwa osoby, których przeszłość, stan materialny lub cechy osobowe nie dają gwarancji co do niezależnego i bezstronnego pełnienia urzędu sędziego.

Na marginesie warto zauważyć, ze nieobojętnym dla rzetelnego opisu uregulowań prawnych obowiązujących w krajach członkowskich NATO w przedmiocie certyfikacji sędziów jest kwestia usytuowania służb specjalnych w tych krajach oraz wypracowane mechanizmy Sprawowania skutecznej kontroli nad tymi służbami.

Polskie rozwiązania w zakresie procedur sprawdzających osoby ubiegające się o dostęp do wiadomości stanowiących tajemnice państwową zawarte w ustawie z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych w części stanowiącej o „technologu” przeprowadzania przez służby ochrony państwa postępowania sprawdzającego, tj. pozyskiwania, gromadzenia i przetwarzania danych o osobie sprawdzanej, przyjętych kryteriów, jakim winna odpowiadać osoba dająca rękojmię zachowania tajemnicy oraz głębi „prześwietlania” osoby sprawdzanej – w pełni odpowiadają wymogom stawianym przez Biuro Bezpieczeństwa NATO, jeżeli wręcz przyjęte procedury sprawdzające nie należą do najbardziej restrykcyjnych spośród obowiązujących w pozostałych krajach sojuszu.

Ustawa z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych, przed jej nowelizacją, nadała dwóm służbom specjalnym: Urzędowi Ochrony Państwa oraz Wojskowym Służbom Informacyjnym daleko idące kompetencje do ingerowania w sferę konstytucyjnie chronionych praw i wolności jednostki oraz podmiotów gospodarczych przy jednoczesnym braku ustanowienia niezależnego od władzy wykonawczej systemu kontroli na tymi służbami. W obowiązującym w Polsce systemie prawnym to służby specjalne mają możliwość decydowania polityce kadrowej tych wszystkich instytucji państwowych i niepaństwowych, które zgodnie z art. l ustawy o ochronie informacji niejawnych objęte są jej przepisami. Zgodnie z postanowieniami ustawy Urząd Ochrony Państwa i Wojskowe Służby Informacyjne przeprowadzają postępowania sprawdzające i wydają bądź odmawiają wydania poświadczenia bezpieczeństwa osobom ubiegającym się o stanowiska w tych instytucjach, z którymi łączy się dostęp do tajemnic państwowych. Z kolei instytucje te, w tym sądy i trybunały są zobowiązane przepisami prawa do respektowania decyzji służb specjalnych. W ten sposób tajne służby mają potencjalną i praktycznie niekontrolowalną możliwość wpływu na obsadę kadrową w organach państwowych wymienionych w przytoczony przepisie powołanej wyżej ustawy.



Dokonanie właściwego porównania przyjętych w RP rozwiązań prawnych z obowiązującymi w Pakcie Północnoatlantyckim standardami w zakresie realizacji procedur sprawdzających nie może opierać się li tylko na literze wytycznych zawartych w oficjalnych dokumentach NATO. Musi także uwzględnić kondycję polskich służb specjalnych oraz wypracowany system kontroli nad aparatem bezpieczeństwa – w świetle standardów obowiązujących w tym względzie w państwach sojuszu.

1 Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego RP z dnia 14 czerwca 2000 r. znak RPO/333020/00V/ST.

2 Polska wersja tej ustawy, przygotowana przez Departament Prawny MSWiA przedstawiona została Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej ds. rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o ochronie informacji niejawnych w dniu 15 grudnia 1998 r. przez Biuro Ekspertyz i Studiów Kancelarii Sejmu RP.

3 Art. 11 ustawy o postępowaniu sprawdzającym pod względem bezpieczeństwa – Security Investigations Act.

4 P. Klerks, Security Screenining. The Situation in the Netherlands. [W]: Postępowanie sprawdzające (Security Clewence/Vetting) w państwach europejskich i w USA. Warszawa, listopad 1999 r., s. 69.

5 Polska wersja tej ustawy, przygotowana przez Departament Prawny MSWiA przedstawiona została Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej ds. rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o ochronie informacji niejawnych w dniu 15 grudnia 1998 r. przez Biuro Ekspertyz i Studiów Kancelarii Sejmu RP.

6 § 2 pkt 3) ustawy sprawdzeniowej – SÜG.

7 M. Pardavi, Security Clearence in Hungary. [W:] Postępowanie sprawdzające (Security Clearence/Vetting) w państwach europejskich i w USA. Warszawa, listopad 1999 r., s. 49–52.

8Art. 68 ust. 4 węgierskiej ustawy nr CXXV z dnia 19 grudnia 1995 r. o bezpieczeństwie państwa.

9M. Pradavi, op. cit, s. 53.

10 Tamże, s. 56.

11 P. Woyciechowski, Informacja o procedurach sprawdzających osoby ubiegające się o dostęp do wiadomości klasyfikowanych w Wlk. Brytanii. Opinia sporządzona na zlecenie Przewodniczącego Sejmowej Nadzwyczajnej Komisji ds. rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o ochronie informacji niejawnych. Warszawa, grudzień 1998 r.

12 I. Leigh, The Law and practice of Security Clearance in The United Kingdom. [W:] Postępowanie sprawdzające (Security Clearence/Vetting) w państwach europejskich i w USA. Warszawa, listopad 1999 r.

13 Tamże, s. 129.

14 Tamże, s. 129.

15 Tamże, s. 130.

16 Tamże, s. 130.

17 Tamże, s. 130.

18 Tamże, s. 131.

19 K. Martin, A Raport on United States Law and Practice, [W:] Postępowanie sprawdzające (Security Clearence/Vetting) –w państwach europejskich i w USA Cz. II, Warszawa, listopad 1999 r., s. 22.

20 Ochrona tajemnicy w wybranych krajach NATO, Warszawa, luty 1998. (Materiał informacyjny przygotowany i przedłożony przez Urząd Ochrony Państwa dla Sejmowej Nadzwyczajnej Komisji ds. rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o ochronie informacji niejawnych), s. 3.

21 Tamże, s. 4.

22 K. Martin, A Raport on United States .... s. 23.

23 Tamże, s. 24.

24 K. Martin, Access by Federal Judges to Classified National Security. [W:] Postępowanie sprawdzające (Security Clearence/Vetting) w państwach europejskich i w USA, Warszawa, listopad 1999 r., s. 152.

25 Ustawa o Wolności Prasy, Freedom of Informatiom Act została uchwalona w l966 roku; wraz z późniejszymi zmianami włączona jest do United States Code, Title 5, par. 552. Ustawa ta ma zapobiegać nadużywania przez federalne agencje rządowe możliwości swobodnego decydowania o utajnieniu informacji i obliguje je do opublikowania pewnych informacji (dokumentów) dotyczących ich pracy oraz udostępniania innych informacji (dokumentów) na żądanie obywatela. Ustawa nakłada na agencje rządowe cztery podstawowe obowiązki: (l) publikowanie w tzw. Rejestrze Federalnym określonych dokumentów i informacji; (2) udostępnianie do wglądu i kopiowania opinii, zarządzeń, decyzji, deklaracji odnośnie prowadzonej polityki, interpretacji, a także instrukcji dla pracowników mogących mieć wpływ na obywatela; (3) udostępnianie każdej osobie na jej żądanie innych dokumentów, „rozsądnie” przez tę osobę opisanych, zgodnie z obowiązującym trybem postępowania; (4) prowadzenia i udostępniania na żądanie rejestru głosowania każdego organu kolegialnego (Marcin Mróz, Publiczny dostęp do informacji rządowej, „Informacja” Nr 375, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu RP, Warszawa luty 1996, s. 9 – 10).

26 K. Martin, Access by Federal.... s. 152 – 153.

27 Tamże, s. 153.

i Trybunał Konstytucyjny w dniu 17 października 2001 r. (publ. OTK ZU 2001 nr 7, poz. 221) postanowił:

„na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643; zm.: z 2000 r. Nr 48, poz. 552, Nr 53, poz. 638; z 2001 r. Nr 98, poz. 1070) umorzyć postępowanie w sprawie na skutek cofnięcia wniosku.”





©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość