Strona główna

Recenzje brunon Hołyst


Pobieranie 54.19 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar54.19 Kb.

Recenzja Międzynarodowego podręcznika kryminologii…

RECENZJE

Brunon Hołyst

Recenzja Międzynarodowego podręcznika kryminologii, t. I: Podstawy kryminologii, pod red. Hansa Joachima Schneidera, De Gruyter Rechtswissenschaft Verlag, Berlin 2007, s. 1065

Praca zbiorowa pod powyższym tytułem (w oryginale: Internationales Handbuch der Kriminologie, Band 1: Grundlagen der Kriminologie) została wydana przez Hansa Joachima Schneidera w De Gruyter Rechtswissenschaft Verlag, Berlin 2007. Do opracowania wielu tematów zaprosił on kryminologów, nie tylko niemieckich ale też z innych krajów: USA, Wielkiej Brytanii, Korei. H. J. Schneider jest wybitnym kryminologiem i wiktymologiem, a także dyplomowanym psychologiem, który czynny jest w wielu niemieckich uczelniach wyższych, ale także jako Gastprofessor w wielu krajach, w tym także w Polsce.

Ta obszerna praca (1065 stron) składa się z 5 rozdziałów, w których szczegółową tematykę przedstawili wybitni eksperci i autorzy, przy czym wiele problemów omówił sam profesor Schneider.

Rozdziały główne I tomu to:

  1. Kryminologia jako wiedza interdyscyplinarna i międzynarodowa.

  2. Zasięg, rozpowszechnienie i prognoza przestępczości.

  3. Rozmiary przestępczości.

  4. Formy przestępczości.

  5. Reakcje na przestępczość.

We wstępie zatytułowanym „Postępy w międzynarodowej, europejskiej i niemieckojęzycznej strefie kryminologii” H. J. Schneider przedstawił problematykę współczesnej kryminologii, w tym badań ciemnej liczby przestępczości, teorii kryminologicznych, jak socjalno-strukturalna, socjalno-psychologiczna i integracyjna teoria przestępstw, postęp w zakresie metodologii badań oraz polityki kryminalnej w Europie i w USA. Jednocześnie przytacza on opinie w tym zakresie wielu innych autorów niemieckich i zagranicznych.

Opierając się na danych statystycznych z 24 krajów rozwiniętych i 46 dużych miast, dotyczących 11 rodzajów przestępstw (głównie majątkowych, seksualnych i z użyciem przemocy) jako bazie do dyskusji, stwierdził m.in., że w Europie 28% ludności staje się ofiarami przestępstw. Tylko połowa z nich jest wykrywana, a najmniej ujawniane czyny to seksualne i z użyciem przemocy, których liczbę ponadto zaniżają same statystyki policyjne. Szczególnie wysoka ciemna liczba przestępczości dotyczy przemocy wobec kobiet.

Badania ciemnej liczby przestępczości regularnie prowadzone są w Wielkiej Brytanii i Holandii, przy czym w pierwszej aż 55% przestępczości ukrywa ciemna liczba, podczas gdy w 16-milionowej Holandii ta ciemna liczba objęła aż 4,8 mln przestępstw (dane z 1998 r.).

Autor przypisuje ważną rolę w zmniejszaniu się wskaźnika przestępczości samokontroli, natomiast niedostatki w wychowaniu rodzinnym dzieci oraz pochodzenie sprawców z rozbitych rodzin to także ważne predykatory dewiacyjnych zachowań.

Przypomina on teorię anomii instytucjonalnej, która w sytuacji braku równowagi w strukturze społecznej wpływa na stopień przestępczej aktywności (co dotyczy głównie społeczności rynku kapitalistycznego). Rozwinięcie tej teorii przedstawia odnośnie osób indywidualnych – teoria nacisku (Drucktheorie), zgodnie z którą osoby źle potraktowane, tracące coś, co jest dla nich wartościowe albo niezdolne do osiągnięcia założonych celów – mogą zareagować czynami przestępczymi.

Autor zwraca również uwagę na skuteczność wczesnej prewencji i przedstawia jej liczne programy m.in. oparte na badaniach w USA, Wielkiej Brytanii, Australii i krajach skandynawskich. Obrazy wczesnych czynników ryzyka przestępczości obejmują m.in. niski poziom inteligencji, brak zdolności empatii oraz impulsywność. Zdaniem autora w przestrzeni europejskiej brak jest także ukierunkowanej na ofiarę polityki karnej. W płaszczyźnie międzynarodowej próbuje się zmieniać dotychczasową sytuację i – zgodnie z „Deklaracją Wiedeńską” z 2000 r. i ramową uchwałą Unii Europejskiej z 2001 r. w sprawie pozycji ofiary w postępowaniu karnym – mają być bardziej uwzględniane szkody ofiar indywidualnych i społeczności jako całości.

Temat kryminologii jako wiedzy międzynarodowej i interdyscyplinarnej przedstawił Günther Kaiser, profesor uniwersytetów Tübingen i Göttingen, długoletni dyrektor Instytutu Maxa Plancka.

Omówił on pojęcie kryminologii i zmienny w historii przedmiot jej badań oraz obecny zakres ze szczególnym uwzględnieniem tzw. krytycznej kryminologii. Krytyczno-autonomiczna kryminologia nie jest już nauką pomocniczą i doradczą, ale wiedzą refleksyjną (Reflexionswissenschaft), rozumianą często jako socjologia prawa karnego; ma ona służyć wyjaśnianiu stosowania prawa, a jednocześnie stanowić wzór zapewnienia wolności (Modell der Freiheitssicherung). Autor przytacza i odnosi się do poglądów wielu autorów, w tym do tych, którzy twierdzą, że kryminologia ta znalazła się w kryzysie. Ta krytyczno-kryminologiczna perspektywa jest jego zdaniem niezbędna dla dalszego rozwoju tej dziedziny nauki, stawia bowiem nowe wyzwania. Po omówieniu zadań kryminologii i dokumentacji ważnych kryminologicznie danych, w tym kryminalno-biologicznych, autor stwierdza, że w Federalnym Urzędzie Kryminalnym (BKA) rozbudowano kryminologiczno-kryminalistycz-ne badania oraz utworzono Centralną Jednostkę Kryminologiczną (Kriminologische Zentralstelle) Federacji i landów wraz ze służbą kryminologiczną powołaną w procesie wykonania kary – w celu rozwiązywania problemów w praktyce i jest to przykład kryminologii stosowanej. W ostatnich 40 latach świat kryminologii bardzo się zmienił w związku ze sporami naukowców o rangę ukierunkowania się na sprawcę i ofiarę, jak i na infrastrukturę prawno-karnej kontroli społecznej włącznie z prewencją, prywatyzacją, jak i charakterem przestępczości.

Profesor Helmut Kury (Uniwersytet Freiburg i Br. oraz Max Planck Instytut) przedstawił historię kryminologii w Europie od wczesnych informacji w literaturze przez klasyczną szkołę XVIII-wieczną i pozytywistyczną XIX wieku po nowoczesną XX wieku. Omówił poglądy wielu autorów zawarte w ich pracach, poświęcając wiele miejsca takim kryminologom, jak C. Beccaria, R. Garofalo, C. Lombroso, E. Ferri, F. Exner i inni. Znacznie obszerniej omówił działalność i prace kryminologów okresu powojennego w różnych krajach, w tym europejskich.

W instytucjonalizacji kryminologii w Niemczech po II wojnie światowej wielką rolę odegrały katedry uniwersyteckie tej dyscypliny, stworzone już od lat 60. Tworzono instytuty badawcze oraz interdyscyplinarne grupy badaczy, powoływano towarzystwa kryminologiczne, np. „Deutsche Kriminologische Gesellschaft” czy „Gesellschaft für die Gesamte Kriminologie”. Według rejestrów ministerstwa sprawiedliwości w latach 70. w zakresie kryminologii i badań państwa prawa działało 608 kryminologów (w tym 26% prawników, 20% psychologów, 19% socjologów i 12% medyków). Intensywna działalność kryminologiczna miała miejsce zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, określana w latach 70. jako „złoty wiek” brytyjskiej kryminologii, pozostającej pod znacznym wpływem kryminologii amerykańskiej. Pierwszy Instytut Kryminologiczny założył w Cambridge w 1959 r. znany brytyjski badacz Radziwinowicz.

Po przełomie lat 1989/1990 również w Europie środkowo-wschodniej rozwinęła się współpraca z instytutami kryminologii zachodniej. Problematyka kryminologiczna znalazła się na przykład w Polsce na kilku uniwersytetach, powstał Instytut Badawczy w Ministerstwie Sprawiedliwości, jak i odpowiedni Wydział w Polskiej Akademii Nauk. Publikacje, w tym książkowe, autorów z krajów wschodnio- i środkowo-europejskich w omawianej pracy nie zostały szerzej przedstawione, chociaż wymieniono takich autorów jak Brunon Hołyst (1999 – EuroCriminology) czy Andrzej Marek i Emil Pływaczewski (1992 – prace na temat przestępczości zorganizowanej).

Historię kryminologii w Ameryce obszernie omówił prof. Theodore N. Ferdinand z uniwersytetu Michigan (i innych, jak Notre Dame). Dziś socjologowie amerykańscy zajmują się m.in. organizacjami społecznymi i wyjaśnianiem kryminalnych zachowań. W badaniach kryminologicznych obserwuje się stały postęp, zwłaszcza w zakresie rozumienia natury przestępstw, dzięki ulepszonym metodom stosowanym zarówno w społeczeństwie, jak i więziennictwie, ukierunkowanym na zmiany zachowań sprawców przestępstw i na lepsze techniki statystyczne, pozwalające na dokładną ocenę stanu przestępczości. Na przykład kalifornijski program (California Treatment Project) wykazuje, jak wspierają się wzajemnie w resocjalizacji młodocianych przestępców takie czynniki, jak osobowość sprawcy, środowisko społeczne i opieka postpenitencjarna. W latach 90. ubiegłego wieku w stanie Massachusetts zaczęto w coraz większym stopniu stosować probację wobec dorosłych przestępców zamiast kary więzienia, co przyczyniło się do spadku wskaźników przestępczości. Mimo wysiłków kryminologów, wierzących, że prawie każdy przestępca chce wrócić do społeczeństwa i przestrzegać prawa – wielu przestępców jest sceptykami co do szans zmiany kursu swego życia. Jednak poszukiwania najlepszych sposobów resocjalizacji dorosłych przestępców nie są jeszcze zakończone. Kryminolodzy amerykańscy sądzą, że inteligentna opieka postpenitencjarna jest tak samo ważna jak właściwe wykonanie kary.

H. J. Schneider wiele uwagi poświecił teoriom kryminologicznym oraz przyczynom przestępczości. Teorie te mogą być uznane za naukowe wówczas, gdy będą spełniać naukowe kryteria. Najważniejszym z nich jest empiryczna moc prawna, czyli wymiar, w jakim teoria może być zweryfikowana starannie zebranymi dowodami. Do tych kryteriów autor zalicza logiczną konsystencję, brak sprzeczności, sprawdzalność i praktyczną, naukowo-kryminalno-polityczną użyteczność.

Omówione tu zostały takie teorie, jak: kryminalno-biologiczne (w tym problem choroba psychiczna a przestępczość), kryminalno-psychologiczne (w tym kryminalna osobowość sprawcy) czy biosocjalne odziedziczonych tendencji przestępczych, socjalnej dezorganizacji itd. Jedną z charakterystycznych jest teoria przekory (Trotztheorie), według której stygmatyzacja sprawcy, wykluczenie i ostre traktowanie jedynie wzmacniają prawdopodobieństwo jego recydywy. Interesujące jest wyodrębnienie przez autora typu chronicznego przestępcy (Life-Course-Persistent-Offender) i młodzieżowego (Adolescence Limited Perpetrator), który jako człowiek dorosły przestaje nim być. Przyczyny łamania prawa w obu typach są różne.

W teorii kryminologii rozwojowej (Developmental Criminology) badacze zwracają uwagę na cykl rozwojowy sprawców (przebieg ich życia) i stwierdzają, że dynamika ich przestępczego zachowania zmienia się z wiekiem pod wpływem takich czynników, jak: środowisko, rodzina, szkoła, grupa rówieśnicza. Zdarzenia w jednej fazie życia wywierają wpływ na następne. Ważne jest to, kiedy przestępcze działania zaczęły się i jak długo trwały oraz jak się zakończyły. W teorii rozwojowej istotna jest identyfikacja czynników przyczynowych i ich wyjaśnienie.

Zgodnie z teorią procesu interakcji przestępcze zachowania pozostają w ścisłym związku ze społecznymi powiązaniami osób: we wczesnej dorosłości (15–16 lat) zanikają wpływy rodziców, a pojawiają się nowe, związane z działalnością zawodową, studiami, służbą wojskową, zmianą stanu cywilnego itd., które wiążą daną osobę ze społeczeństwem. Autor przedstawia poglądy na modele rozwojowe w tym zakresie takich badaczy, jak: G. R. Pattersen i K. Yoerger (1999) – rozróżniające sprawców wcześnie i późno rozpoczynających aspołeczne działania oraz teorię chronicznego życiorysu przestępcy T. E. Moffitta (2006) – obejmującą sprawców dwóch typów: młodzieżowego (Adolescence-Limited Perpetrator) i dorosłego (Life-Course-Persistent Offender).

Zdaniem innych autorów (Moffitt-Harrington i Piquerol-Moffitt) przyczyny łamania prawa przez młodzieżowego i chronicznego sprawcę są różne, gdyż osobowość tego drugiego rozwija się przez całe jego życie.

Autor omówił tzw. teorie konfliktowe w kryminologii, których reprezentantami w latach 60. i 70. byli tacy badacze, jak: A. T. Turk, W. J. Chambliss i R. Quinney, które już dziś nie odgrywają większej roli w kryminologii konwencjonalnej. W latach tych popularne były wyżej wspomniane teorie jako krytyczne, chcące zastąpić liberalne, pragmatyczne prądy w kryminologii przez tzw. kryminologię alternatywną. Zwolennikami tej radykalnej kryminologii byli m.in. młodzi badacze niemieccy, np. Jansson, Kaulitzky i Michałowski (1988) oraz Bussmann i Kreissl (1996). Ci radykalni kryminolodzy byli w opozycji głównie wobec obecnej kapitalistycznej struktury władzy, opartej o nierówności społeczne. W Wielkiej Brytanii poglądy takie wyrażali m.in. kryminolodzy Jan Taylor, Paul Walton i Jock Young.

W połowie lat 80. w Wielkiej Brytanii powstał lewicowy realizm (Young, 1987), który wywierał wpływ nie tylko w Europie, ale i w Ameryce Północnej (Schwartz, 2002) i Australii.

Zdaniem realistów należy badać tzw. czworokąt przestępczości, tj. ofiary, sprawców, państwo (jego agentów) i społeczeństwo, jak reaguje na przestępczość. Względna, a nie absolutna bieda jest kluczem do zrozumienia przestępczości (De Kesseredy, 2003). Realizm ten stara się rozumieć nie tylko wiktymizację sprawcy przez państwo, ale też wnikać w wiktymizację ofiary przez sprawcę.

Z kolei wielkie możliwości wariantów zawierały feministyczne teorie w kryminologii. Rozwinęły się one szczególnie w latach 70., 80. i 90. XX wieku. Wcześniej uznawano przestępczynie jako fizycznie, duchowo i psychicznie zakłócone osobowości (Lombroso, Ferrero, 2004). Społeczno-strukturalne problemy żeńskiej przestępczości nie były przedmiotem dyskusji. Współczesnemu feminizmowi chodzi nie tylko o roztrząsanie kwestii kobiet, nie tylko o przyczyny ucisku kobiet i dziewcząt, ale także sposoby usunięcia ich krzywd. Problemem feminizmu w kryminologii jest lepsze ujawnienie doświadczeń i poglądów kobiet wobec wszelkich kryminologicznych kwestii. Feministki i feminiści twierdzą, że nie ma neutralnych płciowo teorii, które mogłyby być stosowane w taki sam sposób w stosunku do chłopców i mężczyzn, jak i dziewcząt i kobiet. Podkreślają one, że rozumienie świata społecznego i biologicznego jest wytworem mężczyzn, opartym o badanie męskich próbek losowych. W obszernym omówieniu tej problematyki autor zwraca uwagę na kilka aspektów feminizmu w kryminologii, m.in., że:

  • płeć jest nie tylko naturalnym faktem, ale też złożonym społecznym, historycznym i kulturowym produktem,

  • płeć i stosunki seksualne porządkują życie społeczne i instytucje społeczne w zasadniczy sposób,

  • stosunki seksualne i konstrukty męskości i kobiecości są asymetryczne, utworzone na zasadzie męskiej przewagi męskiej, społecznej i polityczno-ekonomicznej dominacji nad kobietami,

  • systemy wiedzy odzwierciedlają męski punkt widzenia na świat.

W opracowaniu tematu „Kryminologia rozwojowa i życiowa” (Life-course) David P. Farrington zajał się problematyką aspołecznych zachowań w trakcie życia: czynnikami ryzyka i ochrony, wpływem zdarzeń życiowych i zmian w obrębie indywidualnych i ważniejszych teorii – w oparciu o próbkę ponad 400 osobników męskich w wieku 8–48 lat zebraną w badaniach przez Cambridge Study in Delinquent Development. Ponadto sięgnął on do wyników badań amerykańskich przeprowadzonych w US Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention w Denver, Pittsburgu i Rochester. Brał on pod uwagę popularne przestępstwa, jak: kradzieże, włamania, rabunki, przestępstwa z użyciem przemocy, wandalizm, nadużywanie narkotyków itp.

Z jego badań wynika m.in., że najwięcej karier przestępczych rozpoczyna się w wieku 13–16 lat i dane te są na przykład analogiczne dla Londynu i Sztokholmu. Autor przedstawił dokładnie rozpoczęcie karier przestępczych i ich kontynuację dla wymienionych rodzajów przestępstw. Były to badania długofalowe, a ich szczególne znaczenie odnosiło się także do zbadania czynników ryzyka i aspołecznych zachowań. Jednym z istotnych czynników jest impulsywność sprawców i związana z nią niemożność kontrolowania zachowań. Inne ważne czynniki takich zachowań to niski stopień inteligencji i brak osiągnięć w nauce szkolnej; te czynniki wystąpiły jako istotne także w pozostałych badaniach. Autor zwrócił również uwagę na czynniki wychowawcze, jak słaba kontrola nad dziećmi ze strony rodziców z jednej, zaś surowa dyscyplina (w tym kary cielesne) z drugiej strony. Do tych negatywnych czynników zaliczają się zdaniem autora konflikty rodzinne, rozbicie rodzin, przestępni rodzice, a także zbyt liczne rodziny. W Wielkiej Brytanii na przykład dane statystyczne wykazały (UK National Survey of Health and Delinquency), że gdy w rodzinach był jeden chłopiec, to przestępczość w nich wynosiła 9%, natomiast przy 4 i więcej dzietnych rodzinach aż 24%.

Hans Joachim Schneider obszernie omówił metody badań kryminologicznych w tym filozofię i strategię tych badań. Jego zdaniem badacze wyznający filozofię pozytywistyczną wierzą w obiektywną rzeczywistość, dającą się obserwować, a zatem dewiacyjne zachowania stanowią fakty możliwe do stwierdzenia. Dla pozytywistów są szczególnie ważne korelacje między przestępczym zachowaniem a cechami osobistymi i społecznymi.

Konstruktywiści natomiast wierzą, że naukowcy stwarzają obraz rzeczywistości wynikający z ich uprzedzeń i upodobań oraz interakcji z innymi.

Między pojęciami pozytywistów i konstruktywistów istnieje synteza, stanowiąca trzecią drogę (Best, 2003; Thio, 2004). Jeśli nie będzie realnego aktu, to nie będzie również dewiacyjnego zachowania.

Ważny temat dotyczący kryminologii porównawczej omówił w tej pracy Hans-Jörg Albrecht. Według niego punkt wyjścia porównawczej kryminologii stanowi zgromadzenie międzynarodowych danych odnośnie przestępczości i prawno-karnej kontroli społecznej (Newman, 1980). Nakazuje to między innymi Rada Europy, by odnośnie narkotyków i narkomanii, rasizmu, wiktymizacji i poczucia bezpieczeństwa, przekazywać dane ujęte w jednolitym formacie. ONZ stara się gromadzić analogiczne dane odnośnie przestępczości w świecie. W coraz większym stopniu porównawczej analizie poddawane są zjawiska międzynarodowej przestępczości, jak korupcja (Transparency International), handel ludźmi i narkomania (United Nations Office on Drugs and Crime), pranie pieniędzy, przestępczość gospodarcza i terroryzm.

W centrum kryminologii porównawczej znajduje się obserwacja przestępczości i jej ruchów w społeczeństwach oraz życiu osób indywidualnych. Pozwala ona w szczególności na obserwację trendów przestępczości i podczas gdy w drugiej połowie XX wieku widoczny był ciągły jej wzrost w świecie i poszukiwanie jego przyczyn, to od połowy lat 90. zaznaczyły się istotne zmiany: w Ameryce Północnej i Europie Zachodniej stwierdzano spadek przestępczości (van Dijk, 2000; Blumstein, Petersilla, 2000), obserwowany nadal w początkach III tysiąclecia (Nicholas, Povey, Walker, Kershaw, 2005).

Ważna jest w kryminologii porównawczej także analiza recydywy. Tu, zdaniem autora, niezbędne jest tworzenie odpowiednich grup porównawczych względnie kontrolnych, które by mogły badać wpływ sankcji prawno-karnych i wychowawczych, zwłaszcza wobec młodzieży, na recydywę. Dużą rolę mogą tu odegrać tak zwane kontrolowane eksperymenty jako metodyczna podstawa oceny oddziaływania sankcji.

Szczególnie widoczne są badania kryminologiczno-porównawcze w ocenach polityki karnej wobec handlu i konsumpcji nielegalnych narkotyków. Europejska i międzynarodowa polityka wobec narkotyków z jednej strony wykazuje porównywalne struktury, z drugiej zaś rozwijają się różne podejścia w prawnokarnym traktowaniu konsumentów narkotyków. Autor zajmuje się również nasilającym się problemem związku imigracji z przestępczością. Współczesna imigracja odprowadziła do sieci etnicznych powiązań nawet ponadgranicznych i powstania tzw. ponadnarodowych wspólnot („transnational community”), z którymi wiążą się nowe możliwości kryminologiczno-porównawcze. Międzynarodowo i międzykulturowo porównawcza kryminologia rozszerza możliwości badań w epoce globalizacji.

Hans Joachim Schneider specjalny rozdział poświęcił omówieniu pomiarów przestępczości, w tym jej ciemnej liczby. Najogólniej zakres i struktura przestępczości są miarodajnie określone przez zgłoszenia przestępstw policji i odpowiedzi osób zapytanych w badaniu ciemnej liczby, które to dane zależą decydująco od wrażliwości społecznej na przestępczość. W ramach oceny rozwoju przestępczości według oficjalnej statystyki kryminalnej może jej wzrost lub spadek zależeć od przesunięć między przestępczością zgłoszoną a ukrytą pod ciemną liczbą. Niezgłoszenie przez ofiarę przestępstwa decyduje o wielkości ciemnej liczby, zaś brak odpowiedzi bądź fałszywa odpowiedź w ramach badania wiktymizacji prowadzi do zwiększenia tej ciemnej liczby.

Oficjalne statystyki kryminalne mają słabe punkty i ograniczenia, dlatego należy ostrożnie z nich korzystać. Oto niektóre z nich:

  • czasowa i miejscowa relatywność pojęcia „przestępstwa”,

  • wrażliwość społeczna i energia ścigania,

  • nieuwzględnienie wagi przestępstwa i kryminologicznej wymowy,

  • różne czasy odkrycia, zgłoszenia i reagowania na przestępstwo.

Autor omówił krytycznie systemy statystyki kryminalnej w Niemczech, USA i ogólnie w Europie.

Badania ofiar, w tym ich poczucia bezpieczeństwa oraz strachu stania się ofiarą, doznanych szkód i zmian w dalszym życiu, określone jako pilotażowe, dały między innymi następujące wyniki:

  • ciemna liczba przestępczości jest przeciętnie dwukrotnie wyższa od przestępczości zarejestrowanej i różna dla poszczególnych rodzajów przestępstw,

  • w dużych miastach (aglomeracjach) przestępczość z użyciem przemocy zdarza się dwukrotnie częściej niż w małych miastach i wioskach,

  • wielokrotna wiktymizacja jest rzadkością, jednak prawdopodobieństwo stania się ofiarą przestępstwa wzrasta z każdą nową wiktymizacją.

Autor omawia badania z zakresu wiktymizacji w różnych krajach (USA, Wielka Brytania, Niemcy) w oparciu o prace wielu autorów, często wymienianych. Reasumując stwierdza, że wszystkie formy pomiarów przestępczości i statystyka kryminalna, ciemna liczba i przyznanie się własne (Selbstbericht) nie są doskonałe, mają zalety i wady, ale z żadnych kryminologia nie może zrezygnować.

Per-Olaf Wikström omówił temat społecznej ekologii przestępstwa i rolę środowiska jako przyczyny przestępczości. „Social Ecology of Crime” można określić jako badania, jak interakcja między człowiekiem a jego środowiskiem wpływa na czyny przestępcze i wytwarza szczególne zachowania. Na ten temat brak jest obszerniejszej literatury. Godnym uwagi wyjątkiem jest praca „Situational Action Theory of Crime Causation (Wikström, 2004). Badania na temat roli środowiska w powodowaniu przestępstw ukazują się także pod tytułami „Environmental Criminology” czy „Communities and Crime”, które łącznie można określić jako ekologiczne podejście do tej problematyki.

Heinz Schöch w omawianej pracy przedstawił zagadnienie prognozy kryminalnej. Indywidualne prognozy to oceny prawdopodobieństwa, że dana osoba w przyszłości popełni przestępstwo (Kaiser, 1997; Goppinger, 1997). Odróżnia się tu prognozy przed skazaniem od tych po zwolnieniu z więzienia; trzeci rodzaj prognozy dotyczy pobytu skazanego w zakładzie karnym i jego przypuszczalnego zachowania. Z każdą z nich wiąże się niepewność, mogąca przynieść szkodę sprawcy, ogółowi społeczeństwa albo ofierze.

Hans Joachim Schneider poświęcił oddzielny rozdział wiktymologii, stanowiącej dziś międzynarodową, interdyscyplinarną gałąź nauki (Kirchhoff, 2006; Joutsen, 1998). Poczynając od książki Hansa von Hentiga (1948), w której opisał on interakcje między ofiarą a sprawcą, autor omówił sympozja poświęcone tej tematyce (1. miało miejsce w Jerozolimie w 1973 r., a 11. w Stelenbosch w Afryce Południowej w 2003 r.) oraz kursy międzynarodowe w kolejnych latach od 1984 r. (Dubrownik, Chorwacja). Autor przytoczył liczne publikacje wiktymologiczne oraz przedstawił organizacje międzynarodowe i narodowe, zajmujące się tą problematyką. Warto przypomnieć, że Światowe Stowarzyszenie Wiktymologiczne działa od 1979 r., a Międzynarodowa Organizacja Pomocy Ofiarom (International Organisation for Victim Assistance) od 2005 r.

Narodowe Stowarzyszenie Wiktymologiczne istnieje w 23 państwach, między innymi w Japonii, Indiach, Korei, Meksyku i Australii. W obszarach niemieckojęzycznych działają one jako „Weisser Ring” w Niemczech i Austrii.

Specjalne studium na temat stania się ofiarą koncentruje się na wiktymizacji w instytucjach społecznych jak szkoła, rodzina. Empiryczne badania ofiar i ich ankietyzacje dają pełnię informacji o rozmiarach ich fizycznych i psychicznych krzywd oraz zakresie szkód materialnych. Jeśli chodzi o politykę wobec ofiar przestępstw w skali światowej, to należy przypomnieć ONZ-owską Deklarację o zasadach sprawiedliwego traktowania ofiar przestępstw i ofiar nadużyć władzy, uchwaloną w 1985 r., a przygotowaną przez ekspertów Światowego Stowarzyszenia Wiktymologicznego.

W 2001 r. Rada Unii Europejskiej wydała ramową uchwałę o pozycji ofiary w postępowaniu karnym o zasadniczym znaczeniu dla parlamentu krajów członkowskich Unii Europejskiej. Z kolei w czasie 12. Międzynarodowego Sympozjum Wiktymologicznego w Orlando w 2006 r. przedstawiono uczestnikom nowy projekt Konwencji ONZ o „Sprawiedliwości i Wspieraniu Ofiar Przestępstw, Nadużyć Władzy i Terroryzmu”.

Istotne problemy szczegółowo przedstawione przez wielu autorów w omawianej pracy to ponadto:

  1. Hansa Joachima Schneidera, „Przestępczość kobiet i dziewcząt”,

  2. Dietera Doglinga, „Przestępczość dzieci i młodocianych”,

  3. Ernsta-Heinricha Ahlfa, „Przestępczość i wiktymizacja ludzi starszych”

  4. Michaela Waltera, „Przestępczość z użyciem przemocy”,

  5. Jozefa Kurzingera, „Przestępczość przeciwko własności”,

  6. Helmuta Kury i Joachima Obergfall-Fuchsa, „Przestępczość seksualna”,

  7. Gilberta Weisa, Buyng-Sun Cho i Jozefa F. C. Dimento, „Przestępczość gospodarcza i przeciwko środowisku naturalnemu”,

  8. Hansa Joachima Schneidera, „Przestępczość zorganizowana”, „Przestępczość polityczna. Rozmiary, typologia i systemy działania” oraz „Terroryzm”,

  9. Edwina Kube, „Reakcje na przestępczość”,

  10. Hansa Joachima Schneidera, „Wiedza policyjna, teoria i badania”,

  11. Berndta-Dietera Meiera, „Badania sankcji”, a także

  12. Rudolfa Egga, „Leczenie przestępców seksualnych”.


Ad a) Podkreślając niższy udział kobiet i dziewcząt we wszystkich rodzajach przestępczości w porównaniu z mężczyznami i chłopcami autor zwrócił uwagę na specyficzną dla płci żeńskiej ciemną liczbę przestępczości, pozostającą między innymi w związku z mniejszą gotowością ich do zgłaszania własnej wiktymizacji. Ponadto kobiety są mniej obciążone dążeniem do materialnego sukcesu, bardziej kontrolowane. Przestępczość ich nabiera jednak rozwoju w miarę tzw. maskulinizacji, tj. starania się dorównania mężczyznom w życiu zawodowym, z czym pozostaje w związku także większa sposobność popełniania czynów karalnych. Ważnym problem poruszonym przez autora są przestępstwa kobiet z użyciem przemocy, które zdarzają się najczęściej w najbliższym otoczeniu, a ich ofiarami stają się mężowie, partnerzy, przyjaciele, a nawet dzieci.

Ad b) Autor zwraca uwagę, że w drugiej połowie XX wieku szczególnie wzrosła przestępczość młodocianych w krajach przemysłowych. Omówił on obszernie wzrost przestępczości z użyciem przemocy (uszkodzenia ciała, czyny z nienawiści, rabunki, podpalenia itd.) oraz zwrócił uwagę na tzw. intensywnych sprawców, których działalność przestępcza przedłuża się na wiek dorosłości. Gangi młodzieżowe rekrutują swych członków nie tylko z warstw ubogich, wielu młodocianych wstępuje do gangów dla osiągnięcia wyższego statusu.

Ad c) Autor dzieli ludzi starszych na trzy grupy wiekowe: młodych – poniżej 60 roku, typowych 60–80 lat oraz starców w wysokim wieku – powyżej 80 lat z uwagi na powszechną nieostrość definicji osoby starszej. Już w 1981 r. Hans Joachim Schneider proponował opracowanie prawa karnego dla osób starszych w analogii do młodzieżowego, ale wobec trudności, jakie grupy starszych miałoby ono obejmować, sprawa upadła. Jedynie Sąd Najwyższy (BGH) wydał orzeczenie, by sprawców w podeszłym wieku traktować łagodnie i nie orzekać bezwzględnego odbycia kary. Przestępczość ta, np. w Niemczech, utrzymuje się na niskim poziomie.

Większym problemem jest wiktymizacja osób starszych, dlatego od 20 lat władze intensywnie zajmują się aktami przemocy zarówno „za zamkniętymi drzwiami”, czyli domowej, jak i w domach starców, klinikach itp. Osoby starsze mieszkające samotnie są też ofiarami napadów, włamań i kradzieży, między innymi ze strony młodocianych. Niederfranke i Greve (1996) słusznie do analizy tych spraw wprowadzili pojęcie gerontowiktymologia.

W obszarze angloamerykańskim przemoc wobec osób starszych omawiana jest w dwóch aspektach: nadużyć (elder abuse) i zaniedbań (elder neglect). Autor stwierdza, że wiktymizacja w instytucjach opieki, jak np. domy starców, hospicja, kliniki gerontologiczne, jest o wiele większa niż to wykazują oficjalne dane.

Ad d) Wśród wielu form przestępczości z użyciem przemocy mieści się „przemoc z nienawiści” (hate crime), skierowana głównie przeciw obcym etnicznie, religijnie itp. Autor zwraca uwagę na problem przekazywania przemocy: ofiary tej przemocy (np. dzieci bite, gwałcone, a nawet tylko obserwujące takie sceny w domu) wraz z wiekiem same będą ją stosować. Prewencyjne działania to między innymi unikanie przemocy ulicznej (napadów, molestowania) oraz poprawa bezpieczeństwa przez powszechną instalację kamer wideo, intensywniejsze patrolowanie policyjne, szkolenia uczulające na przemoc. W USA od połowy lat 90. rozwinięto tzw. Modele „Blue Print”, stanowiące sprawdzone, antyprzemocowe programy, obejmujące nie tylko prewencję antynarkotykową, ale również działania interwencyjne, terapię rodzinną i leczenie chronicznych przestępców.

Ad e) W przestępczości przeciwko mieniu straty z tytułu kradzieży (w Niemczech w 2004 r. 2.283 mld euro) znacznie zostały przewyższone przez przestępczość oszustw i sprzeniewierzeń (prawie o ¼). Wśród oszustw największe szkody powodują oszustwa ubezpieczeniowe. Czynione są wysiłki ich zahamowania, i tak w USA (straty 100 mld dolarów rocznie) towarzystwa ubezpieczeniowe zmuszone były utworzyć organizację National Insurance Crime Bureau – NICB, która korzysta z pomocy społeczeństwa w postaci możliwości zgłaszania czynów przez całodobowe telefony.

Ad f i l) Z danych statystycznych wynika, że największe obciążenie przestępczością seksualną przypada na grupy wiekowe 14–18 lat i 18–21 lat. Do skutecznego zwalczania tej przestępczości przyczyniły się zwłaszcza w USA i innych krajach przemysłowych badania ciemnej liczby, a także nowe policyjne techniki wykrywcze, jak analiza DNA. Na wysoką ciemną liczbę tej przestępczości zdaniem autorów wpływa głównie niechęć zgłaszania wiktymizacji z różnych względów (np. własna współwina ofiary, strach przed utratą reputacji, trudności związane z dochodzeniem i procesem itd.).

Ważny problem leczenia sprawców rozumiany jest nie tylko jako działania medyczne, ale również resocjalizacyjne i rehabilitacyjne. W Niemczech obok sankcji karnych istnieją wielorakie możliwości instytucjonalnej terapii sprawców, zgodnie z zaleceniami sądów.

Autor omawia wiele możliwości zapobiegania recydywie tych sprawców, a między innymi oddziaływanie na ich psychiczną konstrukcję przez zwiększenie poczucia własnej wartości, samokontroli impulsywności itp. Wśród metod traktowania przestępców seksualnych omawia: interwencje somatyczne (w tym kastrację oraz stereotaktyczne operacje mózgu), psychoterapeutyczne, kognicyjno-behawioralne. Autor omawia postępowanie z tego typu sprawcami w innych krajach (Holandia, USA, Kanada, Anglia).

Nie mniej interesujące są omówienia pozostałych, wymienionych w podpunktach g–k tematów.


Wszystkie problemy, będące przedmiotem opracowania, zostały omówione w wielu aspektach z uwzględnieniem poglądów wielu innych autorów, przytoczonych i krytycznie ocenionych. W związku z tym całą pracę należy uznać za wybitne dzieło – kompendium światowej wiedzy kryminologicznej. Z poszczególnych tematów mogą korzystać nie tylko badacze i eksperci, zainteresowani określonymi dziedzinami, ale również praktycy wymiaru sprawiedliwości.



Prokuratura

i Prawo 9, 2008


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość