Strona główna

Rozdział 2 Czym jest historia deuteronomistyczna?


Pobieranie 55.12 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar55.12 Kb.

- -


Wprowadzenie do historii deuteronomistycznej

T. Römer, The So-Called Deuteronomistic History. A Sociological, Historical and Literary Introduction (London 2007) 13-65.


Rozdział 2

Czym jest historia deuteronomistyczna?



1. Skąd wiemy o istnieniu HD?
Czytając ST, łatwo można zauważyć, że istnieją różnego rodzaju związki, szczególnie między Pwt a następującymi po niej księgami:


  • Mojżesz kilkakrotnie nawiązuje do przejścia przez Jordan i do podboju ziemi obiecanej (Pwt 4,1.14; 7,1; 9,1 itd.). Te zapowiedzi znajdują swoje wypełnienie dopiero w Joz.

  • W Pwt 31,1-8.14-15 Mojżesz na Boży rozkaz wprowadza swojego następcę, Jozuego, tytułowego bohatera Joz.

  • Pwt 6,12-15 zawiera napomnienie, aby Izrael nie czcił obcych Bogów (~yrIxea] ~yhil{a/). Motyw ten przewija się przez całą HD, a jest prawie nieobecny w Tetrateuchu (wyjątki, zob. Wj 20,3; 23,13; 34,14). Ponadto czczenia obcych bogów a tym samym odrzucenie Jahwe jest w HD jednym z motywów wyjaśniających katastrofę narodową (zob. np. Pwt 28,14.36.64; Sdz 2,12-14; 2 Krl 17,7-23) [40].

  • Innym motywem przewodnim jest niewola. Pwt 28,63-64.68; 29,24-27 przewiduje utratę ziemi obiecanej i niewolę z powodu złamanego przymierza. Pwt 29,24-27 wraca do tego samego wątku dodając: „jak to jest dzisiaj” (w. 27). Podobne ostrzeżenie znajdujemy w mowie Jozuego (Joz 23,12-16). Ta zapowiedź realizuje się na końcu 2 Krl (25,21.26). W ten sposób tzw. HD prezentuje się jako chronologiczne uporządkowana: przedstawia historię Izraela od Mojżeszowych początków aż do upadku Królestwa Judzkiego i deportacji: zapowiedziana przez Mojżesza kara za odstępstwo od przymierza realizuje się ostatecznie na końcu 2 Krl. Zauważmy, że motyw niewoli w Tetrateuchu występuje tylko raz i to w tekście uważanym za późny (Kpł 26,27-33) [40].

W ten sposób dostrzega się przesłanki przemawiające za tym, że Pwt stanowi nie tylko zamknięcie dla Pięcioksięgu, ale także wprowadzenie dla następującego po niej cyklu ksiąg: Joz, Sdz, 1-2 Sm, 1-2 Krl. Bliskie zależności stylu, słownictwa oraz idei między Pwt a następującymi po niej księgami zrodziło ideę, że księgi te (Pwt, Joz, Sdz, 1-2 Sm, 1-2 Krl) tworzyły zaplanowaną całość zwaną przez współczesnych biblistów Historią Deuteronomistyczną (HD).

Z drugiej strony zauważa się w tym ciągu ksiąg pewne niezgodności (np. dwie różne relacje związane z wypędzeniem narodów tubylczych z Kanaanu; dwa różne spojrzenia na królestwo). Te napięcia zdradzają złożony charakter HD.

Jak tłumaczyć dostrzeżone wyżej związki między księgami Pwt-2 Krl? Dlaczego dziś Pwt należy do Pięcioksięgu? Historia badań nad tą problematyką jest przedstawiona niżej.



2. Historia badań nad HD [13-43]
Obecność otwartych wątków w Pwt, które nie znajdują dopełnienia w ramach Pięcioksięgu oraz różnego rodzaju związki Pwt z następującymi po niej księgami, sugerują, że Pwt mogło nie być zaplanowane jako pierwotne zamknięcie pierwszej części Biblii Hebrajskiej [dalej BH]. Autorzy Pwt musieli planować dalszą część historii opisanej w następujących dalej księgach.

2.1. „Prehistoria” hipotezy o HD (do końca XVIII w.)
W historii badań nad BH pojawiały się różne hipotezy próbujące rozwiązać problem. Przełomem w badaniach była praca M. Noth’a (1943).1 A oto historia badań nad problemem:


  • Rabini przypisywali autorstwo poszczególnych ksiąg ich tytułowym bohaterom lub osobom współczesnym opisywanym wydarzeniom. Tylko jeśli chodzi o opisy śmierci bohaterów i wydarzeń następujących po nich, rabini uważali, że pochodzą one od żyjących nieco później redaktorów przesuwając tym samym ostateczny czas powstania ksiąg na okres nieco późniejszy od opisywanych wydarzeń (Talmud). Rabini zauważali również pewne podobieństwa stylistyczne między 1-2 Krl a Jer przypisując Księgi Królewskie Jeremiaszowi [14-15].




  • Początek krytycznych badań nad Pwt–2 Krl to XVI w. Jan Kalwin (w swoim komentarzu do Joz) po raz pierwszy zaprzeczył Jozuowemu autorstwu Joz i twierdziła, że jej ostatecznym redaktorem był współczesny Jozuemu kapłan Eleazar (por. Joz 24,33), który zredagował razem różne dostępne mu materiały [15].

Andreas Masius (1574) przesunął czas redakcji ksiąg Joz, Sdz i Krl na okres perski (V/IV w. przed Chr.) twierdząc, że ostatecznym kompilatorem tych ksiąg był Ezdrasz [15].

Baruch Spinoza (1670) traktował cykl ksiąg Rdz–2 Krl jako jedną kompozycję. Zauważył także, że Pwt stanowi ideologiczny fundament dla interpretacji Joz–2 Krl [15], czyli jako pierwszy (posługując się językiem współczesnej biblistyki) zauważył deuteronomiczny charakter Joz–2 Krl [15-16].

2.2. Odkrycie zjawiska deuteronomismu (De Wette i czteroksiąg)



  • Tetrateuch (Czteroksiąg) i deuteronomistyczny charakter Joz–2 Krl. M. De Wette (1805) po raz pierwszy w otwarty sposób mówił o deuteronomistycznym charakterze Joz–2 Krl: księgę znalezioną w świątyni za czasów Jozjasza (zob. 2 Krl 22) zidentyfikowała z Pwt lub z jej pierwszą edycją i uważał, że została ona napisana za czasów Jozjasza, aby usprawiedliwić jego religijne i polityczne reformy; M. De Wette „oderwał” Pwt od Pięcioksięgu i „złączył” ją z następującymi po niej księgami, które według niego przeszły przez deuteronomistyczną redakcję, tzn. zostały przepracowane według teologicznego klucza zawartego w Pwt; po oderwaniu Pwt od Pięcioksięgu De Wette traktował pozostałe 4 księgi jako należące do jednego cyklu i nazwał je Tetrateuchiem (Rdz–Lb) [17].



2.3. Opracowanie hipotezy o deuteronomistycznych edycjach


  • Hexateuch (Sześcioksiąg) i dwie deuteronomistyczne redakcje. H. Ewald (1843) dokonał innego podziału ksiąg biblijnych: kolekcję Rdz–Joz (6 ksiąg - Hexateuch) nazwał „Wielką Księgą Początków” (od początku do wypełnienia obietnic danych patriarchom), a Sdz, Rt, 1-2 Sm, 1-2 Krl nazwał „Wielką Księgą Królów”. Po raz pierwszy twierdził, że drugi z cyklów przeszedł podwójną deuteronomistyczną redakcję:

1) za rządów Jozjasza, gdy odżyło chylące się ku upadkowi Królestwo Judzkie, a wraz z nim nadzieje związane z monarchią;


2) w czasie niewoli babilońskiej, zaraz po ułaskawieniu króla Jojakina (2 Krl 25,27-30), czyli ok. 560 r. przed Chr., gdy wcześniejsze dzieło zostało poddane aktualizacji; tenże redaktor dołączył do cyklu księgę Sdz jako wstęp do całości dzieła; jej zadaniem było pokazać, że nieposłuszeństwo wobec Jahwe ściągnęło karę na naród (por. Sdz 2, 6–3, 6); ten sam redaktor wprowadził powtarzającą się ocenę królów Izraela i Judy z religijnego punktu widzenia (zob. np. 1 Krl 22,53-54; 2 Krl 3,2-3; 8,18.27 itd.); intencją drugiego redaktora była odpowiedź na pytanie stawiane przez pokolenie niewoli babilońskiej: „skąd pochodzi to wszystko co się nam przydarza?” (por. Sdz 6,13).
H. Ewald uważał, że jakiś redaktor, którego nazwał „Deuteronomistą” miał udział w redakcji „Wielkiej Księgi Początków” (Rdz–Joz). On to miałby podczas rządów Manassesa (699-643) napisać Pwt i Joz. H. Ewald twierdził również, że tenże redaktor nie zostawił znaczniejszych śladów w Rdz–Lb.
PODSUMOWUJĄC możemy zauważyć, że H. Ewald dostrzegał zarówno w Pwt–Joz jak i w Sdz–2 Krl rękę redaktora deuteronomistycznego, ale mimo tego nie zdobył się na przesunięcie cezury między dwoma cyklami przed Pwt [18-19].2


  • B. Duhm (1901) rozciągnął deuteronomistyczną redakcję również na znaczną część Jer i jako pierwszy wziął pod uwagę możliwość, że redaktorska działalność deuteronomistów rozciągała się poza okres niewoli babilońskiej [20-21].

PODSUMOWUJĄC można powiedzieć, że na początku XX w. powszechnie akceptowano ideę Hexateuchu twierdząc, że wyszczególnione przez J. Wellhausena źródła, szczególnie J i E sięgają aż do Joz. Uznawano również istnienie deuteronomicznej/-ych redakcji Sdz–2 Krl oraz ślady deuteronomicznej redakcji w Hexateuchu. Zauważono także podobne wpływy w innych księgach BH, szczególnie w Jer.



2.4. Hipoteza o HD (M. Noth)


  • Przełomu w badaniach nad problemem dokonał M. Noth publikując swoją hipotezę w Überlieferungsgeschichtliche Studien (1943):




    • Jeden redaktor – Dtr. Tzw. deuteronomistyczne teksty w księgach historycznych (zob. niżej) pochodzą ze spójnej i jednolitej redakcji dokonanej przez jednego redaktora, zwanego Deuteronomistą [dalej Dtr] [23].




    • Tzw. teksty deuteronomistyczne. Noth wyróżnił kilka charakterystycznych tekstów, które nazwał rozdziałami refleksyjnymi zawierającymi mowy kluczowych postaci historii zbawienia, które w najważniejszych jej momentach zabierały głos i interpretowały, według tego samego, deuteronomistycznego klucza relacjonowane wydarzenia. Jeśli w jakimś punkcie opowiadania nie było takiej kluczowej postaci, głos zabierał narrator, którego Noth utożsamiał z Dtr. Czasem są to mowy samego JHWH, a czasem teksty narracyjne. Do tych tekstów Noth zaliczył:

  1. mowę Jahwe u początku podboju Kanaanu – Joz 1,1-9;

  2. listę zwyciężonych królów – Joz 12,1-6;

  3. testament Jozuego – Joz 23,1-16;

  4. drugie wprowadzenie do Sdz – tekst głównie narratorski – Sdz 2,11–3,6;

  5. pożegnalną mowa Samuela – 1 Sm 12,1-15;

  6. błogosławieństwo i modlitwa Salomona z okazji poświęcenia świątyni – 1 Krl 8,14-53;

  7. tekst wyjaśniający przyczyny upadku Izraela – tekst narratorski – 2 Krl 17,7-23 [23].




    • Podział historii Izraela na okresy. Noth podzielił prezentowaną w księgach historycznych historię Izraela na następujące okresy:




  1. podbój Kanaanu przez Jozuego (zob. Joz 1 – 12; 23);

  2. okres sędziów (Sdz 2, 11 – 1 Sm 12);

  3. ustanowienie i złoty okres monarchii (2 Sm 12 – 1 Krl 8);

  4. historia Izraela i Judu aż do upadku Samarii (1 Krl 9 – 2 Krl 17);

  5. ostatnie dni królestwa Judzkiego (2 Krl 18 – 25) [23].




    • Data powstania dzieła. HD kończy się wraz z ostatnimi wersetami 2 Krl, które opowiadają o ułaskawieniu Jojakina, co miało miejsce ok. 562 przed Chr. Stąd Noth twierdził, że HD została zredagowana niebawem po tym wydarzeniu, czyli ok. 560 r. przed Chr. [23-24].




    • Pwt jako teologiczny fundament HD. Noth uważał, że HD rozpoczyna się od Pwt. Dtr wykorzystał tutaj tzw. Urdeuteronomium (Pwt 5–30), czyli pierwszą edycję Pwt (z VIII lub VII w. przed Chr.) umieszczając ją w nowych ramach swojego dzieła i czyniąc z niej hermeneutyczny klucz dla lektury całości [24].




    • Cel HD. Według Notha cel powstania HD wiąże się ściśle z katastrofą klęski i niewoli Izraela. Według starożytnego sposobu myślenia, powodem klęski militarnej i politycznej była słabość bóstwa narodowego, które będąc słabsze od bóstw nieprzyjaciela nie potrafiło obronić swoich czcicieli. Dtr przeciwstawia się takiej interpretacji historii i wykazuje w swoim dziele, że katastrofa była wynikiem niewierności narodu i jego liderów wobec przymierza z Bogiem [24].




    • Kim był Drt? Noth traktował Dtr jako historyka (nazywał go rzetelnym pośrednikiem), który zebrał i włączył do swojego dzieła starsze materiały, wśród nich nawet te, które nie zgadzały się z jego wizją historii. Stąd Noth uważał, że HD jest wiarygodnym historycznym źródłem. Dtr opracował i ułożył te materiały zgodnie ze swoimi celami, a zatem był zarówno redaktorem jak i autorem dzieła. Był on wg Notha indywidualnym autorem, który podjął trud interpretacji historii z własnej inicjatywy. Noth uważał, że Dtr napisał swoje dzieło w Mispa, prowizorycznej stolicy Judy pod Neo-babilońską dominacją (zob. 2 Krl 25,23) [25].

PODSUMUJMY najważniejsze punkty hipotezy Noth’a:

1) HD = Pwt–2 Krl;

2) Czas powstanie: ok. 560 r. przed Chr. Prawdopodobnie w Mispa;

3) Dtr to zarazem redaktor i autor dzieła;

4) cel: interpretacja historii, wyjaśnienie przyczyn niewoli.


Oczywiście podane wyżej informacje są podglądami Noth’a z połowy XX w. W późniejszym czasie hipoteza ta została zrewidowana.

2.5. Modyfikacje i krytyka hipotezy Noth’a


  • Szkoła angielska, Frank Moor Cross i dwie redakcje HD (1968). Noth twierdził, że redakcja HD miała miejsce po upadku Jerozolimy. W związku z tym, według Noth’a, Dtr zaprezentował w dziele bardzo pesymistyczną ocenę dziejów historii Izraela.

F. M. Cross zwrócił jednak uwagę na pewne pozytywne motywy w HD, jak np. Obietnica wiecznego panowania dynastii Dawida (2 Sm 7) oraz inne teksty, które musiały powstać w okresie, gdy istniała jeszcze monarchia i świątynia (zob. np. 1 Krl 8,8; 9,21). W związku z tym F. M. Cross twierdził, że HD musiała przejść przez podwójną redakcję:
1) za czasów Jozjasza; pierwotnie, według F. M. Cross’a, HD rozpoczynała się od Pwt 6,4-5 a kończyła na 2 Krl 23,25; było to dzieło propagandowe reformy Jozjasza, które ukazywało, że zbawienie Izraela jest ściśle związane z dynastią Dawida i jego najwierniejszym następcą i naśladowcą - Jozjaszem (zob. 2 Krl 23,25);
2) po upadku Jerozolimy inny redaktor zaktualizował HD z perspektywy narodowej tragedii, dodał obecne zakończenie (2 Krl 23,26–25,30) oraz aluzje do niewoli obecne we wcześniejszych tekstach (zob. np. Pwt 28,36-37.64-68; Joz 23,11-16; 1 Sm 12,25) [27-28].


  • Szkoła niemiecka (Szkoła z Getyngi), R. Smend, W. Dietrich, T. Veijola i wielokrotna redakcja z czasów niewoli (DtrH, DtrP, DtrN).




  1. R. Smend (1971) zauważył w HD pewne teksty kładące szczególny nacisk na przestrzeganie prawa Mojżeszowego i zidentyfikował je jako pochodzące od późniejszego redaktora z okresu niewoli (DtrN = Deuteronimista nomistyczny),3 który dodał swój materiał do już istniejącego dzieła o charakterze historycznym (DtrH = Deuteronomista historyk). DtrN R. Smend przypisał również teksty mówiące o pozostawieniu przez Boga narodów pogańskich wśród Izraela: Joz 13,1b-6; 23; Sdz 1,1–2,5.20-21.23 [29-30].




  1. W. Dietrich (1972) zauważył istnienie jeszcze jednej grupy tekstów w HD, które kładły nacisk na elementy prorockie (DtrP = Deuteronomista prorok). Według W. Dietrich DtrP kładzie nacisk na wypełnienie się wszystkich proroctw w historii Izraela, por. np.: 1 Krl 14,7-13 i 15,29; 2 Krl 21,10-14 i 24,2 [30].




  1. T. Veijola (1975, 1977) zastosował hipotezę R. Smend’a i W. Dietrich opracowując swoją tezę o potrójnej redakcji 1-2 Sm. Według T. Veijola model ten w wystarczający sposób wyjaśnia złożony charakter, a nawet pewne sprzeczności obecne w 1-2 Sm, szczególnie, gdy chodzi o stosunek do monarchii: DtrH spogląda na monarchię życzliwie (zob. 1 Sm 9-10), DtrP krytycznie (zob. 1 Sm 12), DtrN również odrzuca monarchię jako taką, ale równocześnie stara się „wybielić” założycieli judzkiej dynastii, Dawida i Salomona (por. 1 Sm 8,6-22; 1 Krl 1,35-37; 2,3.4a) [30].

Wyniki badań szkoły niemieckiej, to są one zbieżne z hipoteza Noth’a jeśli chodzi o umiejscowienie czasowe redakcji HD w okresie niewoli babilońskiej. Inaczej ma się jednak sprawa jednolitej redakcji dzieła (zob. idea redaktora-autora w hipotezie Noth’a): pomnożenie warstw w HD (DtrH, DtrP; DtrN jest często dzielone na podwarstwy: DtrN1 i DrtN2) zdaje się przeczyć koncepcji jednolitego opracowania zawartego w Pwt–Krl materiału [30].

2.6. Powrót do koncepcji Noth’a


  • Powrót do Noth’owskiej koncepcji jednego redaktora

(J. Van Seters; S. L. McKenzie).


  1. John Van Seters (1983) twierdził, że HD została zredagowana przez jednego redaktora, a pojawiające się w dziele niezgodności są wynikiem późniejszych dodatków (i tu zgadza się z hipotezą Noth’a) włożonych do dzieła ok. 550 r. przed Chr. i krytycznych w stosunku do monarchii (stąd wiele tekstów zawiera negatywny obraz Dawida: 2 Sm 2–4; 9–20; 1 Krl 1–2. Według tego autora dodatków było o wiele więcej niż to twierdził Noth (np. Joz 2; 1 Krl 13 nie są wg Van Seters’a deuteronomistyczne). J. Van Seters przyznaje jednak o wiele większą rolę Dtr, który nie jest, jak to było u Noth’a, tylko kompilatorem, „rzetelnym pośrednikiem”, ale prawdziwym autorem dzieła, który przedstawiając swoją koncepcję historii Izraela w sposób zasadniczy przepracował dostępne mu materiały, tak że dziś nie jest możliwe dotarcie do ich pierwotnej postaci [31-32].




  1. Steve L. McKenzie (1996) podtrzymuje koncepcję jednego Dtr z okresu niewoli, który zredagował HD niedługo po upadku Jerozolimy (587/6 przed Chr.) w Mispa4 prezentując wciąż zainteresowanie dynastią Dawidową. Podobnie jak Van Seters, wiele tekstów uważanych wcześniej za deuteronomistyczne, zaliczył on do późniejszych dodatków (np. Historie proroków z 1-2 Krl) [32].

Przedstawione wyżej dwie koncepcje tłumaczą obecność spójnych elementów HD jako pochodzących od jednego redaktora, ale z drugiej strony wielka ilość post-deuteronomistycznych dodatków (często bez chronologicznego i koncepcyjnego usadowienia) sprawia wrażenie jakby zawieszonych w próżni [32].



2.7. Współczesna krytyka hipotezy o HD


  • Współczesne dyskusje nad HD. Obecnie wielu autorów kwestionuje istnienie jednolitej HD. Dyskutuje się głównie dwa zagadnienia: 1) Co to znaczy, że HD jest „historią”/”historiografią”? 2) Spójność HD – tzn. czy całość została zredagowana według jednego klucza nadającego spójność dziełu? Lub inaczej: czy HD, rozumiana jako spójne, zaplanowane dzieło, obejmujące Pwt–2 Krl, kiedykolwiek istniała?




  1. HD nie jest historią w greckim lub współczesnym rozumieniu. J. Van Seters stosuje do HD definicję historii holenderskiego historyka Huizingua, który przez historię rozumie „intelektualną formę, w której dana cywilizacje rozlicza się samą siebie z własnej przeszłości”.5 W tym sensie HD może być traktowana jako historiografia. Ściślej rzecz ujmując można ją określić jako „historię narracyjną”, przez co się rozumie uporządkowanie materiału według pewnego chronologicznego porządku (zob. Noth) i skonstruowanie z niego jednolitej spójnej fabuły (z możliwością wątków pobocznych). W tym sensie nożna mówić, że dzieło Dtr jest „historią deuteronomistyczną” [36-37].




  1. Niektórzy autorzy podkreślają zauważalne różnice w poszczególnych księgach HD,6 które według nich przeczą jednolitej redakcji Pwt–2 Krl (C. Westermann – 2000, W. Würtwein – 1994, A. G. Auld – 1999).

Np. E. A. Knauf (2000) uważa, że tylko 1-2 Sm i 1-2 Krl można określić jako deuteronomistyczne. Księgi te były następnie wcielone w „wielką Deuteronomistyczną historię”, która rozciągała się od Wj do 2 Krl. Pwt nie można więc traktować jako księgi otwierającej HD.

Autor ten zauważa, że HD, pojmowana jako cykl Pwt–2 Krl nie jest nigdzie w BH streszczona w historycznych summariach jako całość. Inaczej jest z Pięcioksięgiem (Ps 74; 95) i Hexateuchiem (Ps 105; 114) oraz z „Pierwotną historią” obejmującą Rdz–2 Krl (Ps 78; 106). Należy jednak zauważyć pewne trudności towarzyszące koncepcji E. A. Knauf’a: jeśli Pwt nie otwierało cyklu HD, to jak wytłumaczyć obecność w tej księdze streszczenia wydarzeń opisanych w Wj–Lb (zob. Pwt 1–3). Dalej: syntezy historyczne obecne w przytaczanych psalmach nie są kompletne. Ponadto Ps 136 streszcza historię opisaną w Tertateuchu (Rdz – Lb). Jako historyczną syntezę HD można traktować 2 Krl 17,7-23, a obecne w niej aluzje do wyjścia można potraktować jako streszczenie Pwt [38-39].



2.8. Współczesny stan dyskusji: czas kompromisu?

Podsumowując historię badań nad HD z ostatniego 50-lecia możemy wyróżnić następujące hipotezy. Każda z nich posiada mocne i słabe strony:




  • Szkoła angielska (Cross) wyjaśnia obecność tekstów, które zakładają istnienie monarchii i które są raczej optymistyczne jeśli chodzi o jej przyszłości i zachowanie ziemi obiecanej (np. Joz 6–11; 2 Sm 7). Charakter tych tekstów wskazuje na późny przed-wygnaniowy okres: na skutek schyłku asyryjskiej dominacji Królestwo Judzkie uzyskało pewną polityczną autonomię, a nawet poszerzyło swoje wpływy terytorialne (koniec VII w. przed Chr., szczególnie za panowania Jozjasza (641-609)). Jednakże hipoteza Cross’a nie wyjaśnia w sposób zadowalający licznych aluzji do katastrofy narodowej i niewoli, które pełnią funkcję leitmotiv’ów w HD, i których obecności nie da się wyjaśnić mówiąc o zwykłym uaktualnieniu HD w czasie niewoli [41-42].




  • Szkoła z Göttingen akcentuje motyw katastrofy narodowej, który głęboko przenika całość dzieła. Wyróżnienie trzech warstw redakcyjnych ukazuje, że hipoteza o dwóch tylko redakcjach dzieła (Cross) zdaje się być zbytnim uproszczeniem. Z drugiej strony mnożenie przez niemiecką szkołę warstw redakcyjnych zaprzecza spójności dzieła, a więc stawia pod znakiem zapytania w ogóle istnienie HD jako spójnego, zaplanowanego dzieła obejmującego Pwt–2 Krl. I rzeczywiście dostrzega się obecnie różnice między pracą redakcyjną w Sdz i 1-2 Krl, tak jakby były one dokonane przez redaktorów o innej wizji historii Izraela (cyklicznej – Sdz i linearnej – 1-2 Krl) [42].




  • Ian W. Provan (1988) twierdzi, że w centrum zainteresowania szkoły deuteronomistycznej stoi fakt zburzenia bamot, czyli tzw. „wyżyn”, miejsc kultu pod otwartym niebem,7 które miało miejsce za czasów Ezechiasza (728-699) – zob. 2 Krl 18–19. Autor ten uważa, że pierwotne dzieło Dtr kończyło się właśnie na 2 Krl 18–19, było zredagowane za czasów Jozjasza i zawierało pierwszą wersję 1-2 Sm i 1-2 Krl*, czyli wyłącznie historię monarchii. Pwt, Joz i Sdz zostały dodane później czyli w okresie Neo-babilońskim (VI w.) [42].




  • Norbert Lohfink (1981) postulował istnienie niezależnego cyklu obejmującego historię podboju ziemi obiecanej (Pwt–Joz 22*), który oznaczył skrótem DrtL (L = Landeroberung = „podbój”). Cykl ten miał powstać jako dzieło propagandowe uzasadniające polityczną i terytorialną ekspansję Królestwa Judzkiego za czasów Jozjasza [42-43].


PODSUMOWUJĄC swoją prezentację historii badań nad HD, Thomas Römer (2005) proponuje następujący kompromis obejmujący trzy etapy powstawania (trzy redakcje) HD:


    1. Schyłek dominacji Neo-asyrijskiej (głównie panowanie Jozjasza – 641-609) – początek aktywności literackiej deuteronomistów, powstają dwa cykle (oczywiście w swojej pierwotnej formie, nie identycznej z obecną):




  1. Sm–Krl* – cel: dzieło propagandowe wzmacniające wewnętrzną pozycję Jozjasza, który ukazany jest jako wierny następca Dawida (por. 2 Krl 22,2; 23,25). Dzieło propagandowe tego typu było potrzebne, aby wzmocnić autorytet króla, który przeprowadzał miejscami brutalną reformę kultu (por. 2 Krl 23,4-25) [43].




  1. Pwt–Joz* – cel: dzieło propagandowe uzasadniające ekspansję polityczną i terytorialną Jozjasza dokonywaną w imię Jahwe [43].




    1. Okres Neo-babiloński (początek niewoli 597/586) istniejące już dwa cykle zostają gruntownie przepracowane i poszerzone – cel: wyjaśnienie przyczyn katastrofy narodowej [43].




    1. Okres perski – istnieją również ślady ponownej redakcji i poszerzenia dzieła w okresie perskim (po 538) [43, por. 49-65].

Ponadto należy się liczyć jeszcze z innymi przeróbkami redakcyjnymi fragmentów HD, różnymi od trzech głównych wyżej wymienionych. Jednak te inne i drobniejsze interwencje redakcyjne są bardzo trudne do wyodrębnienia [65].




Rozdział 3 (i część 4)


Ta część w sposób bardzo skrótowy prezentuje najważniejszy materiał z książki Römera ze str. 45-72.

Kim byli „deuteronomiści”?

Na starożytnym Bliskim Wschodzie osób, które były zdolne do stworzenia dłuższych tekstów należało szukać na królewskich dworach lub przy świątyniach. Chodzi więc tu albo o urzędników albo o kapłanów.

Z badań archeologicznych wynika, że Królestwo Judzkie taki stan rozwoju (tzn. z rozwiniętą administracją i piśmiennictwem) osiągnęło dopiero pod koniec w VIII w., czyli po utworzeniu się politycznej pustki po wcieleniu Syrii i Izraela do imperium asyryjskiego. Nie wcześniej więc niż w VII w. należy szukać w Judei (w Jerozolimie) środowisk, które byłyby w stanie stworzyć literaturę na miarę HD.8

Uformowana w ten sposób grupa deuteronomistów podjęła prawdopodobnie zadanie propagandowego i ideologicznego wsparcia reform i ekspansji przedsięwziętej przez Jozjasza, którego ukazywano jako prawomocnego i wiernego następcę i naśladowcę Dawida (por. 2 Krl 22,2; 23,25) [70-72].

Literatura przedmiotu często mówi o „szkole”, „ruchu” lub „partii” deuteronomistycznej. Wydaje się, że najbardziej odpowiednim terminem jest tu termin „szkoła”, ale nie w sensie zorganizowanego systemu edukacji, ale raczej grupy urzędników mających podobne poglądy i używających do ich wyrażenia tych samych retorycznych i stylistycznych technik.

Do zadań takiej grupy należało tworzenie i utrzymywanie archiwów państwowych i świątynnych: produkcja i gromadzenie dokumentacji podatkowej, annałów utrwalających ważne wydarzenia, korespondencji dyplomatycznej, zapisów prawnych, dokumentów prorockiej działalności.

Zwoje zawierające tego typu dokumentację były w razie potrzeby kopiowane. Znane są też praktyki łączenia krótszych dokumentów w zbiory. Każdorazowe przepisanie dokumentu wiązało się też z jego transformacją, gdyż kopiści wprowadzali zmiany w trakcie kopiowania. Oczywiście mogli oni również tworzyć dokumenty z własnej inicjatywy (np. dzieła historyczne). W tym przypadku używali istniejących już dokumentów (źródła), włączali je do swoich dzieł fragmentarycznie lub całościowo, ale także wnosili własny wkład redagując, lub pisząc swoje dzieła według własnego klucza teologicznego i ideologicznego. Mogli także spisywać ustne tradycje. W związku z tym, w przypadku dzieł typu HD, nie istnieje wyraźna granica między pojęciem redaktora a autora [45-49].

2 Krl 22–23 zawiera opowiadanie o odnalezieniu Księgi Prawa w świątyni Jerozolimskiej. Przy tej okazji pojawiają się imiona urzędników królewskich: pisarz Szafan syn Asaliasza (22,3), jego syn Achikam (22,12), Akbor syn Micheasza (22,12), urzędnik królewski Asjasz (22,12), kapłan Chilkiasz (22,4). Być może wymienione tu osoby należały do grupy deuteronomistów [55].




1 M. Noth, Überlieferungsgeschichtliche Studien. Die sammelnden und bearbeitenden Geschichtswerke im Alten Testament (Darmstadt, 1967), wyd. 1: 1943. Tłumaczenie pierwszej części pracy zob., Tenże, The Deuteronomistic History (JSOTSup 15; Sheffield, wyd. 2, 1991).

2 Stało się tak pod wpływem ogólnie wówczas akceptowanej hipotezy czterech źródeł, które według J. Wellhausena rozciągały się również na Pwt i Joz [19].

3 Klasycznym przykładem jest tu tekst Joz 1, 1-9, w którym najpierw Bóg wzywa Jozuego do prowadzenia wojny, ale w w. 7 zaczyna niejako ponownie mówić do niego zachęcając go do przestrzegania Prawa. Ten tekst jest wyraźnie zależny od Pwt (por. 6,4-9; 17,18-20). Zob. także 1 Krl 2,1-4.

4 S. L. McKenzie przeszedł pewną ewolucje poglądów związanych z bliższym usadowieniem Dtr. Jeszcze w 1991 r. twierdził on, że Dtr działał za panowania Jozjasza.

5 „History is the intellectual form in which a civilization renders account to itself of its past”. Cytuję za J. Van Seters, In Search of History. History in the Ancient World and the Origin of Biblical History (New Haven, 1983) 1.

6 Np. C. Westermann (1994): różnice stylistyczne i ideologiczne, dwie różne koncepcje historii w Sdz (cykliczna) i 1-2 Krl (linearna), niewielki ślady deuteronomistycznego języka w 1-2 Sm [38].

7 Wielokrotnie w 1-2 Krl, np.: 1 Krl 3, 2-3; 12, 31-32; 13, 2. 32-33; 14, 23; 15, 14; 22, 44; 2 Krl 12, 4; 14, 4; 15,4. 35; 16, 4; 17, 9. 11. 29. 32; 18, 4. 22.

8 Istnieją hipotezy, które chciałyby widzieć początek działalności deuteronomistów za panowanie Ezechiasza (728-699) – zob. np. hipoteza I. Provan’a. Rzeczywiście, historia Ezechiasza i zburzenie bamot stanowi pierwszy climax w HD. Jednak trzeba wziąć pod uwagę, że sztandarowy tekst tej hipotezy (2 Krl 18,5-8) spogląda na historię Ezechiasz z późniejszej perspektywy (i po nim nie było podobnego... – w. 5). Ponadto sytuacja historyczna Judei, która była całkowicie podporządkowana Asyrii, nie sprzyjała raczej powstaniu i działalności tak radykalnej grupy jak deuteronomiści [67-69].


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość