Strona główna

Sapere aude! I W historii cywilizacji europejskiej wiek XVIII zapisał się jako czas oświecenia


Pobieranie 46.88 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar46.88 Kb.
wiek rozumu

Sapere aude!

i

W historii cywilizacji europejskiej wiek XVIII zapisał się jako czas oświecenia. Termin ten wyjaśnił jeden z najwybitniejszych myśli­cieli epoki, niemiecki filozof Immanuel Kant:



Co to jest Oświecenie? Oświecenie to wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy. Niepełnoletność to niezdolność do po­sługiwania się rozumem bez obcego kierownictwa. Zawinioną jest ta niepełnoletność wtedy, kiedy przyczyną jej nie jest niedostatek rozumu, ale brak decyzji i odwagi, aby posługiwać się nim bez obcego kierownictwa. Sapere aude! [tj.] Miej odwagę posługiwać się rozumem! Oto dewiza Oświecenia.

Zgodnie z tym wezwaniem XVIII stulecie okrzyknięte zostało „wie­kiem rozumu". Wśród ówczesnych wykształconych Europejczyków zapanowała wiara, iż dzięki potędze umysłu ludzkość może wyzwolić się z dotychczasowych ograniczeń i wkroczyć na drogę postępu, pro­wadzącą do szczęścia. Wystarczyło tylko odrzucić „stare przesądy", czyli wszystko, co kłóciło się z racjonalistycznym pojmowaniem świata. Pod wpływem tego przekonania filozofia i nauka wyszły poza zamknięte kręgi uczonych i stały się narzędziem zmieniania świata. Na dworach oraz w salonach rozgorzały zażarte dysputy o nowych ideach i wynalazkach. W pismach propagatorów oświecenia, zwa­nych „filozofami", pojawiały się zarysy nowego ładu, mającego zastą­pić dotychczasowy porządek. Stopniowo w świadomości europejskich elit dokonywał się przewrót, którego skutki opisał francuski historyk literatury Paul Hazard:



Przełom jest gwałtowny. Jaki kontrast! Ludzie XVII w. lubili hierarchię, dyscyplinę, porządek, który władza podejmuje się zapewnić, niewzrusze­nie regulujące życie dogmaty. Przymus, autorytet, dogmaty - oto czego ich bezpośredni następcy, ludzie XVIII w., nienawidzą. Pierwsi to chrze­ścijanie, drudzy są anty chrześcijańscy; pierwsi wierzą w prawo boskie, drudzy - w prawo naturalne; pierwsi spokojnie żyją w społeczeństwie podzielonym na nierówno rzędne klasy, drudzy myślą tylko o równości. Nastąpił przewrót.

U źródeł oświecenia

Oświecenie było następstwem rozdzielenia w XVII w, nauki od reli­gii. Jak pamiętacie, dzięki Galileuszowi, Kartezjuszowi i ich kontynu­atorom zmienił się sposób postrzegania świata. Dawniej w otaczającej rzeczywistości widziano miejsce oddziaływania ta­jemniczych sit nadprzyrodzonych, które próbowano tłumaczyć, od­wołując się do religii, W świetle nowych odkryć świat zaczął się jawić jako wielki mechanizm o precyzyjnych zasadach działania, do­stępnych ludzkiemu rozumowi. Przełomowe okazały się zwłaszcza dokonania angielskiego fizyka, astronoma i matematyka Isaaca Newtona (1642-1727), odkrywcy m.in. prawa grawitacji oraz trzech zasad dynamiki. Wrażenie, jakie wyniki jego badań wywarły na ówczesnych Europejczykach, obrazują słowa XVIII-wiecznego an­gielskiego poety Aleksandra Pope'a:



Skrytą w mroku naturę odgadnąć niełatwo.

Rzeki Bóg: „Stań się, Newtonie" i - stało się światło.

Podczas gdy Newton zdobył u potomnych miano „twórcy nowożytne­go wszechświata", tytuł „ojca filozofii oświecenia" przypadł jego ro­dakowi Johnowi Locke'owi (1632-1704), Metody naukowe, któ­rymi Newton posłużył się do badania przyrody, Locke wykorzystał do poznania zjawisk z zakresu psychologii, religii, wychowania, a także praw rządzących państwem i społeczeństwem. W ten sposób przełom umysłowy objął także nauki społeczne.

Dzieła Newtona i Locke'a nie wywarłyby zapewne tak wielkiego wpływu, gdyby nie przemiany zachodzące w Europie w XVIII w. Po okresie zastoju gwałtownie zwiększyła się liczba ludności - ze 120 min w 1700 r. do 190 min w 1800 r. Wzrosło także tempo rozwo­ju gospodarczego. Najszybciej przebiegał on w Anglii, gdzie rozpoczę­ła się już rewolucja przemysłowa. Również w innych krajach rosły w siłę grupy przedsiębiorców związanych z gospodarką kapitalistyczną, nazywane coraz częściej burżuazją. Tymczasem w Europie przeważał nadal „stary ład" (franc. ancien regime), czyli model państwa i społeczeństwa wywodzący się jeszcze ze średnio­wiecza. Jego fundamenty - władza królewska z boskiego nadania, przywileje stanowe, dominacja Kościoła w nauce i edukacji - coraz mniej przystawały do zmieniającej się szybko rzeczywistości. W tej sytuacji idee oświeceniowe stawały się bronią środowisk dążących do zmiany dotychczasowego porządku.

Sukcesy oświecenia mazały się także z podniesieniem ogólnego po­ziomu oświaty w XVIII w. W poprzednich wiekach edukacja była przywilejem duchowieństwa, szlachty i zamożnego mieszczaństwa, czyli znacznej mniejszości populacji. Tymczasem ok. 1800 r. w nie­których krajach umiało się podpisać już 70-90% mężczyzn. Postęp ten był efektem coraz powszechniejszego przekonania o pożyteczności wykształcenia dla państwa i społeczeństwa. Edukacja ludu służyć miała zwiększeniu wydajności pracy i sprawności wojska, a także ograniczeniu problemów społecznych (pijaństwa, włóczęgostwa, cho­rób). W XVIII w. kolejne państwa zaczęły więc wprowadzać obowią­zek szkolny. W rezultacie w ciągu stulecia w Europie czterokrotnie wzrosła liczba ludzi umiejących czytać.

Równolegle z rozwojem oświaty znacznie zwiększył się obieg infor­macji. Według obliczeń historyków oświecenie przyniosło ponad 20--krotny wzrost nakładów pism drukowanych. Znaczny ich procent stanowiły gazety oraz czasopisma, na których łamach popularyzowa­no nowe odkrycia i idee. Równocześnie podjęto próby zebrania całej ówczesnej wiedzy, czego wyrazem stały się pierwsze encyklopedie. Najsłynniejszą była 35-tomowa francuska Encyklopedia, czyli rozumowany słownik nauk, sztuk i rzemiosł (znana jako Wielka Encyklo­pedia Francuska), wydawana od 1751 r. Wokół wydawnictwa skupiła się grupa najwybitniejszych francuskich uczonych i pisarzy oświece­niowych, z Denisem Diderotem na czele, zwanych encyklopedystami. Dzięki wielokrotnym przedrukom ich dzieło odegrało istotną rolę w upowszechnianiu w Europie haseł oświecenia.

Bóg jest zbędną hipotezą”

Przełom naukowy XVII w. zachwiał światopoglądem wielu wykształconych Europejczyków. Chociaż sam Newton pozostał gorliwym chrześcijaninem, rozbudzona przez jego odkrycia fascynacja możli­wościami rozumu prowadziła do sceptycyzmu wobec wszelkich zja­wisk nadprzyrodzonych. W opinii oświeceniowych elit chrześcijań­stwo, ze swoimi dogmatami oraz prawdą objawioną, nie mieściło się w ściśle naukowym rozumieniu świata. Niektórzy z „filozofów" cał­kowicie odrzucili istnienie Boga, stając się zdeklarowanymi ateistami i materialistami (jak powiedział francuski uczony Pierre Simon de Łapiące: „Bóg jest zbędną hipotezą"). Inni, mniej radykalni, wybrali deizm, zachowując z całej religii jedynie wiarę w Boga jako stworzy­ciela świata. Pojawiły się także próby zastąpienia chrześcijaństwa nową religią, zgodną z rozumem - kultem Najwyższej Istoty. Do jego wyznawców należał m.in. największy autorytet oświecenia, francu­ski myśliciel Wolter (1694-1778), który w swej posiadłości wybu­dował nawet świątynię i wygłaszał kazania.

Oświeceniowi intelektualiści atakowali także instytucje kościelne, widząc w nich ostoję zabobonów oraz filar „starego ładu". Według słów Denisa Diderota:

Ludzie dopiero wtedy będą wolni, kiedy udusi się ostatniego króla wnętrznościami ostatniego z księży.

Zwolennicy oświecenia opowiadali się za (postulowanym już od cza­sów odrodzenia) ograniczeniem wpływów duchowieństwa oraz od­dzieleniem Kościoła od państwa i szkolnictwa. Nie bez znaczenia by­ła postawa samego Kościoła, który opornie przyjmował nowe idee i wynalazki, grożąc ich propagatorom procesami o „bezbożność". Ważną rolę w antykościelnej kampanii odegrała masoneria (wolno-mularstwo) - tajne bractwo o międzynarodowym zasięgu. Jego człon­kowie - władcy, arystokraci, intelektualiści, wysocy urzędnicy, przedsiębiorcy - udzielali sobie wzajemnie poparcia w działaniu na

rzecz realizacji oświeceniowych ideałów. Pomimo potępienia przez papiestwo masoneria szybko zdobyła znaczne wpływy, a w jej szeregach znalazło się także wielu duchownych.

Projektanci nowego ładu

Odrzucenie autorytetu chrześcijaństwa prowadziło do zakwe­stionowania wielu ideir które dotąd stanowiły fundament cy­wilizacji europejskiej. Zamiast praw boskich, pochodzących z objawienia, upowszechniono teorię praw naturalnych, rozpo­znawanych przez rozum lub sumienie. Idea Opatrzności, nadają­cej kierunek dziejom, ustąpić miała wizji postępu dokonującego się w historii ludzkości. Krytyce poddano również tradycyjną moralność, opartą na pojęciu dobrych i złych uczynków, decydu­jących o zbawieniu lub potępieniu. W jej miejsce zaproponowa­no utylitaryzm, czyli pogląd uznający za główne kryterium, oceny ludzkich działań korzyść dla społeczeństwa. Inaczej za­częto traktować także samego człowieka. Chrześcijaństwo na­uczało o wrodzonej niedoskonałości natury ludzkiej. Ideolodzy oświecenia przeciwstawili temu wiarę w możliwość doskona­lenia człowieka za pomocą wychowania i edukacji.

w Spośród wielu nowych koncepcji szczególnie trwała okazała się idea praw człowieka. Zakładała ona, że wszystkim ludziom - bez względu na pochodzenie, religię czy majątek - przysługu­ją z natury pewne niezbywalne prawa: do życia, wolności i własności. Ponieważ dotyczą one całej ludzkości, w ideologii oświeceniowej pojawiły się hasła równości, tolerancji i brater­stwa wszystkich ludzi. Przejawem troski o przestrzeganie praw człowieka był humanitaryzm. Jego zwolennicy uważa­li, że cierpienie i nędza są wynikiem złych rozwiązań politycz­nych, ekonomicznych i prawnych. Apelowali więc o wprowa­dzenie postępowych porządków: upowszechnienie oświaty i służby zdrowia, złagodzenie kar (miały wychowywać, a nie być aktem zemsty), zniesienie poddaństwa i niewolnictwa. Do­magali się też zaprzestania wojen, w których widzieli zbrodnie przeciwko ludzkości.

Koncepcja praw człowieka wpłynęła również na postrzeganie państwa. Podczas gdy dawniej podkreślano głównie obowiązek posłuszeństwa poddanych wobec panujących, od czasów oświecenia zaczęto zwracać szczególną uwagę na prawa oby­watelskie. Wyrazem tej zmiany było upowszechnienie się dok­tryny umowy społecznej. Osobną rozprawę poświęcił jej fran­cuski myśliciel Jan Jakub Rousseau (1712-1778). Według niego władza nie pochodzi „z Bożej łaski", lecz jest wynikiem dobrowolnej umowy między ludźmi. Zawierając ją, obywatele zgodzili się w imię wspólnego dobra ograniczyć swą wolność na rzecz państwa. Zachowali jednak prawo powoływania i odwoływania rządzących, jak również decydowania o formie rządów. W odróżnieniu od ideologów absolutyzmu Rousseau uznał więc, iż suwerenem w państwie nie jest władca, lecz lud. Po­gląd ten przyjął się jako idea suwerenności narodu.

Zamysł ochrony praw obywatelskich legł też u podstaw koncepcji trójpodziału władzy, sformułowanej przez innego francuskiego autora

- Monteskiusza (1689-1755). W swoim dziele O duchu praw opo­wiedział się on za ścisłym rozgraniczeniem władzy ustawodawczej, wykonawczej oraz sądowniczej. Uprawnienia poszczególnych organów państwa powinny być, zdaniem Monteskiusza, określone przez konstytucję. Rozwiązania te zapobiegać miały samowoli rządzących, wynikającej z nadmiernej koncentracji władzy. Zarówno doktryna umowy społecznej, jak też koncepcja trójpodziału władzy stały się fundamentami owoczesnych państw demokratycznych.

Liberałowie, konserwatyści, demokraci

Wraz ze zmieniającymi się poglądami na państwo powstały nowe idee ekonomiczne i polityczne. Popularną w XVIII w. doktryną eko­nomiczną był fizjokratyzm, głoszący, iż główne źródło bogactwa społeczeństw stanowi nowoczesne rolnictwo. Do nowych idei poli­tycznych należał liberalizm. Za jego twórcę uchodzi Locke, który uważał, że rola państwa powinna ograniczać się do ochrony wolności i własności jednostek. Zwolennicy podobnych poglądów – liberałowie - akcentowali prawa indywidualne oraz sprzeciwiali się ingerencji państwa w życie obywateli. Liberalizm stał się także doktryną eko­nomiczną. Najpełniejszą formę nadał mu szkocki uczony AdamSmith (1723-1790). Stwierdził on, iż motorem rozwoju gospodar­czego jest przedsiębiorczość jednostek. Państwo powinno zatem stworzyć optymalne warunki do indywidualnej inicjatywy, przede wszystkim przez usunięcie wszelkich barier prawnych. Z tego wzglę­du Smith opowiadał się za zniesieniem ceł i monopoli oraz wprowa­dzeniem pełnej wolności handlu.

W opozycji do większości idei politycznych oświecenia pozostawa­ło stanowisko intelektualisty brytyjskiego, Edmunda Burkę'a (1729-1797), uważanego za jednego z głównych ideologów konser­watyzmu. Wizji społeczeństwa jako zbioru jednostek przeciwstawił on naród rozumiany jako historyczny związek pokoleń. Za szkodliwe uznał więc wszelkie gwałtowne zmiany, które mogłyby naruszyć tra­dycyjny ład, ukształtowany przez przodków.

Radykalny nurt myśli politycznej XVIII w. reprezentował wspomnia­ny już Rousseau, który opowiadał się za demokratyczną republiką. Nie wahał się przy tym nawoływać wprost do obalenia „starego ładu" („uciąć królowi głowę, jak na to zasłużył"). Kilkanaście lat po śmierci Rousseau jego wezwania znalazły odzew wśród rewolucjonistów francuskich (zob. rozdz. 39). W XIX w. stały się drogowskazem dla wielu ruchów demokratycznych.


Oświeceni despoci

Idee oświeceniowe nie pozostały bez wpływu na monarchów absolut­nych panujących w XVIII-wiecznej Europie. Władcom odpowiadały zwłaszcza hasła antykościelne i antyfeudalne, pod którymi mogli wzmocnić swą pozycję wobec duchowieństwa i szlachty. Forma rzą­dów łącząca absolutyzm z elementami oświeceniowej ideologii prze­szła do historii jako absolutyzm oświecony.

Przykładem władcy oświeconego był król pruski Fryderyk II Wiel­ki (1712-1786), zwany „filozofem na tronie". Za panowania tego mo­narchy w Prusach wprowadzono obowiązek szkolny, zreformowano sądownictwo oraz zniesiono stosowanie tortur. Opinię postępowego władcy przyniosła Fryderykowi II również nieskrywana pogarda dla religii, którą król uważał za „absurdalny system bajeczny". Poglądy te zaskarbiły mu przychylność oświeceniowych elit (m.in. Woltera), wi­dzących we władcy „przyjaciela ludzkości", W rzeczywistości Fryde­ryk II dbał głównie o potęgę monarchii pruskiej, prowadząc agresyw­ną politykę podbojów i sprawując despotyczne rządy nad poddanymi.

Jeszcze umiejętniej łatwowierność intelektualistów potrafiła wyko­rzystać cesarzowa rosyjska Katarzyna II Wielka (1729-1796).

Dzięki swej inteligencji oraz hojności dla „filozofów" zdobyła uwiel­bienie wpływowych myślicieli zachodnich, którzy nazywali ją „Semiramidą Północy". Wizerunek cesarzowej był jednak głównie efektem skutecznych zabiegów propagandowych. Postępowe zamiary Katarzy­ny II, nagłaśniane w Europie, w większości nie zostały zrealizowane. Oświeceniowe reformy ograniczyły się głównie do częściowej sekula­ryzacji dóbr kościelnych. Pod rządami cesarzowej wzrosły za to de­spotyzm, dominacja szlachty i ucisk chłopów, a Rosja kontynuowała politykę imperialną (której ofiarą padła m.in. Rzeczpospolita).

Rzeczywiście rewolucyjne reformy wprowadził natomiast w ciągu zaledwie niecałych dziesięciu lat swych rządów osobistych władca Austrii - cesarz Józef II (1741-1790). Ambitny monarcha zniósł poddaństwo chłopów i otoczył ich opieką państwa. Zreorganizował też sądownictwo, dążąc do oddzielenia go od administracji. Prawo zostało zreformowane w duchu humanitarnym i świeckim - zniesio­no m.in. proces o czary, a małżeństwo uznano za umowę cywilną. Rozbudowano sieć szkół, podlegającą Nadwornej Komisji Edukacyj­nej. Kościół, pozbawiony wielu dóbr, podporządkowano ściśle pań­stwu i włączono do aparatu biurokratycznego (rozwiązanie to nazwano józefinizmem). Właściwym celem tych reform nie było jednak poszerzenie swobód obywatelskich, lecz stworzenie nowo­czesnego absolutyzmu. Naśladując innych monarchów absolutnych, Józef II znacznie powiększył armię i zorganizował potężny aparat policyjny, Pod koniec życia zaostrzył cenzurę i cofnął część swoich wcześniejszych zarządzeń. Niektóre z reform Józefa II zostały później anulowane przez jego następców.



Leksykon

absolutyzm oświecony - forma rządów łącząca absolutyzm z elementami oświece­niowej ideologii, stworzona w niektórych państwach europejskich w XVIII w.; władcy oświeceni przedstawiali się jako „słudzy państwa" działający dla dobra obywateli, wdraża­li też reformy zgodne z hasłami oświecenia: ograniczali wpływy Kościoła, ustanawiali jed­nolite prawo cywilne, upowszechniali szkolnictwo, wprowadzali bardziej humanitarne rozwiązania w sądownictwie; celem tej polityki było umocnienie władzy monarszej

Burkę Edmund (1729-1797) - brytyjski polityk, publicysta i filozof, z pochodzenia Ir­landczyk; krytyk idei oświeceniowych, absolutyzmu oświeconego i rewolucji (zob. rozdz. 39); jeden z głównych ideologów konserwatyzmu

burżuazja - termin używany od XV w. w odniesieniu do najbogatszych mieszkańców miast (kupców, bankierów, właścicieli zakładów); od XIX w. stosowany także w szerszym znaczeniu jako określenie wszystkich przedsiębiorców kapitalistycznych

fizjokratyzm (gr. physis - „natura", krdtos - „władza") - doktryna ekonomiczna rozwi­nięta we Francji w II pot. XVIII w.; odwołując się do koncepcji praw naturalnych, fizjokraci akcentowali prawo do własności i swobodnej inicjatywy gospodarczej; za najważniejszą gałąź gospodarki uważali rolnictwo, w którym upatrywali źródło bogactwa społeczeństw

Fryderyk II Wielki Hohenzollern (1712-1786) - od 1740 r. król pruski, syn Fryderyka Wilhelma l (por. rozdz. 30}; znany z wolnomyślicielskich poglądów, utrzymywał kontakty z intelektualistami oświeceniowymi, sam zajmował się literaturą i muzyką; wprowadził reformy szkolnictwa i sądownictwa, zachował zmilitaryzowany system rządów despo­tycznych stworzony przez ojca; prowadził agresywną politykę zagraniczną, był inspira­torem l rozbioru Polski (zob. rozdz. 42)

humanitaryzm - sformułowany w okresie oświecenia pogląd, wg którego cierpienie i nędzę można wyeliminować za pomocą odpowiednich rozwiązań politycznych, ekono­micznych i prawnych; obecnie termin określa postawę nacechowaną wrażliwością na krzywdę oraz wyróżniającą się szacunkiem dla godności człowieka

Józef II Habsburg (1741-1790} - od 1765 r. cesarz rzymski, do 1780 r. współrządził z matką Marią Teresą; przeprowadził wiele reform w duchu oświeceniowym: zniósł pod­daństwo chłopów, ograniczył wpływy Kościoła, zreformował sądownictwo, wprowadził tolerancję religijną; równocześnie wzmocnił aparat biurokratyczny, skarbowy i policyjny; pod koniec życia odwołał część postanowień, niektóre zostały cofnięte po jego śmierci

Katarzyna II Wielka Romanowa (1729-1796) -od 1762 r. cesarzowa rosyjska; z pocho­dzenia niemiecka księżniczka; po dokonaniu przewrotu pałacowego, w którym zginął jej mąż, objęta samodzielne rządy; znana z zainteresowań naukowych; dzięki działaniom pro­pagandowym zyskała wśród intelektualistów zachodnich opinię postępowej władczyni; jej panowanie umocniło w Rosji absolutyzm; prowadziła ekspansywną politykę zagraniczną, m.in. wzięła udział w rozbiorach Polski (zob. rozdz. 42-43)

konserwatyzm (łac. conservare - „zachowywać") - ideologia stworzona w XVIII-XIX w., uznająca za naczelną wartość ład odziedziczony po poprzednich pokoleniach; konserwa­tyści akcentują szacunek dla tradycji, odrzucają ideę postępu, podkreślają niedoskonałość natury ludzkiej, społeczeństwo traktują jako organizm; do ideologii konserwatywnej od­woływały się ugrupowania oraz środowiska przeciwne hasłom liberalnym, demokratycz­nym i rewolucyjnym; w szerszym znaczeniu konserwatyzm oznacza postawę nacechowa­ną niechęcią do zmian

liberalizm (tac. liberalis - „dotyczący wolności") - ideologia stworzona w XVII-XVIII w., uznająca za naczelne wartości wolność i własność jednostki; liberałowie uważają, że rola państwa powinna ograniczać się do ochrony praw obywateli, występują więc przeciwko jego ingerencji w życie społeczne i gospodarcze; społeczeństwo traktują jako zbiór
jednostek; opowiadają się także za równością obywateli wobec prawa, gwarantowaną przez konstytucję; do ideologii liberalnej odwoływały się ugrupowania oraz środowiska popierają­ce rozwój kapitalizmu; w szerszym znaczeniu liberalizm oznacza postawę nacechowaną wy­rozumiałością i otwartością na zmiany

Locke John (1632-1704) - angielski filozof, zwolennik empiryzmu, zwany „ojcem filozofii oświecenia"; uważał, że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia - pierwotny stan umysłu człowieka określał terminem tabula roso (tac. „niezapisana tablica"); w pedagogice opowia­dał się za harmonijnym kształtowaniem umysłu i ciała oraz humanitarnym traktowaniem dzieci; jego poglądy na państwo stały się podstawą ideologii liberalnej

masoneria (wolnomularstwo) - tajne bractwo o charakterze para religijnym i antyklerykalnym, utworzone w XVIII w., nawiązujące do stowarzyszeń istniejących już w średniowieczu; główną ideą masonerii było działanie na rzecz realizacji haseł oświecenia, czyli wprowadze­nie porządków zgodnych z naturą i rozumem; masoneria składała się z odrębnych stowa­rzyszeń (lóż), których zebraniom towarzyszył specjalny ceremoniał (stroje, rytuały, symbo­le); na fali przewrotu umysłowego XVIII w. masoneria zdobyła znaczne wpływy wśród elit intelektualnych i politycznych - masonami byli m.in. Wolter, Monteskiusz, Fryderyk II, Stani­sław August Poniatowski i Benjamin Franklin

Monteskiusz, właśc. Charles Louis de Secondat Montesquieu (1689-1755) - francuski prawnik, historyk i pisarz polityczny; autor koncepcji trójpodziału władzy - na ustawodaw­czą, wykonawczą i sądowniczą (zob. źródło C); zwolennik konstytucyjnego państwa prawa; za najlepszy ustrój uważał monarchię konstytucyjną

Newton Isaac (1642-1727) - angielski fizyk, matematyk, filozof i astronom; sformułował m.in. prawo grawitacji (powszechnego ciążenia) oraz 3 zasady dynamiki; jego osiągnięcia, spopularyzowane przez „filozofów", przyczyniły się do przewrotu umysłowego XVIII w.

oświecenie - wg szerszej definicji okres w dziejach Europy od schyłku XVII w. do Wielkiej Rewolucji Francuskiej; w węższym rozumieniu okres w historii kultury europejskiej wyróż­niający się dominacją racjonalizmu w życiu umysłowym oraz powrotem do wzorców an­tycznych (klasycyzm) w sztuce

prawa człowieka - zespół podstawowych, niezbywalnych praw przysługujących z natury każdemu człowiekowi, m.in. prawo do życia, wolności i własności; idea praw człowieka ukształtowała się w XVII - XVNI w. pod wpływem koncepcji praw naturalnych; obecnie pra­wa człowieka stanowią podstawę porządku prawnego w państwach cywilizacji zachodniej oraz przedmiot ochrony organizacji międzynarodowych

Rousseau Jan Jakub (1712-1778) - francuski pisarz i myśliciel; zwolennik władzy z nada­nia obywateli, za najlepszy ustrój uważał republikę demokratyczną; głosiciel „powrotu do natury", oskarżający cywilizację o zepsucie człowieka; nad rozum przedkładał uczucie i su­mienie, co uczyniło go prekursorem romantyzmu.

Smith Adam (1723-1790) - szkocki ekonomista, zwany „ojcem klasycznej ekonomii", czołowy zwolennik liberalizmu; uważał, że motorem rozwoju gospodarczego jest przedsię­biorczość jednostek, opowiadał się więc za zniesieniem wszelkich barier prawnych ograni­czających indywidualną inicjatywę i wolną konkurencję; sformułował pogląd o „niewidzialnej ręce rynku" regulującej wartość towarów i pracy

utylitaryzm (łac. utilitos - „korzyść", „pożytek") - koncepcja etyczna rozwinięta w XVII-XVIII w., zgodnie z którą postępowanie człowieka jest moralne, jeśli służy dobru ogółu; celem działań jednostki powinno być więc szczęście jak największej liczby ludzi

Wolter,. Francois Marie Arouet (1694-1778) - francuski pisarz, historyk i publicysta, największy autorytet oświecenia; prześladowany w kraju, większość życia spędził na emi­gracji (m.in. na dworze Fryderyka II); w swoich pismach propagował racjonalizm i humani­taryzm, atakował Kościół, przywileje feudalne i despotyzm monarchów .




©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość