Strona główna

Szamanizm etymologia I znaczenie


Pobieranie 31.92 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar31.92 Kb.
SZAMANIZM

Etymologia i znaczenie
Słowo szaman wywodzi się z języka wschodniosyberyjskich Ewenków – tunguskie šaman1. Jego pierwotnej etymologii, niektórzy badacze doszukują się w wedyjskim słowie „śram”, które oznacza tyle co „ogrzewać się”, można to uzasadniać tym, że szaman jest „mistrzem ognia”, kimś, kto opanował ten żywioł do perfekcji2.

Zjawisko szamanizmu jest traktowane jako zespół zachowań rytualno-magicznych, skupionych wokół osoby szamana płci męskiej lub żeńskiej. Szaman wyróżnia się niecodziennymi umiejętnościami wprowadzania się w stan transu, podczas którego wchodzi w kontakt ze światem nadnaturalnym. Wciela się w duchy, zdobywa nad nimi panowanie wykorzystując ich moce w celu spełniania ważnych funkcji społecznych: leczy, przepowiada przyszłość, przewiduje i wpływa na zmiany pogody czy wyniki polowania. Jest pośrednikiem pomiędzy światem duchowym i materialnym, który przez ekstatyczny trans dąży do stabilizacji egzystencji lokalnej społeczności3.


Pierwociny szamanizmu
Szamanizm to najstarszy ludzki światopogląd, kształtował się przez dziesiątki tysięcy lat, począwszy co najmniej od górnego paleolitu – 45-10 000 lat p.n.e. Swoim zasięgiem objął wszystkie części świata4. Przede wszystkim jest charakterystyczny dla społecznościach zbieracko-łowieckich północnej Eurazji i Ameryki, a także niektórych rolniczych
i pasterskich ludów Azji środkowej5. Pojawienie się podobnych praktyk na tak oddalonych od siebie terenach można tłumaczyć faktem, że we wszystkich epokach, na całym świecie człowiek doświadczał stanów ekstatycznych, frenetycznych (euforycznych) oraz halucynacji. Owa zdolność do przenoszenia się z jednego stanu świadomości do drugiego jest zawsze, czy to w paleolicie czy w czasach współczesnych, efektem działania układu nerwowego (np. po użyciu środków halucynogennych m.in. roślin o psychotropowych właściwościach, po długotrwałym, wyczerpującym tańcu, hiperwentylacji, słuchaniu przeszywających dźwięków czy w efekcie intensywnego skupienia lub choroby, m.in. padaczki skroniowej, migreny, schizofrenii). Ustanawianie instytucji szamana, było jednym ze sposobów radzenia sobie
z problemami odmiennych stanów świadomości6 .

„Dar” szamański można było uzyskać na dwa sposoby: „aktywny”, gdzie szamanem mógł zostać każdy, kto za sprawą m.in. postów, czy samotortur, został nawiedzony przez swoje duchy opiekuńcze i uprawniony do wykonywania funkcji szamana; sposób „pasywny”, gdzie przywilej szamański był dziedziczny lub nadany z wyboru. Pozycja szamana w grupie uzależniona była od charakteru społeczności, w której praktykował, w większości przypadków była ona uprzywilejowana7.


Atrybuty szamanizmu
Szamanizm podobnie jak każda inna magia wymagał pewnych „rekwizytów”. Wiele
z tych przedmiotów szaman wykonywał własnoręcznie lub dostawał je od swoich poprzedników. Elementem najbardziej widocznym i charakterystycznym był strój. Posiadał konkretną symbolikę: górna część zawierająca często zwierzęce symbole solarne, związane ze Światem Górnym (niebiańskim), dolna część przedstawiająca zwierzęta należące do Dolnego Świata, świata demonów. Nakrycie głowy, to najczęściej stożkowata czapka
z „rogami” lub „antenami”, które świadczyły o mocy szamana oraz umożliwiały nawiązanie kontaktu z istotami nadnaturalnymi. Z przodu czapki umieszczano niejednokrotnie symbol „trzeciego oka”, które wskazywało na umiejętność widzenia ukrytej strony rzeczywistości. Bardzo przydatne w rytuałach szamańskich były instrumenty muzyczne głównie bęben. Miał on działanie transotwórcze – za sprawą częstotliwości dźwięków. (Ostatnie badania prowadzone wśród Indian Salisz przez Wolfganga G. Jileka wykazują, że rytmiczne szamańskie bębnienie stwarza częstotliwość dudnienia o częstotliwości fali teta EEG
(4-7 cykli/sek.) - zakres fali mózgowej związanej ze snami, wyobraźnią hipnotyczną
i transem
8”) Niezbędne były również: substancje halucynogenne, różdżka (symbolizująca ruchomą oś świata), zwierciadło („odwrócony” obraz rzeczywistości) oraz bogaty znaczeniowo krystaliczny kamień (symbolizował Istotę Najwyższą, a także inne wymiary czasu, czy przejścia między różnymi stanami bytu)9.
Balansowanie pomiędzy różnymi światami
Szaman chcąc wejść w bezpośredni kontakt z bóstwami, swoimi duchami opiekuńczymi czy pomocniczymi, musi dokonać pełnych symboliki specjalnych zabiegów
i obrzędów. Wprowadza się w odmienne stany świadomości, które oscylują od całkiem kontrolowanych po utratę świadomości – ekstazę. W trakcie owego transu dusza szamana opuszcza jego ciało, by odbyć magiczny niebiański lot, jego osobowość opanowują duchu pomocnicze10.

„…W szamańskiej jurcie panuje mrok. Jakaś skulona postać – może to żona, a może młody pomocnik szamana – trzyma ponad stłumionymi płomieniami ogniska, masywny krąg jego bębna. On sam siedzi nieco w głębi, za sobą mając figurki bóstw domowego ołtarzyka. Oczy przymknięte, w zębach długa fajka z mocnym tytoniem, plecy pochylają się miarowo


w przód i w tył. Słychać ciche mruczenie modlitwy. (…) I oto zaczynają się szybkie, rytmiczne jak takty wahadła uderzenia w bęben. Towarzyszy im nie mruczenie już, ale donośny śpiew, prośba do bóstw szamańskich (…) tanecznym krokiem obchodzi ognisko.
W tańcu tym łowi duchy (…) Taniec nabiera ekspresji, skoki stają się coraz szybsze,
w szamańskim zawodzeniu pojawiają się głosy zwierząt – strażników drogi w zaświaty (…) duchy stają się coraz silniejsze, szaman zaś opada już z sił, coraz częściej zatacza się pod ich ciosami. I oto wali się na ziemię (…) Po paru minutach szaman odzyskuje przytomność, podnosi się i wznawia bicie w bęben, taniec i modlitewny śpiew11.”
Szaman – kapłan, znachor i wróżbita
W praktykach paleolitycznych szamanów miały swój początek późniejsze wtajemniczone elity, które to dały początek stanowi kapłańskiemu wszystkich religii świata. Najwięcej elementów pochodzących z pierwotnej szamanistycznej wizji świata przetrwało
w mitologiach ludów północnej części Europy, północno-środkowej Azji i Północnej Ameryki. Tym co je spaja jest najstarszy element dziedzictwa kultury ogólnoludzkiej motyw Kosmicznego Drzewa sięgającego nieba, które łączyło świat podziemny – demoniczny, świat środkowy – ludzki i świat wysoki – boski. Szaman podczas transu mógł się po nim wspinać aż do nieba, co czyniło go pośrednikiem między bogami i ludźmi12.

Wróżenie było istotnym elementem działalności każdego szamana, funkcjonowało nie tylko na marginesie seansów leczniczych, miało także na celu poznanie przyszłości13.

„Duchy przodków obdarzyły Christinę nadprzyrodzonymi zdolnościami leczenia, wyjątkową intuicją oraz umiejętnością przepowiadania przyszłości. Rzucała na ziemię kozie kości oraz muszelki, które układały się w określone wzory. Patrząc na nie potrafiła rozpoznać ludzkie dolegliwości. Duchy przodków okazały się jednak wymagające. Życzyły sobie, by Christina ubierała się w niezwykłe stroje14

U kalifornijskich Czumaszów szamani wykorzystywali swoją moc nie tylko do leczenia, walki z wrogiem, czy kierowania pogodą, zajmowali się także przewodnictwem dorocznych uroczystości, inicjowaniem młodzieży, prowadzeniem rachuby czasu, właściwie koordynowali niemal wszystkie dziedziny wioskowego życia. Ponadto wśród szamanów funkcjonowała instytucja „obserwatora nieba” (alchuklash), który liczył fazy Księżyca, określał przesilenia, śledził gwiazdy, uczestniczył w nadawaniu imion niemowlętom i czytał ich losy z niebios15.



Współczesny szamanizm
Obecnie nadal istnieją kultury oparte rdzennie na szamanizmie, występują głównie
w Ameryce Południowej i Azji Północnej, niestety ich liczebność dramatycznie spada, przyczyną takiego stanu rzeczy jest dynamiczny rozwój cywilizacji. Można się spotkać
z określeniem „neoszamanizm”, który jest efektem wzrostu zainteresowania szamanizmem na fali odrodzenia dawnych wierzeń np. neopogaństwa czy neodruidyzmu. Organizowane są warsztaty, czy wręcz „kursy szamanizmu. Współcześnie najbardziej znanym propagatorem szamanizmu jest amerykański antropolog Michael Harner16.
Autorka: Ania Bachniak

Bibliografia:


  1. Bator W., Drzewo sięgające nieba, Zakład wydawniczy Nomos, Kraków 1994.

  2. Clottes J., Lewis-Williams D., Prehistoryczni szamani, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009.

  3. Hall J., Sangoma, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A.,
    Warszawa 1997.

  4. Krupp E. C., Obserwatorzy nieba, szamani i królowie, Wydawnictwo Prószyński
    i S-ka, Warszawa 2001.

  5. Rozwadowski A., Indoirańczycy – sztuka i mitologia, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2003.

  6. Staszczak Z. (red.), Słownik etnologiczny, Państwowy Wydawnictwa Naukowe, Warszawa-Poznań 1987.

  7. Trzciński Ł., Człowiek pierwotny i jego wierzenia, Wydawnictwo Oddziału Polskiej Akademii Nauk, Kraków 1996.

  8. Wasilewski J.S., Podróże do piekieł, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza,
    Warszawa 1979.


Netografia:

        1. http://pl.wikipedia.org/wiki/Szamanizm (14.12.2010)

        2. http://www.zywiolak.pl/art,14.html (14.12.2010)


Internetowe źródła ilustracji:
Zdj.1 - http://://free.of.pl/o/okulturalny/artykuly/szamanizm/shaman2.jpg (14.12.2010)

Zdj.2 - http://://free.of.pl/o/okulturalny/artykuly/szamanizm/shaman2.jpg (14.12.2010)

Zdj.3 - http://forum.shamanika.pl/narzedzia-pracy-f14/szata-rytualna-t296.html (14.12.2010)

Zdj.4 - http://forum.shamanika.pl/narzedzia-pracy-f14/szata-rytualna-t296.html (14.12.2010)

Zdj.5 - http://forum.shamanika.pl/narzedzia-pracy-f14/szata-rytualna-t296.html (14.12.2010)

ANEKS:



Zdj.2 Szamańska wizja świata przedstawiona symbolicznie


na bębnie

Zdj.1 Syberyjski szaman w tradycyjnym stroju z bębnem


Zdj.3 Szaman Yup'ik z centralnej Alaski








Szaman jakucki z początku XX-go wieku



Zdj.4 Strój szamana jakuckiego z początku XX-go wieku

Zdj.5 Peruwiański szaman


1 Por. A. Rozwadowski, Indoirańczycy – sztuka i mitologia, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2003, s. 147.

2 Por. Ł. Trzciński, Człowiek pierwotny i jego wierzenia, Wydawnictwo Oddziału Polskiej Akademii Nauk,
Kraków 1996, s. 8.

3 Por. A. Rozwadowski, Indoirańczycy…, s. 147-148.

4 Por. Ł. Trzciński, Człowiek pierwotny…, s. 8.

5 Por. M. Buchowski, Szamanizm, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1987, s. 340.

6 Por. J. Clottes, D. Lewis-Wiliams, Prehistoryczni szamani, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2001, s. 36-48.

7 Por. M. Buchowski Szamanizm…s. 340.

8 http://www.zywiolak.pl/art,14.html (14.12.2010).

9 Por. Ł. Trzciński, Człowiek pierwotny…, s. 40-41.

10 Por. M. Buchowski Szamanizm…s. 340.

11 J. S. Wasilewski, Podróże do piekieł, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979, s. 5.

12 Por. W. Bator, Drzewo sięgające nieba, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 1994, s. 33.

13 Por. J. S. Wasilewski, Podróże…, s. 66.

14 J. Hall, Sangoma, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 1997, s.15.

15 Por. E. C. Krupp, Obserwatorzy nieba, szamani i królowie, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001, s. 204.

16Por. http://pl.wikipedia.org/wiki/Szamanizm (14.12.2010).





©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość