Strona główna

Trasa podstawowa


Pobieranie 307.41 Kb.
Strona1/4
Data18.06.2016
Rozmiar307.41 Kb.
  1   2   3   4
2. Koncepcja przebiegu trasy szlaku na terenie powiatu hajnowskiego.


L.p.

Długość od początku

Opis turystyczny

TRASA PODSTAWOWA

1.

0,0 km

Granica państwa. Początek trasy szlaku na terenie Polski. Jedziemy prosto drogą asfaltową nr 689 poprzez lasy Puszczy Białowieskiej. Znajdujemy się na terenie gminy Białowieża.







Polska część Puszczy Białowieskiej – leży we wschodniej części Równiny Bielskiej. Powierzchnia polskiej części Puszczy wynosi około 620 km2 i jest pozostałością dawnych puszcz: Białowieskiej i Bielskiej, zwanej inaczej Ladzką. Administracyjnie teren ten leży w województwie podlaskim w powiecie hajnowskim na terenie gmin: Narewka, Narew, Hajnówka, Białowieża i Dubicze Cerkiewne. Większość polskiej części Puszczy (ok. 520 km2) zajmują lasy zagospodarowane, posiadające od 1994r. status Leśnego Kompleksu Promocyjnego, administrowanego przez nadleśnictwa: Browsk, Białowieża i Hajnówka. Osobną jednostkę stanowi Białowieski Park Narodowy o powierzchni około 10 km2. Rzeźba terenu Puszczy jest słabo urozmaicona. Cały obszar ma charakter silnie zdenundowanej równiny peryglacjalnej, wznoszącej się przeciętnie na 155 – 170 m n.p.m. Na terenach wyżej położonych dominują gleby bielicowe, skrytobielicowe i brunatne, zaś w obniżeniach terenu duże powierzchnie pokrywają płowoziemy, błotoziemy oraz gleby torfowe. Lasy pokrywają około 90% obszaru polskiej części Puszczy. Wśród nich dominują grądy występujące w trzech odmianach, jako grądy typowe, wysokie i niskie. Mniejszą powierzchnię zajmują bory, na które składają się: bór mieszany, bór świeży, bór suchy, bór wilgotny oraz świerczyna na torfie. Niewielkie powierzchnie porastają łęgi jesionowo – olszowe oraz olsy reprezentowane przez dwa zbiorowiska: ols porzeczkowy i ols torfowcowy. Fragmentarycznie występują też inne zbiorowiska m.in. brzeziny bagienne i bory bagienne. Lasy Puszczy Białowieskiej charakteryzują się stosunkowo dobrym stanem zachowania drzewostanów. Około 40 % powierzchni leśnej pokrywają drzewostany w wieku powyżej 80 lat. Cechą charakterystyczną starych puszczańskich drzewostanów jest złożona struktura – wielowarstwowa, wielogatunkowa i różnowiekowa. Cała Puszcza jest podzielona na oddziały w kształcie kwadratów o długości boku 1 wiorsty (1066m). Oddziały numerowane są z zachodu na wschód i z północy na południe. Poza Obszarem Ochrony Ścisłej Białowieskiego Parku Narodowego oddziały leśne dzielą się jeszcze na pododdziały oznakowane literami A, B, C, D. Wzdłuż linii oddziałowych wykonano przecinki lub przeprowadzono drogi. Największe rzeki Puszczy to Narewka (długość 62 km) i Leśna Prawa (długość 117 km). Tereny odlesione zajmują około 10 % powierzchni Puszczy i są to głównie polany osadnicze i bezleśne doliny rzek oraz śródleśne enklawy pól i łąk. Średnia gęstość zaludnienia na terenie polskiej części Puszczy Białowieskiej wynosi około 7 osób na km2 i jest jedną z najniższych w kraju.

2.

1,4 km

Skrzyżowanie z drogą leśną tzw. Trybą Jagiellońską. Droga żwirowa w prawo prowadzi do Ośrodka Edukacji Leśnej „Jagiellońskie” (1,1 km). Jedziemy prosto drogą asfaltową.

3.

1,7 km

Skrzyżowanie z torowiskiem nieużytkowanej kolejki leśnej, przez którą prowadzi niebieski szlak pieszy z Białowieży Towarowej do osady leśnej Zwierzyniec . Jedziemy prosto drogą asfaltową.

4.

2,2 km

Początek wsi Grudki. Po lewej tartak z zabudowaniami dawnej parowozowni z okresu międzywojennego.







Grudki – w 1915 r. Niemcy wybudowali tu duży tartak oraz terpentyniarnię wraz z cała infrastrukturą, dając w ten sposób początek przyszłej osadzie robotniczej. Maszyny do tartaku przywieziono aż z Belgii. Nowopowstały ośrodek przemysłowy nosił nazwę „Zakłady Hindenburga”. Obok tartaku wybudowano baraki dla jeńców pracujących przy pozyskaniu i przeróbce drewna, mogące pomieścić ok. 800 osób. Po zakończeniu działań wojennych w 1921 r. ponownie uruchomiono tartak, obok którego powstał zakład produkujący wysokiej klasy drewniane kajaki, wiosła i narty. Został tu również utworzony, drugi co do wielkości po hajnowskim, węzeł kolejek leśnych. Obecnie jest to osada zamieszkała głownie przez pracowników Lasów Państwowych i ich rodziny. W Grudkach znajduje się zagospodarowane pole kampingowe.

5.

2,7 km

Skrzyżowanie na końcu wsi Grudki. Po lewej obok krzyży rzymskokatolickiego i prawosławnego odchodzi droga brukowana tzw. Droga Kamieniecka. Dalej po lewej droga dojazdowa do pola namiotowego. Jedziemy w prawo, cały czas drogą asfaltową i przejeżdżamy przez nieczynny tor kolejowy.







Kolej do Białowieży – wraz z wybudowaniem w Białowieży jesiennej rezydencji myśliwskiej carów Rosji, rozpoczęto zakrojone na szeroką skalę działania mające na celu wybudowanie odcinka kolei łączącego istniejącą już linię Pińsk – Białystok z Białowieżą. Mimo ekspresowego, jak na tamte czasy, tempa budowy, na przyjazd cara Aleksandra III w dniu 21 sierpnia 1894 r., był gotowy jedynie odcinek z Lewek do Hajnówki. Tutaj, aby kontynuować dalszą podróż, monarcha musiał przesiąść się do powozu. Kolej do Białowieży dokończono dopiero w 1897 r., juz za panowania Mikołaja II. W czasie pierwszej wojny światowej, obecność torów kolejowych umożliwiła okupantowi niemieckiemu większe pozyskanie drewna w Puszczy oraz jego sprawny transport w celu dalszej przeróbki. W okresie międzywojennym uruchomiono połączenia pasażerskie m.in. z Warszawą, co w dużej mierze przyczyniło się do rozwoju ruchu turystycznego. W tym czasie, koleją przybywały do Białowieży również ważne osobistości światowej polityki, jak na przykład regent Węgier Miklos Horthy. W sierpniu 1944 r. wycofujący się Niemcy zniszczyli tory, używając w tym celu specjalnego pociągu. Połączenie kolejowe przywrócono w 1946 r. Niestety utworzenie połączenia autobusowego oraz wydłużenie czasu podróży koleją,, spowodowane złym stanem technicznym urządzeń, przyczyniły się do zawieszenia w 1994 r. połączenia kolejowego z Białowieżą.


6.

3,5 km

Początek osady Białowieża - ul. Grudkowska.







Białowieża – duża wieś gminna licząca około 2,5 tys. mieszkańców. Mieszczą się tutaj siedziby zakładów naukowych oraz dyrekcja Białowieskiego Parku Narodowego i siedziba Nadleśnictwa Białowieża. Nazwa Białowieża pojawia się po raz pierwszy w kronice Jana Długosza, który podaje, że w 1409 r. król Władysław Jagiełło udał się do Białowieży na polowanie. Pochodzenie nazwy do dzisiaj nie zostało rozstrzygnięte i funkcjonuje na ten temat wiele hipotez. Jedna z nich wywodzi nazwę Białowieża od litewskich słów „bala” i „weszu”, które po zestawieniu oznaczają „osadę nad mokrą łąką”. Przypuszczalnie zalążkiem obecnej wsi był dwór myśliwski Jagiellonów zlokalizowany w uroczysku Stara Białowieża. Przeniesienie go na nowe miejsce na przełomie XVI i XVII w., zapoczątkowało rozwój nowej osady. Białowieża była ulubionym miejscem łowów polskich królów, którzy zjeżdżali tu z całym dworem i znamienitymi gośćmi. Pamiątką łowów, które odbyły się 27 września 1752 r. jest obelisk umieszczony w Parku Pałacowym. Dwór królewski został spalony przez wojska napoleońskie w 1812 r.. W 1894 r. powstał carski pałac myśliwski wraz z założeniem parkowym i budynkami służby. W 1897 r. do Białowieży dotarła linia kolejowa. W okresie I wojny światowej Niemcy wybudowali w Białowieży tartaki, w których przerabiali rabunkowo pozyskiwane drewno. W okresie międzywojennym wieś stała się siedzibą Dyrekcji Lasów Państwowych. Powstawały też pierwsze placówki naukowe, powstała też Państwowa Szkoła dla Leśniczych. W 1921 r powołano Leśnictwo „Rezerwat”, przekształcone w 1932 r. w Park Narodowy. Pałac carski stał się rezydencja gościnną prezydenta, gdzie na polowania zjeżdżały pierwszoplanowe osobistości europejskiej polityki, w tym marszałek Rzeszy Hermann Göring. Zapoczątkowano ruch turystyczny. W czasie II wojny światowej władze radzieckie deportowały na Syberię wszystkie osoby wraz z rodzinami, które były zatrudnione przed wojną w administracji państwowej. W czasie okupacji niemieckiej miały miejsce liczne egzekucje, w wielu przypadkach, jako odwet za akcje partyzantki polskiej i radzieckiej. Po wojnie Puszcza Białowieska została przedzielona granicą państwową przebiegającą tuż za wsią Białowieża, która pozostała w Polsce. Dzisiaj Białowieża jest ważnym ośrodkiem turystycznym i naukowym. W Białowieży warto zwiedzić: Obszar Ochrony Ścisłej Białowieskiego Parku Narodowego, Park Pałacowy wraz z pozostałościami zabudowy carskiego pałacu myśliwskiego, Muzeum Przyrodniczo - Leśne Białowieskiego Parku Narodowego, cerkiew prawosławną p.w. św. Mikołaja Cudotwórcy z 1893 r., kościół rzymskokatolicki p.w. św. Teresy od Dzieciątka Jezus z 1935 r., skansen budownictwa drewnianego, zespół zabytkowych budynków Parku Dyrekcyjnego, zespół budynków osiedla angielskiej spółki „Century”, zespół budynków dworca kolejowego Białowieża Towarowa oraz układ przestrzenny i drewnianą zabudowę ulic Waszkiewicza i Tropinka.

7.

3,9 km

Skrzyżowanie – szlak skręca w lewo w drogę nr 689 w ul. Krzyże. Tutaj jego trasa łączy się z innymi szlakami rowerowymi: zielonym Białowieża – Dubicze Cerkiewne i czerwonym „Podlaskim Szlakiem Bocianim” oraz szlakami pieszymi: zielonym Hajnówka – Białowieża i żółtym Białowieża - Topiło. Tuż za skrzyżowaniem po prawej stronie hotel „Soplicowo”. Dalej po prawej stronie głaz wyznaczający środek Puszczy Białowieskiej. Zanim jednak podąży się dalej szlakiem warto skręcić w prawo i zwiedzić Białowieżę i Obszar Ochrony Ścisłej Białowieskiego Parku Narodowego.







Białowieski Park Narodowy jest najstarszym polskim parkiem narodowym. Jego zalążkiem było leśnictwo „Rezerwat" utworzone w 1921 r.. Leśnic­two przekształcono w 1932 r. w „Park Narodowy w Białowieży", który restytuowano w 1947 r., jako Biało­wieski Park Narodowy. W 1977 r. Białowieski Park Narodowy został włączony do sieci Rezerwatów Biosfe­ry UNESCO, natomiast dwa lata później wpisany, jako jedyny polski obiekt przyrodniczy, na listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości. W 1996 r. jego obszar powiększono do powierzchni 10 517 ha. Obecnie 5 726 ha powierzchni parku objętych jest ochroną ścisłą. W 1997 roku BPN, jako pierwszy park narodowy w Polsce, został wyróżniony Dyplomem Europy. Park jest położony w centralnej części Puszczy Bia­łowieskiej, na północ od Białowieży. BPN chroni ostatnie na niżu Europy lasy natural­ne o charakterze pierwotnym, zachowane w strefie la­sów liściastych i mieszanych. Cechami tego typu lasów są: wielowiekowość, wielogatunkowość, zróżnicowana struktura przestrzenna, różnorodność przyrodnicza oraz obecność wszystkich stadiów rozwojowych drzew, w tym drzew martwych i rozkładających się. Symbolem parku jest żubr, gatunek uratowany od zagłady. Na terenie Białowieskiego Parku Narodowego wy­stępuje 806 gatunków roślin naczyniowych, po­nad 3000 gatunków grzybów i około 280 gatunków po­rostów. Świat zwierząt jest również bardzo różnorodny. W parku występują przedstawiciele ponad 50 gatunków ssaków, ponad 120 gatunków ptaków lęgowych oraz oko­ło 10 000 gatunków bezkręgowców, głównie owadów. W skład Białowieskiego Parku Narodowego wcho­dzi kilka obiektów. Najcenniejszym z nich jest Obręb Ochronny Orłówka (dawniej Rezerwat Ścisły), który turyści mogą zwiedzić tylko z wykwalifikowanym przewodni­kiem. Lasy Obrębu Ochronnego Hwoźna, z wyznaczo­nymi szlakami i ścieżkami przyrodniczymi, mogą być zwiedzane samodzielnie, bez przewodnika. Rezerwat Poka­zowy Żubrów (część Ośrodka Hodowli Żubrów) pre­zentuje niektóre gatunki ssaków występujące w Puszczy Białowieskiej. Edukacja przyrodnicza BPN koordynowa­na jest przez pracowników Centrum Edukacyjne-Mu­zealnego obejmującego Ośrodek Edukacji Przyrodni­czej, nowoczesne Muzeum Przyrodniczo-Leśne oraz Punkt Informacji Turystycznej. Obiekty Centrum położone są na terenie malowniczego, zabytkowego Parku Pała­cowego, gdzie oprócz wielu gatunków drzew i krzewów znajdują się obiekty historyczno-kulturowe.

8.

4,6 km

Koniec Białowieży. Jedziemy prosto cały czas drogą asfaltową. Po prawej zabytkowa drogomistrzówka, dalej po prawej początek ścieżki edukacyjnej „Puszczańskie drzewa”. Szlak wkracza ponownie do Puszczy Białowieskiej. Po obu stronach szosy Rezerwat Krajobrazowy im. Władysława Szafera z efektownymi strzelistymi świerkami.







Rezerwat Krajobrazowy im. Władysława Szafera – został założony w 1969 r.. Obejmuje pas lasu, o długości ok. 17 km i szerokości od 700 do 1000 m, wzdłuż szosy Hajnówka Białowieża. W rezerwacie chroniony jest szeroki przekrój dobrze zachowanych zbiorowisk leśnych Puszczy Białowieskiej. Od strony Białowieży przeważają bory mieszane zbudowane ze świerka i sosny oraz lasy dębowo-grabowe (grądy). Przy drodze możemy podziwiać liczne okazałe drzewa, głównie świerki. Florę rezerwatu tworzy ponad 500 gatunków roślin naczyniowych, wśród których jest 30 gatunków ściśle chronionych, a 6 gatunków podlega ochronie częściowej. W rezerwacie istnieje szansa spotkania wielu atrakcyjnych gatunków zwierząt z żubrem na czele. Cennym elementem rezerwatu, poza florą i fauną, są pochodzące z X-XIII wieku kurhany (37 szt.), będące świadectwem obecności osadnictwa na terenie Puszczy. Nieopodal odchodzącej od szosy drogi żwirowej do Rezerwatu Pokazowego Żubrów, po lewej stronie znajduje się jedno z najwyższych wzniesień morenowych polskiej części Puszczy Białowieskiej – Góra Batorego (183 m n.p.m.). Według legendy na wzniesieniu było zlokalizowane obozowisko myśliwskie Króla Stefana Batorego. U podnóża góry krzyż upamiętniający żołnierzy poległych w wojnie bolszewickiej 1919 - 1929 r..

9.

5,2 km

Skrzyżowanie w kształcie litery „V” z drogą leśną. Jedziemy prosto drogą asfaltową nr 689. Koniec odcinka wspólnego z zielonym szlakiem rowerowym oraz zielonym i żółtym szlakiem pieszym, które skręcają w lewo w drogę leśną zwaną Sinicką Drogą. W lewo również kierunkowskaz do „Miejsca Mocy” (3,1 km).

10.

6,6 km

Skrzyżowanie z drogą leśną żwirową z kierunkowskazem „Rezerwat Pokazowy Żubrów”. Po lewej stronie Góra Batorego. Skręcamy w prawo z drogi asfaltowej nr 689 w drogę żwirową tzw. Drogę Narewkowską wraz z czerwonym szlakiem rowerowym.

11.

7,3 km

Skrzyżowanie –szlak wiedzie prosto. Przy szlaku po prawej stronie dojazd do Rezerwatu Pokazowego Żubrów (0,4 km).







Rezerwat Pokazowy Żubrów o powierzchni 27,9 ha powstał w 1937 r. i początkowo był miejscem restytucji tarpana leśnego. Od chwili zaniechania prac nad restytucją tarpanów i utworzenia w 1955 r. zagrody dla żubrów, rezerwat ten spełnia rolę obiektu turystycznego. Funkcjonowanie rezerwatu przerwał na ok. 10 lat remont kapitalny, który miał stworzyć turystom lepsze warunki do zwiedzania i pozwolić na zwiększenie składu gatunkowego zwierząt, prezentowanych odtąd w przestronnych zagrodach imitujących warunki naturalne. Ponownie rezerwat został udostępniony w grudniu 1988 r. W rezerwacie, eksponowane są żubry, koniki typu tarpana, łosie, jelenie, sarny, dziki, żubronie (krzyżówka żubra z bydłem domowym) i wilki, a od niedawna również ryś. Na kiermaszu przy rezerwacie można kupić pamiątki turystyczne z pobytu w Puszczy.

12.

8,5 km

Skrzyżowanie z drogą leśną. Jedziemy prosto. Przy szlaku w uroczysku Hajduckie zlokalizowana jest żwirownia, gdzie w 1959 r. odkryto bogato wyposażony grób dziecka z III-IV w. n.e. W sąsiedztwie dobrze zachowane lasy dębowo - grabowe z licznymi okazami starych lip.

13.

9,9 km

Po lewej na dawnej składnicy kolejki leśnej miejsce ogniskowe z wiatami „Polana Żubrówka”.

14.

10,2 km

Skrzyżowanie z drogą asfaltową. Skręcamy w lewo. Na wprost dojazd do miejsc ogniskowych „Stara Białowieża” i „Filipówka” oraz ścieżki przyrodniczej „Królewskie Dęby”. Koniec wspólnej trasy z czerwonym szlakiem rowerowym.







Stara Białowieża – uroczysko na lewym brzegu rzeki Łutowni, w którym według tradycji miał stanąć dwór myśliwski króla Władysława Jagiełły. Stara Białowieża powszechnie jest uznawana za zalążek dzisiejszej Białowieży. W źródłach pisanych uroczysko to wymieniane jest od roku 1639, kiedy na miejscu dzisiejszej Białowieży stał już nowy dwór królewski. Wykopaliska prowadzone w 2006 r. potwierdziły istnienie w uroczysku obszernej budowli z XV-XVI w. najprawdopodobniej wykonanej z drewna sosnowego. Natrafiono również na ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego. W uroczysku znajduje się ścieżka historyczno – przyrodnicza „Szlak Królewskich Dębów” oraz kilka placów piknikowych z miejscami ogniskowymi i wiatami.







Ścieżka Historyczno - Przyrodnicza „Szlak Królewskich Dębów” – jest to ścieżka w uroczysku Stara Białowieża. Prowadzi wśród kilkudziesięciu wiekowych, liczących sobie po kilkaset lat dębów, którym nadano imiona władców Polski i Litwy związanych w sposób udokumentowany historycznie lub pozostający w sferze legend z Puszczą Białowieską. W uroczysku był prawdopodobnie zlokalizowany w XV - XVI w. królewski dwór myśliwski. Sylwetki najstarszych drzew sugerują, że większość z nich rosła w stosunkowo luźnym zwarciu, co wskazywałoby na to, że istniała tu polana lub rodzaj założenia parkowego. Legenda głosi, że dęby kazał zasadzić wokół dworu król Zygmunt Stary. Inna legenda mówi, że dęby są związane z obrzędami pogańskimi i istniejącym tu w średniowieczu „świętym gajem”. Wędrując liczącym sobie kilkaset metrów szlakiem poznajemy historię Puszczy Białowieskiej oraz Polski i Litwy od XII do XVIII w.. Autorami ścieżki są Ewa i Jacek Wysmułkowie.

15.

10,7 km

Po prawej stronie położona w Puszczy leśniczówka „Badówka”.

16.

11,4 km

Puszczańska polana. Początek wsi Teremiski. Szlak wiedzie drogą asfaltową cały czas prosto przez wieś.







Teremiski – wieś nad rzeką Krynicą przy jej ujściu do Łutowni na puszczańskiej polanie. Wieś budników znana w XVII w., zasiedlona osadnikami z Mazowsza w XVIII w. W czasie II wojny światowej wieś została spalona, a ludność wysiedlona. Mimo upływu lat i różnych kolei losu w tradycyjnym budownictwie drewnianym zachowały się elementy znane z Mazowsza.

17.

12,2 km

Koniec wsi Teremiski. Po obu stronach drogi nieużytki na miejscu dawnych pól uprawnych i pozostałości dawnych domostw. Po lewej stronie widok na bagienne doliny puszczańskich rzeczek: Krynicy i Łutowni. Przed nami ściana puszczy. Jedziemy prosto drogą asfaltową.

18.

13,3 km

Zwężenie drogi asfaltowej – most na rzece Krynica. Przy trasie malownicze podmokłe lasy łęgowe w dolinie rzeki.

19.

13,8 km

Początek kolejnej puszczańskiej polany wsi Budy. Jedziemy prosto przez wieś drogą asfaltową.







Budy – pomiędzy współczesną wsią, a rzeką Łutownią w XVII w. istniała osada budników Szczekotowo, która jak się uważa dała początek wsi Budy. W XVIII w. Antoni Tyzenhauz zasiedlił wieś osadnikami z Mazowsza. Wieś doszczętnie spalona przez Niemców w czasie drugiej wojny światowej 25 lipca 1941 r.. Na skraju wsi mogiła z 1939 r. kpr. Bierwiaczonka, legendarnego obrońcy Hajnówki w czasie kampanii wrześniowej. We wsi znajduje się skansen „Sioło Budy” ze zrekonstruowaną tradycyjną zagrodą białoruska z okolic Puszczy Białowieskiej, w skład której wchodzi m.in. oryginalna chata z 1836 r. z jedynym w Polsce nadal działającym drewnianym kominem.

20.

14,8 km

We wsi po lewej skansen z kwaterami agroturystycznymi „Sioło Budy”.

21.

15,5 km

Koniec wsi. Skrzyżowanie. Skręcamy w prawo w drogę leśną asfaltową tzw. „Drogę Zwierzyniecką”. Po obu stronach drogi za ostatnimi zabudowaniami wsi las o charakterze grądu.

22.

16,4 km

Skrzyżowanie dróg leśnych na przecięciu linii oddziałowych. Skręcamy w lewo w drogę żwirową tzw. „Hajnowski Tryb”. Opuszczamy gminę Białowieża i wjeżdżamy do gminy Hajnówka.

23.

17,5 km

Skrzyżowanie z drogą leśną. Po prawej rezerwat „Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej” po lewej stronie rezerwat „Dębowy Grąd”.







Rezerwat „Lasy Naturalne Puszczy Białowieskiej” powołano w 2003 r. obejmując ochroną rezerwatową w celach dydaktycznych, naukowych i krajobrazowych, najcenniejsze ekosystemy leśne Puszczy Białowieskiej o dużym udziale ponad 100-letnich drzewostanów oraz zbiorowisk nieleśnych w dolinach puszczańskich rzek, jak również podstawowe procesy ekologiczne w ekosystemach leśnych. Obejmuje on odrębne uroczyska o powierzchni od kilkudziesięciu do kilkuset hektarów w różnych częściach Puszczy. Całkowita powierzchnia rezerwatu wynosi 8581,62 ha.
  1   2   3   4


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość