Strona główna

Uniwersytet Warszawski Wydział Historyczny


Pobieranie 0.89 Mb.
Strona1/15
Data17.06.2016
Rozmiar0.89 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Uniwersytet Warszawski

Wydział Historyczny

Agata Rafalska

Nr albumu: 207 284

Standard życia w siedzibach szlacheckich

w Wielkim Księstwie Litewskim

w XVII wieku


Praca: magisterska

na kierunku Historia

Praca wykonana pod kierunkiem

Prof. dr hab. Urszuli Augustyniak

Instytut Historyczny
Warszawa, wrzesień 2008.


Oświadczenie kierującego pracą

Oświadczam, że niniejsza praca została przygotowana pod moim kierunkiem i stwierdzam, że spełnia ona warunki do przedstawienia jej w postępowaniu o nadanie tytułu zawodowego.

Data Podpis kierującego pracą


Oświadczenie autora (autorów) pracy

Świadom odpowiedzialności prawnej oświadczam, że niniejsza praca dyplomowa została napisana przez mnie samodzielnie i nie zawiera treści uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.


Oświadczam również, że przedstawiona praca nie była wcześniej przedmiotem procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego w wyższej uczelni.
Oświadczam ponadto, że niniejsza wersja pracy jest identyczna z załączoną wersją elektroniczną.
Data Podpis autora (autorów) pracy

Streszczenie

Praca dotyczy standardu życia w drewnianych siedzibach szlacheckich w Wielkim Księstwie Litewskim w XVII wieku (w województwach trockim, wileńskim i Księstwie Żmudzkim). Badania zostały przeprowadzone w oparciu o inwentarze nieruchomości oraz mobiliów. Omówieni zostali właściciele, siedziby jako całość, domy właścicieli, wnętrza, gospodarstwo, uprawy i hodowla oraz przedmioty będące w posiadaniu szlachty. Wyłaniający się standard życia w siedzibach szlachty został porównany do standardu życia w drewnianych siedzibach magnaterii litewskiej na przykładzie Radziwiłłów. Pozwoliło to na ocenę poziomu życia w siedzibach szlacheckich, który w przypadku biedniejszej szlachty nie był wysoki, zaś gospodarstwa bogatej szlachty i standard życia w nich przypominały magnackie, tylko w mniejszej skali.



Słowa kluczowe
standard życia, inwentarze, nieruchomości, Wielkie Księstwo Litewskie, szlachta, siedemnasty wiek

Dziedzina pracy (kody wg programu Socrates-Erasmus)
08. 300

Klasyfikacja tematyczna



Tytuł pracy w języku angielskim

The life standard in gentry’s residences in Grand Duchy of Lithuania in seventeen’s century



Spis treści


  1. Wstęp........................................................................................................................7

    1. Motywacja wyboru tematu..................................................................................7

    2. Zakres problematyki i definicja standardu życia................................................8

    3. Literatura i stan badań.......................................................................................10

    4. Inwentarz jako źródło........................................................................................11

    5. Podstawa źródłowa...........................................................................................14

    6. Konstrukcja pracy.............................................................................................20

  2. Właściciele..............................................................................................................21

  3. Siedziba i dom pański...........................................................................................36

    1. Podział siedziby................................................................................................36

    2. Plan siedziby.....................................................................................................40

    3. Budulec i sposób budowania............................................................................44

    4. Dom pański.......................................................................................................48

  4. Gospodarstwo........................................................................................................54

    1. Rodzaje zabudowań..........................................................................................55

Wrota.................................................................................................................55

Ogrodzenia........................................................................................................57

Świren................................................................................................................58

Piwnice i izdebki na warzywa...........................................................................59

Inne domki, stare dwory....................................................................................60

Kuchnia i piekarnia............................................................................................62

Sernik.................................................................................................................62

Pomieszczenia dla zwierząt...............................................................................63

Budynki gumienne.............................................................................................65

Browar, słodownia, gorzelnia, łaźnia................................................................65

Inne zabudowania..............................................................................................67


    1. Hodowla zwierząt.............................................................................................69

Obora.................................................................................................................71

Konie.................................................................................................................73

Pszczoły.............................................................................................................74

Ryby..................................................................................................................74

Inne zwierzęta....................................................................................................75


    1. Uprawy..............................................................................................................75

    2. Czeladź..............................................................................................................78

  1. Ruchomości............................................................................................................81

    1. Inwentarze ruchomości.....................................................................................81

    2. Rodzaje ruchomości..........................................................................................82

Narzędzia gospodarcze......................................................................................82

Kuchnia..............................................................................................................85

Cyna i miedź......................................................................................................85

Higiena ciała......................................................................................................86

Naczynia browarne............................................................................................87

Meble.................................................................................................................87

Obicia................................................................................................................89

Oświetlenie........................................................................................................90

Sen.....................................................................................................................90

Ubrania..............................................................................................................91

Kosztowności....................................................................................................96

Szkło..................................................................................................................97

Wozy..................................................................................................................97

Broń...................................................................................................................98



  1. Podsumowanie.....................................................................................................100

  2. Słowniczek............................................................................................................111

  3. Bibliografia..........................................................................................................118

    1. Źródła podstawowe.........................................................................................118

    2. Źródła porównawcze.......................................................................................121

Inwentarze.......................................................................................................121

Pozostałe..........................................................................................................121



    1. Opracowania...................................................................................................121

    2. Wykaz skrótów...............................................................................................127



I. Wstęp


  1. Motywacja wyboru tematu

Standard życia i życie codzienne to zagadnienie często traktowane przez historyków jako drugorzędne, niekiedy nawet jako nie podlegające refleksji stricte naukowej. Ten nurt badań wymaga zaangażowania, pomysłowości w wynajdywaniu źródeł, zastosowania perspektywy interdyscyplinarnej i obcowania ze źródłami oraz metodami wykraczającymi poza typowy warsztat historyka. Szerokie możliwości rozwoju naukowego, jakie dają badania nad standardem życia i życiem codziennym1 oraz zainteresowanie warunkami życia, były powodem, dla którego zdecydowałam się zająć tą dziedziną historii.

Istnieje wiele prac zachodnioeuropejskich i polskich poświęconych badaniom inwentarzowym2, jednakże największą popularnością cieszą się inwentarze mieszczańskie, w drugiej kolejności chłopskie, dopiero po nich zaś – inwentarze szlacheckie. Andrzej Pośpiech za przyczynę tego stanu rzeczy uznał zainteresowanie badaczy masami, szlachta zaś, jako znacząca, lecz nieliczna grupa społeczna, nie doczekała się należytego opracowania. W Rzeczypospolitej jednak stan mieszczański nie był tak liczny i silny jak na Zachodzie, zatem skupienie się badaczy właśnie na nim istotnie zaburza obraz rzeczywistości3.

Niedocenianie tematyki standardu życia szlachty, jakże potrzebnej dla zrozumienia przyczyn wydarzeń w skali makro, powoduje poważne braki w zakresie badań nad codziennością w XVII wieku, ponieważ większość badaczy skupia się na źródłach powstałych w XVIII-XIX wieku, których zachowało się więcej niż we wcześniejszym okresie, a ponadto zawierają informacje lepszej jakości i są źródłem bardziej masowym4. Niedoceniane w badaniach okazują się być również inwentarze nieruchomości. Większość badaczy inwentarzy zajmuje się spisami pośmiertnymi mobiliów, ignorując możliwości, jakie stwarzają inwentarze dóbr w badaniach nad standardem życia. Wszystko to skłoniło mnie do podjęcia próby zapełnienia jednej luk w stanie badań i do zajęcia się w swojej pracy standardem życia szlachty w XVII wieku na terenie trzech województw Wielkiego Księstwa Litewskiego: wileńskiego, trockiego i Księstwa Żmudzkiego. Inwentarze z tych terenów, wcześniej nie opracowane pod kątem standardu życia, posłużyły mi jako podstawa do zbadania wymienionych wyżej zagadnień.


  1. Zakres problematyki i definicja standardu życia

Standard życia według słownika języka polskiego oznacza przeciętną normę bytowania, średnią, przeciętny typ, poziom wygód życia codziennego, na jakim dane było żyć określonej większej grupie, rodzinie lub jednostce5.

Standard życia zależy w istotny sposób od zamożności danej osoby czy grupy, mieści się głównie w aspekcie kultury materialnej definicji życia codziennego6. Jednakże wpływ na niego mają również mentalność i potrzeby psychologiczno-społeczne, ponieważ nawet nie będąc bardzo zasobnym każdy starał się przystosować otoczenie dostępnymi dla siebie środkami w taki sposób, aby spełniało określone potrzeby niematerialne – np. potrzebę intymności, życia towarzyskiego, uczczenia dnia świątecznego.

Pozostaje pytanie, jak mierzyć standard życia. Proponowano różne kryteria, np. ocenę na podstawie ilości bądź jakości posiadanych przedmiotów7. Jednakże tego typu przeliczniki są dla mnie nieprzydatne. Wynika to z charakteru mojego źródła – w inwentarzach majętności bowiem notowano jedynie podstawowe ruchomości bez podania ich wartości, nieliczne zaś inwentarze ruchomości i mieszane notujące przedmioty luksusowe stanowią za małą próbę i są niereprezentatywne. Biorąc dodatkowo pod uwagę selektywność zapisu źródłowego nie ma możliwości, aby korzystając z dostępnego materiału ustalić kryteria oceny standardu życia na podstawie inwentarzy ruchomości. Posłużyły mi one jedynie jako uzupełnienie i porównanie dla danych, uzyskanych z analizy inwentarzy dóbr.

Wykorzystując inwentarze nieruchomości dokonałam zatem próby stworzenia kryteriów oceny standardu życia szlachty w XVII wieku, uwzględniając czynniki wynikające ze stanu i wyposażenia siedziby szlacheckiej jako całości (walory miejsca, ujęcia wody, odległość budynków od siebie, ogólny poziom bezpieczeństwa, obecność ogrodu, stan zabudowy, budulec), ze stanu mieszkania (ogrzewanie, oświetlenie, poziom intymności, higiena mieszkania, ozdoby) oraz wpływające na jakość dnia codziennego (higiena żywności, poziom hałasu, zapach, poziom wygody, rozrywka, zakres codziennych obowiązków).

Zważywszy na to, iż kryteria oceny standardu życia oparte zostały o nieruchomości musimy mieć na uwadze jeszcze jeden (opisany niżej) problem, mianowicie, kto w rzeczywistości zamieszkiwał wymienione w inwentarzach siedziby, czyli czyj standard życia podlega badaniu. Poziom życia przedstawiony przez inwentarze majętności zamieszkiwanych przez drobną szlachtę może okazać się podobny do poziomu prezentowanego przez źródła stworzone z inicjatywy bogatszej szlachty, opisujące majętności przeznaczone do dzierżawy, prawdopodobnie niezamieszkane przez właściciela, wyposażone minimalnie w stosunku do ceny zastawu czy dzierżawy. Zagadnienie to łączy się bezpośrednio z okolicznościami powstania źródeł8.

Określenie codziennego poziomu bytowania jako wysokiego lub niskiego wymaga sprecyzowania kryteriów oceny. Dlatego wykorzystując elementy występujące we wszystkich inwentarzach nieruchomości stworzyłam model przeciętnego standardu życia, zaznaczając w nim skrajności, w tym również pojedyncze niewątpliwe wyznaczniki luksusu oraz średnią standardu życia. Miarodajne mogłoby się okazać porównanie go do norm bytowania szlachty z innych terenów Rzeczypospolitej. Jednak wobec braku takich badań9 zmuszona byłam przyjąć za punkt odniesienia standard życia w drewnianych siedzibach magnaterii litewskiej na przykładzie Radziwiłłów.

Inwentarze nieruchomości wykorzystane przeze mnie w niniejszej pracy składają się najczęściej ze wstępu, opisu siedziby, siół, wsi, miasteczka i ich powinności oraz z zakończenia. W kwerendzie wykorzystałam wstęp, opis siedziby oraz zakończenie. Badania przeprowadzone zostały przy wykorzystaniu metod z pogranicza trzech dziedzin: etnologii, pisarstwa mikrohistorycznego i badań nad życiem codziennym.

Poszczególne rozdziały stanowią rekonstrukcję stanu posiadania i codziennego bytowania szlachty litewskiej dokonaną w oparciu o kwerendy źródłowe dotyczące zagadnień poruszonych w pracy. W kilku przypadkach możliwe okazało się zastosowanie metody frekwencyjnej – dane liczbowe posłużyły do ustalenia, które z omawianych w danej części pracy zjawisk pojawiało się najczęściej. W przypadku planów domu i gospodarstwa zastosowałam próbę rozrysowania ich, aby zbadać czy występują jakieś prawidłowości w rozmieszczeniu pomieszczeń i zabudowań gospodarskich. W celu oceny standardu życia zastosowałam metodę komparatystyczną.



  1. Literatura i stan badań

Jak wcześniej zostało powiedziane, większość historyków zachodnioeuropejskich i polskich zajmujących się inwentarzami skupia się na źródłach stworzonych przez mieszczan w okresie XVIII-XIX wieku. Ponadto mało miejsca w polskich badaniach poświęca się studiom źródłoznawczym, szczególnie zaś okolicznościom powstawania rejestrów majętności i mobiliów10. Wśród polskich badaczy przeważa zainteresowanie spisami pośmiertnymi mobiliów oraz innymi pokrewnymi źródłami, analizowanymi również pod kątem ruchomości (np. testamentami), mniej zaś pojawia się pozycji opartych na inwentarzach nieruchomości11. Jednakże prace powstałe w ramach serii Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej12 oraz artykuły zamieszczone w Kwartalniku Historii Kultury Materialnej opracowywane przez Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, zajmujący się szeroko pojętą problematyką życia codziennego i warunków bytowania, okazały się być dużym wsparciem wobec braku opracowań ściśle powiązanych z poruszanym tematem. Przydatne okazały się również: Historia kultury materialnej Polski13, prace dotyczące siedzib szlacheckich oparte o badania archeologiczne i studia nad folwarkiem. Choć najczęściej dotyczą one wcześniejszego okresu lub innych terenów, jednakże – wobec podobieństw w stylu życia szlachty na obszarze Rzeczypospolitej Obojga Narodów – pozwalają odpowiednio naświetlić problematykę i dają tło porównawcze14. Wykorzystałam także prace starsze, szczególnie Z. Glogera i W. Łozińskiego15.


  1. Inwentarz jako źródło

Źródła, o które oparłam swoje badania, to inwentarze nieruchomości i ruchomości z lat 1596 – 1709 z terenu województw wileńskiego, trockiego i Księstwa Żmudzkiego. Są to teksty w języku staropolskim (osiemdziesiąt sześć źródeł) i ruskim (pięć źródeł).

Inwentarze sporządzane były w obecności świadków przez notariuszy, sądy lub osoby prywatne. Były to dokumenty urzędowe. Ze względu na przedmiot inwentaryzacji możemy wyróżnić inwentarze majętności, ruchomości, mieszane oraz pogłównego16. Inwentarze sporządzano w związku ze zmianą właściciela (sprzedaż, śmierć właściciela i podział między spadkobierców, odbieranie majątku przez spadkobierców z rąk opiekuna testamentu), dzierżawą, zastawem, jako rejestr dochodów lub strat poniesionych w wyniku wojen lub klęsk elementarnych, jako spisy mienia wnoszonego przez kobiety w posagu17.

W przypadku źródeł wykorzystanych w tej pracy najczęstszą przyczyną ich powstania była dzierżawa i zastaw. Dzierżawa (inaczej arenda, pacht) to umowa oddająca w użytek dzierżawcy określone w niej dobra. Prawo do dzierżawy dóbr teoretycznie miała tylko szlachta, jednakże wśród dzierżawców spotyka się również mieszczan i Żydów18. Zastaw to prawo służące wierzycielowi do zabezpieczenia wierzytelności. Rozróżniano dwa główne typy zastawów – zastaw z dzierżeniem i bez dzierżenia. Zastaw z dzierżeniem polegał na przejęciu przez wierzyciela majątku i dochodów z niego płynących na okres trwania umowy. Dochody uważane były za formę procentu od sumy zastawnej, zaś osoba zastawiająca miała w obowiązku pokryć wszystkie koszty inwestycji przeprowadzonych w majątku. To powodowało, że zarówno zastaw z dzierżawą jak i dzierżawa były bardzo niekorzystne dla właścicieli majątku, który narażony był na rabunkową gospodarkę tymczasowych posiadaczy, dążących do uzyskania jak największych dochodów w jak najkrótszym czasie. Drugim typem zastawu był zastaw bez dzierżenia. W tym przypadku majątek pozostawał w rękach właściciela19.

Kilka inwentarzy użytych w mojej pracy sporządzono przy okazji sprzedaży majątku, kilka innych zaś bez wyraźnie podanej przyczyny, przypuszczalnie była to zwykła inwentaryzacja dóbr w celu uchwycenia zmian demograficznych w poddańczych wsiach (inwentarze Kościuszyszek z 27.07.1689 r. i Judejek z 24.06.1693 r.). W przypadku inwentarza Kulwy z 20.06.1662 r. wchodzi jeszcze w grę dokumentacja strat wojennych. Jeden z inwentarzy, spis rzeczy rzekomo wykradzionych z Merecza w 1697 r.20, powstał w związku ze sprawą sądową o zajazd między Barbarą Uniechowską a Adamem i Felicjanną Kolędami (jako załącznik do pozwu).

Inwentarze nieruchomości spisywano w kierunku poruszania się narratora: od wrót wjezdnych, przez dwór, folwark, gumno, do wsi. Niekiedy zaczynano rejestr bezpośrednio od budynku mieszkalnego. Część źródeł opisuje gospodarstwo i wnętrza bardzo skrupulatnie, włącznie z położeniem zabudowań i pomieszczeń względem siebie. Inne natomiast są mechanicznym wyliczeniem kolejnych zabudowań z podaniem (lub bez podania) budulca, z którego zostały skonstruowane i ich stanu. Niekiedy prezentują brak koncepcji u autora inwentarza i jego trudności z uogólnieniem. Przeważnie inwentarze sprawiają wrażenie monotonnych, ponieważ występuje w nich daleko idąca powtarzalność pewnych fraz, zwłaszcza dotyczących małych pomieszczeń mieszkalnych oraz elementów metalowych drzwi (tj. hantab, probojów, zaszczepek, kłódek, łańcuchów, etc.)21. Inwentarze spisywane były podczas obchodu majętności przez inwentaryzatora, a następnie przepisywane na czysto. Niektórzy spisujący jednak ułatwiali sobie pracę i przepisywali rejestr sporządzony przez poprzednika. Stąd wśród akt majętności pojawiają się inwentarze pisane inną ręką, z inną datą, ale identyczne w treści. Uniemożliwia to uchwycenie zmian w stanie zabudowań oraz siedziby w czasie. Jeszcze jedną cechą zawartości inwentarzy majętności są informacje o starych, przegniłych budynkach, których się nie usuwa. Spowodowane to mogło być zasadą, że dzierżawca zobowiązany był oddać majętność właścicielowi z tą samą liczbą budynków, z którą wziął w dzierżawę (a ewentualne inwestycje pokrywał właściciel). Inną przyczyną pozostawiania ich mógł być fakt wielokrotnego wykorzystywania dobrego jeszcze drewna zabudowań zniszczonych do budowy kolejnych22.

Wśród źródeł wykorzystanych w niniejszej pracy pojawiają się także inwentarze ruchomości. Przedmioty spisywane były według ówczesnej hierarchii wartości (najbardziej ceniono złoto i kosztowne kamienie, srebro, cynę). Do tej samej grupy zaliczano zwykle mobilia o podobnej funkcji, biorąc pod uwagę m.in. materiał, z którego były sporządzone. Na końcu inwentarza następował spis długów i roszczeń. Wartościowanie przedmiotów, a co za tym idzie również szczegółowość źródła, zależała od zasobności gospodarstwa (im biedniejsze, tym większa uwaga zwrócona jest na każdy, nawet bezwartościowy przedmiot)23. Innym sposobem spisywania była rejestracja według skrzyń, pomieszczeń, etc.24. Oddzielne miejsce w inwentarzach ruchomości zajmują przedmioty mające dla właściciela wartość emocjonalną25, jednakże w przypadku źródeł użytych w tej pracy nie udało się niczego podobnego zaobserwować. Dopiero w XVIII wieku pojawia się praktyka zamieszczania wartości przedmiotów wymienianych w inwentarzu. Wśród przebadanych źródeł jedynym, w którym występuje taki szacunek jest spis ruchomości rzekomo wykradzionych z Merecza26. Jednak nie możemy mieć pewności, że spisane mobilia były tyle warte w rzeczywistości, ponieważ osoba próbująca odzyskać stracony majątek (czy to właśnie z powodu kradzieży, czy w jej ocenie niesprawiedliwego podziału spadku) starała się jak najbardziej podnieść jego wartość27.

Do trzeciego typu inwentarzy należą rejestry majętności i ruchomości w jednym. Mają one różną konstrukcję w zależności od rodzajów przedmiotów znajdujących się w danej majętności, czyli także pośrednio w zależności od okoliczności powstania tego konkretnego źródła. W majątkach oddawanych w dzierżawę bądź w zastaw z dzierżawą nie było przedmiotów osobistych, ubrań, pojawiają się nieliczne naczynia, podstawowe meble i przedmioty gospodarcze spisane według pomieszczeń i zabudowań lub w jednym miejscu28. W pozostałych inwentarzach fragmenty dotyczące ruchomości przypominają rejestry samych ruchomości spisane według wartości przedmiotów. Ławy przytwierdzone do ścian, obecne niemalże w każdej siedzibie, traktowane były jako nieodzowny element budynku, podobnie jak drzwi i okna. Oddzielną kategorię ruchomości stanowią zwierzęta. Pojawiają się w niemalże każdym inwentarzu nieruchomości bez względu na to, czy źródło to uwzględnia jakiekolwiek inne przedmioty. Te najbardziej wartościowe, konie, pojawiają się niekiedy wśród cenniejszych ruchomości.

Inwentarze są źródłami bardzo szczegółowymi i konkretnymi29. Podstawowym niebezpieczeństwem korzystania z nich jest selektywność poruszanych przez autorów zagadnień. To, że w inwentarzu nie występuje jakiś przedmiot (szczególnie mało wartościowy), nie znaczy, że w gospodarstwie go nie było. Podobnie jest z zabudowaniami. Braku informacji o istnieniu jakiejś kleci czy piwnicy, nie musi świadczyć o jej nie istnieniu. Skrupulatność opisu nie gwarantuje jego prawdziwości. Sprzedający dobra starał się ukazać swoją majętność jak najbardziej okazale, aby podnieść jej cenę. Tendencję odwrotną będzie wykazywał autor inwentarza sporządzanego na zlecenie kupującego30. Innym niebezpieczeństwem jest terminologia – autorzy inwentarzy stosowali różne określenia dla tego samego przedmiotu czy budynku, dla jego stanu, wieku i stopnia zużycia. Ponadto określenie stare/nowe niekoniecznie musiało odnosić się do wieku przedmiotu czy budynku, ale mogło wyrażać indywidualną ocenę autora31.

Inwentarze mogą być samodzielnym, podstawowym czy wręcz wyjściowym materiałem źródłowym dla potrzeb różnych badań32. Mogą być również wykorzystywane jako źródła do badań historii społecznej, kultury materialnej, gospodarczej, politycznej, mentalności czy badań językoznawczych33. Ich niewątpliwą zaletą jest masowość, która pozwala na szersze wnioski i uogólnienia.

W niniejszej pracy skupiłam się nad problemem standardu życia prezentowanego w inwentarzach majętności i ruchomości.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość