Strona główna

Wyd. Helsińska Fundacja Praw Człowieka


Pobieranie 141.54 Kb.
Strona1/4
Data19.06.2016
Rozmiar141.54 Kb.
  1   2   3   4




Prof. WUM dr hab. Marek Wichrowski

marek.wichrowski@wum.edu.pl

(Wyd. Helsińska Fundacja Praw Człowieka)

Prawo do życia

Życie ludzkie jest głównym dobrem natury człowieka. Jego utrata ma charakter nieodwracalny. Śmierć osoby kończy biografię, przerywa ciąg pamięci scalającej, znosi wszelkie predyspozycje, preferencje i plany. Dezintegracja organizmu i osoby może nastąpić jednocześnie (np. rozrywająca ciało eksplozja) lub mieć charakter zdysocjowany, kiedy wzrasta entropia, ustrój przestaje istnieć jako całość funkcjonalna i kolejno wypadają poszczególne funkcje (śmierć mózgowa)1. Ostateczny koniec całości psychofizycznej ujął precyzyjnie Ludwig Wittgenstein w słynnej uwadze tanatologicznej: Śmierć nie jest zdarzeniem w życiu. Śmierci się nie przeżywa 2. Jeśli śmierć osoby jest dla niej nieodwracalnym złem, to życie osoby winno podlegać szczególnej chronione. Należyta ochrona życia jest zatem podstawowym zadaniem państw i organizacji międzynarodowych, które uznają naturę człowieka za wartość na tym świecie najwyższą (bonum honestum) i odrzucają traktowanie jej jako środka do osiągnięcia innych celów (bonum utile). Od funkcjonowania osób zależą wszystkie inne wartości. Zatem zagwarantowanie jednostkom nienaruszalności egzystencji jest bezwzględnie najważniejszym celem społeczeństwa i państwa. Jeśli w tym miejscu rozważań nieco zmienimy stylistykę i posłużymy się terminologią teorii praw człowieka, oczywistym się staje, że wśród praw człowieka najwyższym suwerenem jest właśnie prawo do życia.

Wprawdzie nie istnieje powszechnie obowiązująca, ścisła definicja praw człowieka, możemy jednak przyjąć określenie najogólniejsze i uznać, iż fundamentalne uprawnienia przysługują na mocy samego faktu, że dana istota jest człowiekiem3. Mają charakter podmiotowy i jako takie są naszymi naturalnymi uprawnieniami tzn. należnymi nam aktywami, obowiązkami społeczeństwa wobec nas, nakazami, których wcielenia w życie możemy zdecydowanie wymagać i w żadnym wypadku nie traktować ich jako jakiś dar czy nagrodę. Jak zauważył Leon Petrażycki: z punktu widzenia powszechnej psychiki prawnej prawa nie są niczym innym jak należnymi nam obowiązkami innych osób 4. Zatem imperatywem dla innych - zarówno jednostek jak i kolektywów – jest wypełnianie owych obowiązków wobec każdego człowieka. Owe obligacje są człowiekowi przyrodzone (tzn. dane od chwili narodzin), uniwersalne (obejmują wszystkich), niezbywalne (nie można się ich wyrzec), nienabywalne i nienaruszalne5. Nie wymagają żadnego uzasadnienia, bowiem ich status zbliżony jest per analogiam do statusu aksjomatów w geometrii. Jako pewniki stanowią gwarancję dla poszanowania godności i autonomii osoby ludzkiej.

Państwa-sygnotariusze podstawowych dokumentów wchodzących w skład swego rodzaju korpusu praw człowieka przyjmują, że aby trwale unikać ustawowego bezprawia, należy nieodwracalnie podporządkować prawa państwowe ustaleniom przyjętym przez Organizację Narodów Zjednoczonych oraz Radę Europy. Najistotniejsze dokumenty, na które powołam się określając warstwę jurydyczną zagadnienia, to: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (ONZ, 1948), Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (1966) oraz przede wszystkim Europejska Konwencja Praw Człowieka (1950) z późniejszymi protokółami uzupełniającymi oraz orzeczeniami Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Przy określeniu relacji, jaka powinna zachodzić pomiędzy prawem państwowym a opisanymi w ratyfikowanych konwencjach międzynarodowych prawami człowieka, przydatne jest pojęcie przesłanki logiczno-znaczeniowej, które wprowadził (głównie w dziele Social and Cultural Dynamics) rosyjsko-amerykański filozof i socjolog, uczeń Leona Petrażyckiego – Pitirim Aleksandrowicz Sorokin. Uważał on, iż kultura składa się ze znaczeń, wartości i norm powiązanych z materialnymi obiektywizacjami oraz ludźmi, którzy ją tworzą. W formie dojrzałej jest integrowana przez najogólniejszą przesłankę logiczno-znaczeniową opisującą tzw. ostateczną rzeczywistość-wartość. Przesłanka definiuje to, co dla danej społeczności jest najistotniejsze. Jest systemem odpowiedzialnym za integrację społeczeństwa, kultury i osobowości w jeden wielki system, stanowiący zwartą znaczeniowo-przyczynową całość6. Przesłanka podporządkowuje sobie wszystkie sfery życia i narzuca im swój sens tak jak np. przesłanka prawdy wiary integrowała średniowieczno-scholastyczny styl życia. Otóż trawestując Pitirima Aleksandrowicza, można powiedzieć, że prawa człowieka powinny stanowić przesłankę logiczno-znaczeniową, która podporządkowuje sobie bez reszty system jurydyczny rzeczywistych państw. Nie mogą istnieć sfery przez nią nieintegrowane, jakieś wyspy ustawowego bezprawia, gdzie człowiek nie jest chroniony przed barbarzyństwem. Przesłanka logiczno-znaczeniowa praw człowieka przenikać winna jurysdykcję stanowioną przez każdego ustawodawcę. Innymi słowy prawa człowieka, czyli to, co być powinno, na drodze jurydyzacji stać się mają tym, co realnie istnieje – prawem państwowym. W przypadku wspólnoty europejskiej gwarantem owej integracji jest prymat norm stanowionych przez Unię Europejską nad normami prawa wewnątrzpaństwowego7. Dbałość o standardy jurydyzacji w zakresie pielęgnacji niezbywalnych uprawnień jest jednym z kluczowych zadań państwa prawa.

Wspomniana jurydyzacja uprawnień następowała etapami. Przed drugą wojną światową prawa człowieka występowały w wersji embrionalnej i rozprzestrzenione w chaotyczny sposób, nie integrowały systemów prawa państwowego. Już wtedy jednak dają się zauważyć pierwsze zwiastuny tego, co nastąpi po norymberskim procesie zbrodniarzy wojennych. Na szczególną uwagę zasługują tutaj rozmaite konwencje dotyczące sposobów prowadzenia wojny (określające ius in bello – np. Genewska konwencja w sprawie polepszenia losu rannych wojskowych z 1864 roku) oraz fragmenty dziewiętnastowiecznych kodeksów etyki lekarskiej (np. Kodeksy AMA – American Medical Association). Znamienne jest, iż wzmiankowane dokumenty traktują pośrednio o interesującym nas tutaj prawie. Jednak pełne, wyraziste ujęcia prawa do życia w dokumentach międzynarodowych znajdujemy dopiero w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka , gdzie sygnatariusze we wstępie zadeklarowali uznanie przyrodzonej godności oraz równych i niezbywalnych praw wszystkich członków wspólnoty ludzkiej. Głośny artykuł trzeci Deklaracji ustanawia, że każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swojej osoby. Przyznać trzeba, iż w 1948 roku przyjęto lapidarną formę artykułu. Uprawnienie zostało dokładniej opisane w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych, gdzie odpowiadający artykułowi trzeciemu Konwencji, artykuł szósty Paktu składa się aż z sześciu paragrafów. Najważniejszy paragraf pierwszy głosi, że Każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. Prawo to powinno być chronione przez ustawę. Nikt nie może być samowolnie pozbawiony życia. W pozostałych paragrafach opisywane są warunki dopuszczalności kary śmierci oraz konieczność prawomocnego wyroku (& 2), postępowanie w przypadku zbrodni ludobójstwa (& 3), zagadnienie ułaskawienia (& 4) oraz zniesienia wydawania wyroku kary śmierci wobec osób poniżej 18 roku życia i wykonywania wyroku wobec kobiet ciężarnych (& 5). Niektóre sformułowania artykułu szóstego (w szczególności sformułowanie z & 2: w krajach, w których kara śmierci nie została zniesiona…oraz cały & 6: Nie można powołać się na żadne postanowienie niniejszego artykułu w celu opóźnienia lub niedopuszczenia do zniesienia kary śmierci przez jakiekolwiek Państwo-stronę niniejszego Paktu) jednoznacznie wskazują na zbliżające się w Europie zwycięstwo abolicjonistów – zwolenników zniesienia kary śmierci.

Największe znaczenie jurydyczne przypisuje się jednak wcześniejszemu, bo pochodzącemu z 1950 roku fragmentowi na temat prawa do życia zawartemu w słynnym artykule drugim Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Dokument ów wraz z uzupełniającymi protokołami stanowi podstawę prawną działania Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Z racji doniosłości cytuję artykuł in extenso :

  1   2   3   4


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość