Strona główna

X60Twórcą koncepcji legitymizacji władzy był wybitny niemiecki socjolog Max Weber


Pobieranie 26.19 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar26.19 Kb.


x60Twórcą koncepcji legitymizacji władzy był wybitny niemiecki socjolog Max Weber. Max Weber pisał: „Nie zawsze podporządkowanie się władzy opiera się na przekonaniu o jej prawomocności”.
Legitymizacja władzy politycznej jest jednym z ważniejszych sposobów ujmowania wzajemnych relacji społeczeństwa i władzy. Są to zjawiska wyznaczone przez otaczającą nas rzeczywistość, analizowane przez takie pojęcia jak: legitymizacja, prawomocność i władza polityczna. W literaturze tematu pojawiają się rozmaite stanowiska. Jedni skłonni są przyznać legitymizacji władzy politycznej miejsce wiodące w funkcjonowaniu systemu politycznego, drudzy natomiast traktują problem jako incydentalny. Twierdzi się także, że uprawomocnienie nie jest ani warunkiem wystarczającym, ani koniecznym do stabilności ładu społecznego. Jak twierdzi T. Biernat: jedno jest pewne; „jeśli wiążemy zagadnienia legitymizacyjne z władzą polityczną i jej funkcjonowaniem, to już ta okoliczność wystarcza, aby kwestię legitymizacji traktować jako ważną, nawet wtedy, gdy dokonujemy jej wyłączenia poza obręb stosunków władzy, a traktujemy jedynie jako jedną z form społecznych reakcji na władzę.”1

W ramach typologii uczestnictwa w systemach organizacyjnych można wskazać motywy instrumentalno-kalkulacyjne, przymus i wiarę we wspólne wartości jako źródła uczestnictwa stabilizujące system. Tezę, iż prawomocność nie jest koniecznym warunkiem poparcia udzielonego systemom politycznym, stawia Renata Mayntz. Przedstawiła ona koncepcję fundamentalnych czynników wpływających na ogólne poparcie udzielane systemom politycznym. Wśród tych czynników znajduje się legitymacja, lecz dzieli ona miejsce


z motywami instrumentalnymi, przymusem czy kompromisami między różnymi grupami interesów.

Legitymizacja władzy jest procesem odnoszącym się zarówno do państw demokratycznych, jak i państw, których ustrój jest zaprzeczeniem demokracji.

Stabilność i trwanie struktur niedemokratycznych wyjaśniali znani sowietolodzy, m.in.: Aleksander Zinoview, Wiktor Zaslavsky, Jan Pakulski. Tłumaczyli to przez odwołanie się do takich źródeł jak: wysoka intensywność i duży zasięg przemocy, przyzwolenie bezrefleksyjne oparte na przyzwyczajeniu lub na „instytucjonalnym dopasowaniu”, samo zniewolenie osobowości w instytucjonalnych kolektywach, „masowa lojalność” wobec oficjalnego porządku, wynikająca z niemożności realizacji alternatywnych wizji porządku lub z braku
takich wizji, próby uzyskania legitymacji.2

Włodzimierz Wesołowski oprócz prawomocności, wskazuje na trzy sposoby podtrzymywania władzy państwowej: przemoc, fatalistyczne przekonania ludzi, interesowna adaptacja obywateli do systemu władzy.

Nawiązując do typologii kultury politycznej Almonda i Powella stwierdza się, że „rządzenie przez apatię oznacza bardziej czy mniej świadome popieranie poddańczej kultury politycznej, w której obywatele zorientowani są na wyjścia systemu (represje), natomiast są utwierdzeni
w apatycznych postawach w stosunku do wejść np. udział w rządzeniu, wpływ na decyzje”.3

Możemy mieć również do czynienia z zaściankową kulturą polityczną, przy czym Almond zastrzegł, że w żadnym kraju nie występuje w czystej postaci zaściankowa kultura polityczna. W niej ludzie mogą nawet sobie nie uświadamiać, że są obywatelami państwa. Utożsamiają się z najbliższą okolicą stąd też określenie zaściankowa. Ludzie ci nie interesują się polityką, nie chcą w niej uczestniczyć, nie mają poczucia politycznej kompetencji ani skuteczności


i czują się bezsilni wobec instytucji, poza tym nie są dumni z systemu politycznego swego kraju i niewiele odeń oczekują. W takim ujęciu wychodzi się z założenia, że wraz z upływem czasu ludność przyzwyczaja się do systemu politycznego i jego instytucji, zaczynając go traktować jako naturalny. Zachodzi, więc akceptacja przez nawyk.

Pisząc o koncepcji legitymizacji należy dokonać uporządkowania stosowanych pojęć. Termin „legitymizacja” (ang. legitimacy, franc. Legitime) pochodzi bądź od łacińskiego słowa legitimus, czyli zgodny z prawem (lex-prawo), bądź od słowa wywodzącego się


z łaciny średniowiecznej – legitimo.

Między prawomocnością (legitymacją) a uprawomocnieniem (legitymizacją) należy dokonać rozróżnienia, ponieważ przez legitymację rozumiemy pewien stan systemu politycznego, ładu społecznego natomiast legitymizacja definiowana jest jako proces wiodący do tego stanu. Tak, więc zamienne używanie tych terminów nie sprzyja precyzji analizy. Delegitymizacja jest procesem odwrotnym do legitymizacji.

Przez legitymizację władzy politycznej rozumiemy wytworzenie u obywateli przekonania, że ci, co rządzą są do tego uprawnieni i sposoby sprawowania władzy są prawowite.
Pierwszą historycznie koncepcją prawomocności, zgodnie z którą posiadanie czy też
dążenie do posiadania pewnych wartości są jedynym kryterium prawomocności, określa się mianem tradycyjnej.

Druga koncepcja prawomocności została wysunięta w ramach klasycznej teorii demokracji jako teoria zgody. Według klasycznych liberałów tylko ta forma rządów jest prawomocna, która gwarantuje szeroką i świadomą partycypację obywateli w procesie politycznym


i zdobywa poparcie obywateli.4

Trzecia koncepcja prawomocności jest związana ze znanymi badaczami jak np.: P. Levis,


B. Horvat, C. J. Friedrich, S. M. Lipset czy R. A. Dahl. W koncepcji tej daje się dostrzec pewne odbicie „makiawelskiej” rzeczywistości społecznej i określa ona „prawomocność jako przekonanie”. Według w/w badaczy legitymacja jest przede wszystkim rodzajem przekonania społecznego o tym, że określony obiekt systemu jest „słuszny i władczy w sferze politycznej”.5 Wedle S. M. Lipseta, legitymizacja to wysiłki podejmowane w celu wywołania i utrzymania opinii, że istniejące instytucje polityczne są najbardziej odpowiednie dla społeczeństwa. Podobnie sprecyzował legitymizację R. A. Dahl. C. J. Friedrich stwierdza, że kwestia prawomocności sprowadza się do faktu czy większość ludzi podporządkowanych danej władzy wierzy, że opiera się ona na właściwym tytule. Podobnie ujmuje sprawę
B. Horvat, który uważa, że legitymacja dotyczy zdolności systemu do wywołania
i utrzymania wiary w to, że istniejące instytucje są najbardziej odpowiednie dla społeczeństwa. Poul Levis stwierdza, że legitymizacja może być rozpatrywana jako proces obejmujący artykulację uświadamiania sobie przez rządzących ważność przesłanek swej władzy oraz ich dążenia do zapewnienia uznania tej ważności ze strony rządzonych. Legitymacja jest złożeniem takiej władzy rządu, która jest sprawowana zarówno ze świadomością ze strony rządzących, że mają oni prawo do rządzenia.6

W koncepcji legitymizacji traktowanej jako „przekonanie” widoczne jest, że prawomocność jest nierozerwalnie związana z legitymizacją. Według J. Habermasa prawomocność oznacza, że istnieją dobre argumenty przemawiające za roszczeniami porządku politycznego, by został on uznany za słuszny i sprawiedliwy. Zostaje tu uwidoczniony fakt, że prawomocność jest roszczeniem do słuszności, które może być poddawane w wątpliwość. Zarówno analityczne jak i historyczne pojęcie stosowane jest przede wszystkim w sytuacjach, w których prawomocność jest kwestionowana.

Należy również zwrócić uwagę na punkt widzenia polskiego politologa profesora Krzysztofa Pałeckiego. Zgodnie z jego koncepcją władza nie wymaga żadnego uzasadnienia, a jej uprawnienia władcze usprawiedliwia fakt posiadania władzy. Pisze: w bardziej umiarkowanej postaci ta tendencja przejawia się głównie w rozmaitych działaniach organów władzy politycznej ograniczających zakres lub skuteczność prawa obywatelskiego, działaniach nadających mu charakter fasadowy, limitujących faktyczne możliwości występowania przeciwko podmiotowi władczemu, ograniczających rolę jednostki
w państwie.7 K. Pałecki władzę polityczną zdefiniował następująco: za władzę polityczną uznajemy taką, która poprzez instytucjonalne uprzedmiotowienie lub upodmiotowienie ludzi dokonuje rozpowszechniania ochrony i kreowania dóbr publicznych.

Władzę polityczna można zdefiniować również jako system stosunków społecznych, zachodzących pomiędzy określonymi podmiotami, polegający na możliwości stosowania trwałego i instytucjonalnego przymusu w celu zmuszenia drugiej strony do określonego postępowania.8

Nosicielem władzy politycznej jest państwo natomiast jej uczestnikami są organizacje niepaństwowe oraz obywatele.

Wśród argumentów uzasadniających tytuły do rządzenia, na które powołują się rządzący, wskazuje na: genezę władzy, która może być uzasadniana m.in. takimi motywami jak:

a) pochodzenie władzy od niepodważalnego zwierzchniego autorytetu. Tym autorytetem może być bóstwo lub suweren, (np. monarcha, lud).

b) pochodzenie władzy z należycie zawartej umowy. Autorytet tkwi w powadze, świętości umowy zawartej między podstawowymi podmiotami społecznymi.

Wśród tytułów rządzenia występuje również powoływanie się na cechy władzy, a wśród nich wymienia się m.in.: zbieżność władzy z naturalnym porządkiem rzeczy; odwieczność władzy – istotną wartością jest tutaj tradycja; obowiązujące normy – pochodzenie i sposób sprawowania władzy ma być oparte na normach formalno – prawnych; bezalternatywność władzy – uwarunkowania wewnętrzne i zewnętrzne stwarzają konieczność uznania danej władzy i nawet, jeśli nie zasługuje ona na społeczne uznanie, to w tych okolicznościach jest mniejszym złem; kierowanie się wzniosłymi i szlachetnymi ideałami – idea wolności konkurencji, równość szans zdobycia własności kapitału, polityka reform łagodząca socjalne
braki systemu, obietnica powszechnego dobrobytu konsumpcyjnego, postulat nowej jakości życia to przykłady wartości które znajdowały wyraz w formułach legitymizacyjnych kapitalizmu; wartości intelektualne i informacyjne władzy – w danych zbiorowościach powinien występować autorytet „prawdziwej wiedzy”. Przedstawienie osób czy instytucji jako kompetentnych może występować w parze z eksponowaniem przewagi informacyjnej elity nad społeczeństwem; przewaga aktualnej władzy nad poprzednią; dawne sukcesy władzy – gdy nie ma aktualnych sukcesów pojawia się argument o uznawanych powszechnie przeszłych powodzeniach, mających dawać gwarancję również na przyszłość.

Według T. Biernata cechą, która w stopniu najwyższym chce się bronić przed wyeliminowaniem jest zdolność władzy do dysponowania zinstytucjonalizowanym przymusem. W odniesieniu do władzy politycznej możliwość wyłączenia tego przymusu, zagrożenia sankcjami jest traktowane jako fundamentalna cecha władzy. Zastosowanie sankcji w konkretnych sytuacjach jest dla otoczenia potwierdzeniem, że władza wprowadziła siłę, że jest zdolna do zastosowania kary, że istnieje możliwość jej wykorzystania. Cecha ta jest istotna z dwóch względów: po pierwsze odróżnia stosunek władzy od wpływu, po drugie jest ona przywołana w sprawach dotyczących legitymacji władzy.

Siła i przymus pojawiają się również jako istotne cechy władzy w teleologicznych ujęciach władzy. W ujęciu B. Russella władza jest równocześnie zdolnością nakłaniania ludzi do postępowania zgodnie z intencjami przedmiotu władczego wtedy, gdy przewiduje, że bez jego oddziaływania postąpiliby inaczej.9 W układzie władzy politycznej – władzy państwowej siła, przemoc, zagrożenie sankcją pełni szczególną rolę.

Często uznawaną cechą władzy jest również konflikt, który występuje miedzy pomiotami tego stosunku. Wystąpienie tej cechy łączy się z możliwością stosowania przymusu, ale również nagradzaniem. P. Bachrach i M. S. Baratz piszą, że stosunek władzy zachodzi wtedy, gdy istnieje konflikt, co do wartości lub dróg postępowania pomiędzy podmiotami relacji władzy.

Władzę polityczną cechuje jeszcze to, że może ona w sposób radykalny zmieniać stosunki społeczne i losy ludzi, także utrzymywać społeczny status quo albo podejmować decyzje ze społecznego punktu widzenia szkodliwe.10 Władza polityczna spełnia określone funkcje społeczne. Możemy je opisywać przy pomocy różnorakich kryteriów. Wyróżniamy funkcje władzy politycznej sensu largo – określające całe płaszczyzny działania władzy politycznej oraz sensu stricto – określające szczegółowo poszczególne rodzaje działań władzy politycznej.

Do funkcji sensu largo zaliczamy następujące funkcje: integracyjna, której celem jest zapewnienie władzy centralnej najwyższego znaczenia w kierowaniu krajem, dystrybucyjna, która jest związana z konfliktem dotyczącym społecznie pożądanych dóbr, którymi dysponują podmioty władzy, ochronna – realizowanie m.in. społecznej potrzeby bezpieczeństwa, strukturotwórcza jest powiązana z tworzeniem mechanizmów społecznych, które umożliwiłyby dostęp do rządzenia reprezentantom wszystkich ważnych grup społecznych. Tworzenie takich mechanizmów jest podstawowym zadaniem każdej władzy, która chce uniknąć rewolucji.

Funkcje, które charakteryzują najważniejsze zadania władzy odnośnie pomiotów, które są podporządkowane to: stanowienie prawa, wydawanie norm, uruchamianie środków i form instytucjonalnych zapewniających poszanowanie norm, tworzenie lub modyfikowanie organów państwowych i ustalanie, w jaki sposób obywatele biorą udział w ich składzie
i decyzjach, kierowanie państwowymi środkami represji i kontroli, powoływanie do życia instytucji użyteczności publicznej, określanie ich kompetencji, struktury wewnętrznej
i modelu funkcjonowania, mianowanie personelu w aparacie państwowym i w instytucjach użyteczności publicznej, podejmowanie decyzji w zakresie finansów państwa: ściąganie podatków, podejmowanie decyzji w imieniu państwa i prowadzenie negocjacji z innymi państwami i organizacjami ponadnarodowymi, wpływanie na działalność naukową, kulturalną, oświatową i propagandową.

Władza polityczna, aby być efektywną powinna spełniać wszystkie funkcje sensu largo


i przynajmniej większość sensu stricto.

Wykaz literatury:


  1. M. Chmaj, M. Żmigrodzki „Wprowadzenie do teorii polityki”, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej 1998,

  2. Pod redakcją B. Szmulika, M. Żmigrodzkiego „Wprowadzenie do nauki o państwie
    i polityce”, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej, Lublin 2003,

  3. T. Biernat „Legitymizacja władzy politycznej. Elementy teorii”, Adam Marszałek, Toruń 1999,

  4. M. G. Roskin, R. L. Cord, J. A. Medeiros, W. S. Jones “Wprowadzenie do nauk politycznych”, Wydawnictwo Zysk i Spółka 2001.





1 T. Biernat, Legitymizacja władzy politycznej. Elementy teorii, Adam Marszałek, Toruń 1999, s.8.

2 Pod red. B. Szmulika i M. Żmigrodzkiego, Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003, s.220.

3 Tamże, s.220.

4 M. Chmaj, M. Żmigrodzki, Wprowadzenie do teorii polityki, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1998, s.125.

5 Tamże, s.126.

6 Pod red. B. Szmulika i M. Żmigrodzkiego, Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2003, s.222.

7 M. Chmaj, M. Żmigrodzki, Wprowadzenie do teorii polityki, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1998, s.133.

8 Tamże, s. 116.

9 T. Biernat, Legitymizacja władzy politycznej. Elementy teorii, Adam Marszałek, Toruń 1999, s.50.

10 M. Chmaj, M. Żmigrodzki, Wprowadzenie do teorii polityki, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1998, s.116-117.



©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość