Strona główna

Zapis windykacyjny jako nowy rodzaj rozrządzenia testamentowego


Pobieranie 50.95 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar50.95 Kb.



Zapis windykacyjny jako nowy rodzaj rozrządzenia testamentowego

1. Zasadnicze rozrządzenia testamentowe do czasu wejścia w życie ustawy z dnia 18 marca 2011r. wprowadzającej do systemu prawnego zapis

windykacyjny.

a/ powołanie spadkobiercy na prawach właścicielskich

b/ ustanowienie zapisu na prawach wierzyciela spadku

c/ ustanowienie zapisu na rzecz osoby trzeciej nie będącej zapisobiorcą

d/ polecenie

2. Rozrządzenia testamentowe po wejściu w życie ustawy z dnia 16 marca 2011r. wprowadzającej do systemu prawnego zapis windykacyjny.

a/ ustanowienie zapisu zwykłego ( art.968§ 1 k.c.), co oznacza, że spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły).

b/ ustanowienie zapisu windykacyjnego ( art.9811§ 1 k.c.) stanowiący:

w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (zapis windykacyjny).

3. Przedmiot zapisu windykacyjnego

a/ rzecz oznaczona co do tożsamości,

b) zbywalne prawo majątkowe,

c) przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne,

d) ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności (art.9811 § 2 k.c.).

4. Obliczanie wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego.

5. Oświadczenie o przyjęciu i odrzuceniu zapisu windykacyjnego

6. Odpowiedzialność zapisobierców windykacyjnych za zachowek i długi spadkowe (art.10341 - 1o343 k.c.).

7. Rozliczenia między spadkobiercami i zapisobiercami windykacyjnymi.

Zasadnicze zmiany prawa cywilnego dokonywane w Polsce w ostatnich latach nie obejmowały- poza przepisami regulującymi dziedziczenie gospodarstw rolnych - przepisów prawa spadkowego. Dopiero z dniem 2.X.2008r. wprowadzono notarialne poświadczenie dziedziczenia, z dniem 28.VI.2009r. uległ istotnym zmianom ustawowy porządek dziedziczenia. W 2010 r. przedmiotem prac legislacyjnych były dwa projekty ustaw z nowościami legislacyjnymi do prawa spadkowego. Senacki przewidujący wprowadzenie darowizny na wypadek śmierci oraz rządowy dotyczący dziedziczenia ustawowego, wykonawcy testamentu i wprowadzenie zapisu windykacyjnego. Obydwa projekty były przedmiotem sprawozdania Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej. Ustawodawca opowiedział się za wprowadzeniem zapisu windykacyjnego.

Warto przypomnieć, że w ewolucji prawa spadkowego instytucja zapisu windykacyjnego nie stanowi novum legislacyjnego. W prawie rzymskim obowiązywały cztery rodzaje zapisów testamentowych, z których zasadnicze znaczenie zyskały dwa: zapis wywołujący skutki obligacyjne ( legatum per damnationem), i zapis wywołujący skutki rzeczowe ( legatum per vindicationem)1. Obydwa zapisy mogły być ustanowione w testamencie, przy czym legat damnacyjny polegał na tym, że zapisobierca uzyskiwał względem spadkobierców roszczenie o wykonanie zapisu, a legat windykacyjny polegał na nabyciu przez zapisobiercę ( legatariusza) z mocy prawa z chwilą śmierci testatora przedmiotu objętego zapisem. Rzymskie legatum per vindicationem odpowiada wprowadzonemu z dniem 23 października 2011r. do kodeksu cywilnego zapisowi windykacyjnemu.

W stanie prawnym obowiązującym do dnia 22 października 2011r. spadkodawca w sprawach dokonywania czynności rozporządzających na wypadek śmierci był ograniczony przepisami, według których nie mógł w sposób wiążący spadkobierców przesądzić o tym jakie przedmioty ze spadku mają przypaść poszczególnym osobom. Jeżeli majątek spadkowy dziedziczyło kilku spadkobierców, musieli najpierw przeprowadzić postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, a następnie dokonać działu spadku i określić, któremu z nich przypadną na własność poszczególne składniki majątkowe. W razie sporu pomiędzy nimi, nawet przy sporządzonym testamencie, postępowanie mogło toczyć się latami. Natomiast możliwość sporządzenia przez spadkodawcę zapisu wywoływała jedynie skutki obligacyjne. Zgodnie z art.968 § 1, spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis). Według § 2 spadkodawca może obciążyć zapisem także zapisobiercę (dalszy zapis). Zapisobierca nie jest więc, tak jak spadkobierca powołany w testamencie, następcą prawnym spadkodawcy, i to nie tylko pod tytułem ogólnym, ale także pod tytułem szczególnym. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 lutego 1999r., I CKN 1002/97 niepubl. W przypadku zapisu windykacyjnego bezpośrednia sukcesja następuje po spadkodawcy i ma charakter syngularny. Pomiędzy spadkodawcą a zapisobiercą nie istnieje węzeł prawny .2 Wskutek ustanowienia zapisu powstaje - z chwilą otwarcia spadku - między zapisobiorcą a obciążonym zapisem stosunek zobowiązaniowy, na podstawie którego zapisobierca może żądać od obciążonego spełnienia świadczenia stanowiącego przedmiot zapisu. Zatem, jeżeli przedmiotem zapisu jest udział w prawie własności nieruchomości, to do wykonania obowiązku wynikającego z zapisu konieczne jest jeszcze przeniesienie tego prawa na zapisobiercę w formie prawem przepisanej, tzn. przez zawarcie umowy rzeczowej. Wynika to z art. 156 k.c., w myśl którego, jeżeli zawarcie umowy przenoszącej własność następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego między innymi z zapisu, to ważność umowy przenoszącej własność zależy od istnienia tego zobowiązania. Odmowa zaś spadkobiercy wykonania zapisu tak określonego uzasadnia powództwo zapisobiercy z art. 64 k.c. o wydanie orzeczenia zastępującego brakujące oświadczenie woli spadkobiercy, odmawiające zawarcia w wykonaniu zapisu właściwej umowy (przewidzianej w art. 155 k.c.). Zapis stanowi podstawę tego powództwa.

Taki więc wbrew powszechnym oczekiwaniom, stwierdzenie przez spadkodawcę, że " mieszkanie zapisuje wnukowi", nie oznacza, że stanie się on z chwilą śmierci właścicielem tego mieszkania, gdyż nabywał tylko roszczenie do spadkobiercy o przeniesienie prawa własności tego mieszkania. Mogło się więc okazać, że wola spadkodawcy nie zostanie w ogóle zrealizowana. Umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna. Poza testamentem spadkodawca nie mógł w drodze innej czynności doprowadzić do przejęcia spadku.

Stan ten osłabiał istotnie swobodę testowania, nie spełniał oczekiwań społecznych i nie odpowiadał wymaganiom obrotu prawnego. Na gruncie tego prawa odmienne, niż nakazuje ustawa, ukształtowanie stosunków prawnych jest niedopuszczalne. Po drugie, że umowa o spadek po osobie żyjącej jest nieważna. W myśl przywołanych zasad nie można poza testamentem wskazać innej czynności prawnej, mocą której doszłoby do przejęcia spadku. Sprzeczna z prawem pozostałaby też umowa zawarta za życia spadkodawcy z jednym lub kilkoma spadkobiercami określająca porządek dziedziczenia i sposób przejęcia oznaczonych w niej składników majątkowych. Polskie prawo spadkowe jest w tym zakresie jednoznaczne i ściśle zakreśla granice dopuszczalnych działań osób uczestniczących w procesie spadkobrania.

W literaturze bardzo często pojawiały się głosy o konieczności zmian przepisów prawa spadkowego regulujących dysponowanie majątkiem na wypadek śmierci m.in. przez wprowadzenie zapisu windykacyjnego3. Wychodząc naprzeciw tym oczekiwaniom ustawodawca ustawą z dnia z dnia 18 marca 2011r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 85, poz.458), która weszła w życie z dniem 23 października 2011r., wprowadził do systemu prawnego zapis windykacyjny. Rozważania na ten temat należy rozpocząć od zagadnień konstrukcyjnych Mimo, że co do zasady, dysponowanie majątkiem na wypadek śmierci jest, tak jak dotychczas, wyłączną domeną prawa spadkowego, to zapis windykacyjny pozwala zapisobiercy na nabycie z chwilą śmierci spadkodawcy konkretnego przedmiotu zapisu.

Materia, której dotyczy wprowadzona regulacja jest niezwykle doniosła. Odnosi się do podstawowego prawa jednostki, jakim jest prawo do swobodnego dysponowania swoim majątkiem. Jest przy tym prawem autonomicznym właściciela, który realizuje w ten sposób jeden z atrybutów własności. Prawo to podlega też szczególnej ochronie.

Prawo cywilne z istoty swojej chroni własność, a przez wynikającą z zasad tego prawa możliwość swobodnego ukształtowania treści stosunku prawnego przyczynia się do rozwoju gospodarczego. Jest przy tym oczywiste, że swoboda kształtowania przez jednostkę treści stosunku prawnego nie jest absolutna i we współczesnym obrocie prawnym muszą istnieć od niej odstępstwa. Odstępstwa te są podyktowane rozmaitymi względami, a ich katalog w ustawodawstwach poszczególnych krajów nie jest stały. W systemach prawnych kontynentu europejskiego można dostrzec znaczną różnorodność regulacji odnoszących się do dysponowania majątkiem na wypadek śmierci. Zapis windykacyjny obowiązuje w Belgii, Hiszpanii, Francji, Grecji, Luksemburgu, Portugalii, Rumunii, we Włoszech , Japonii. W Austrii zapis windykacyjny może dotyczyć tylko nieruchomości.

Podstawowym celem wprowadzonej regulacji zapisu windykacyjnego jest umożliwienie spadkodawcy rozrządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci w sposób realizujący jego wolę.

Ustawodawca słusznie uznał, że zapis windykacyjny w testamencie jest rozwiązaniem korzystniejszym dla spadkodawcy niż umowa darowizny na wypadek śmierci. Zapis windykacyjny pozwala najpełniej urzeczywistnić wolę spadkodawcy. Spadkodawca może odwołać testament, zmienić go w każdej chwili, np. w razie zmiany sytuacji majątkowej. Jego treść pozostaje tajna do chwili śmierci, co nie wpływa na relacje rodzinne. Zapisobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe, zatem nie wpłynie to na zaspokojenie wierzycieli spadkodawcy. W tym jest przewaga zapisu windykacyjnego nad darowizną na wypadek śmierci, która miała stanowić alternatywę dla testamentu i zapisu windykacyjnego, jednak tych zalet miała być pozbawiona. Zasadniczą jej wadą była niemożliwość odwołania.

Zapis windykacyjny zacznie obowiązywać od 23.X.2011r. obok zapisu dotychczasowego o skutkach obligacyjnych (art.968 § 1), którego nazwa zmieni się na zapis zwykły.

Wymienione blaski zapisu windykacyjnego nie oznaczają, że jest to regulacja doskonała. O mankamentach w dalszej części.

Zapis windykacyjny może być ustanowiony tylko przez osobę mającą zdolność testowania i tylko w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego Zgodnie z art.9811§ 1 k.c. w testamencie tak sporządzonym spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (zapis windykacyjny). Przepis ten zawiera legalną definicję zapisu windykacyjnego, według której dla jego skuteczności wymagana jest forma notarialna, z treści testamentu musi wynikać skutek rzeczowy. Zastrzeżenie formy pisemnej daje gwarancję prawidłowego wykorzystania tej instytucji. Rzeczą notariuszy będzie pouczenie testatora o skutkach zapisu zwykłego i windykacyjnego oraz nadanie właściwej treści. Ustawa nie określa sankcji niezachowania zastrzeżonej formy notarialnej. Ma więc zastosowanie art.73 § 2 k.c. według którego niezachowanie wymaganej formy powoduje nieważność danej czynności prawnej. Nie dotyczy to jednak wypadków, gdy zachowanie formy szczególnej jest zastrzeżone jedynie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej. Moim zdaniem zapis windykacyjny sporządzony w innej formie niż notarialna, np. w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym jest nieważny. Nie oznacza to jednak, że nie można go potraktować jako zapis zwykły w rozumieniu art.961 k.c., jeżeli przy zastosowaniu reguł interpretacyjnych zawartych w tym przepisie, z treści testamentu będzie wynikać w sposób niebudzący wątpliwości, że wolą testatora było ustanowienie zapisu, a nie powołanie do dziedziczenia, gdyż do ważności zapisu zwykłego nie jest wymagana żadna szczególna forma, wystarczy zachowanie jednej z form dowolnych.. Zdecydowanego stanowiska w tej kwestii nie zajmuje E. Skowrońska- Bocian , ogranicza się do stwierdzenia, że wyłączenie dopuszczalności ustanowienia zapisu windykacyjnego w testamencie sporządzonym w innej niż notarialna formie może budzić wątpliwości.4

Rzeczy majątkowe, które mogą być przedmiotem zapisu windykacyjnego określa w sposób enumeratywny art. 9811 § 2 k.c. stanowiąc: Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:

1) rzecz oznaczona co do tożsamości,

2) zbywalne prawo majątkowe,

3) przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne,



  1. ) ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności.

Jest to więc katalog zamknięty.

Przedmiotem zapisu mogą być zarówno rzeczy ruchome, jak i nieruchomości, Mogą być pieniądze, ale tylko w takiej sytuacji, w której będą oznaczone co do tożsamości np. określone monety, w konkretnym sejfie, ale już nie określona suma pieniędzy. Może być rzecz przyszła określona co do tożsamości, jeżeli najpóźniej w chwili otwarcia spadku rzecz ta będzie istniała i testator będzie jej właścicielem.

Przez zbywalne prawo majątkowe należy rozumieć prawa bezwzględne i względne, ustawodawca użył tego sformułowania w szerokim tego słowa znaczeniu, bez żadnych ograniczeń, czy wyłączeń. Nie może być przedmiotem zapisu np. prawo pierwokupu, niezbywalne wierzytelności, których przelew sprzeciwiałby się ustawie ( art.509 § 1 k.c.)5. Z wyodrębnionych mas majątkowych przedmiotem zapisu może być przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne. W kwestii czy przedmiotem zapisu może być np. przyjęty spadek (art.1051 k.c.) stanowiska są podzielone. Przeważa stanowisko dopuszczające taką możliwość. Jego zwolennicy jako zasadniczy argument przytaczają kryteria pozwalające oddzielić te składniki majątku testatora od pozostałych i wskazują art.551, 553. 922 k.c.6 .Odmiennego zdania jest W. Żukowski , który odwołuje się do art.9811§ 2 akcentując, że przepis ten nie wymienia wśród dopuszczalnych przedmiotów zapisu windykacyjnego innego rodzaju prawnie wyodrębnionych mas majątkowych. Dodatkowo podkreśla, że spadkobiercy nie przysługuje żadne prawo na spadku jako całości, które mogłoby zostać potraktowane jako zbywalne prawo majątkowe w rozumieniu art. 9811§ 2pkt.2 k.c., co prowadzi do wniosku, że przedmiotem zapisu nie może być np. przyjęty spadek względnie udział w przyjętym spadku po innej osobie (art.1051 k.c.)7. Mogą natomiast być przedmiotem zapisu windykacyjnego jego zdaniem poszczególne zbywalne majątkowe prawa wchodzące w skład przyjętego spadku. Nie mogą być też przedmiotem zapisu windykacyjnego prawa związane ściśle z osobą spadkodawcy oraz te, które przechodzą na określone osoby niezależnie od tego czy są spadkobiercami.

Zapisem windykacyjnym mogą być objęte przedmioty majątkowe wymienione w art. 9811 § 2 k.c. należące do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej (Uchwała SN z dnia 18 lipca 2012 r. III CZP 46/12 LEX 1170492

Testator może zapisać w swej ostatniej woli także rzecz czy prawo, które nie należą do jego majątku w chwili sporządzania testamentu.

Sporządzając testament w formie aktu notarialnego, spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu, którym może być rzecz, zbywalne prawo majątkowe, ustanowione na rzecz zapisobiercy użytkowanie czy służebność, jak również przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, które należą do majątku wspólnego małżonków.

Z uzasadnienia : Sąd Okręgowy w Opolu oddalił zażalenie wnioskodawczyni. Uznał, że z art. 35 k.r.o. wynika, iż w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej żaden z małżonków nie może rozporządzać ani zobowiązywać się do rozporządzenia udziałem w całym majątku wspólnym lub w jego poszczególnych składnikach, które w razie ustania wspólności by mu przypadły. W ocenie Sądu Okręgowego, spadkodawca musi mieć prawo do przedmiotu zapisu windykacyjnego oraz do rozporządzania nim nie tylko w chwili otwarcia spadku, lecz już w chwili testowania. Badanie tych okoliczności uzasadnia wprowadzenie wymagania sporządzenia testamentu w formie aktu notarialnego, jeżeli jednym z postanowień tego testamentu miałoby być ustanowienie zapisu windykacyjnego. Co więcej, wysokość udziałów poszczególnych małżonków we wspólnym majątku może okazać się nierówna, a tymczasem dokładnie w chwili otwarcia spadku musi być jasne, co jest przedmiotem zapisu windykacyjnego. Sąd Okręgowy stwierdził również, że bezwzględny charakter przepisów prawa spadkowego wymaga, aby w razie wątpliwości przyjąć ich wykładnię literalną.

W piśmiennictwie (krytyczna glosa do tego postanowienia) trafnie podkreślono, że art. 35 k.r.o. dotyczy wyłącznie czynności prawnych inter vivos, nie może zatem być przeszkodą do ustanowienia zapisu windykacyjnego, którego przedmiotem miałby zostać udział w majątku wspólnym małżonków. Funkcją tego przepisu jest niedopuszczenie osób trzecich do sfery prawnej majątku wspólnego w trakcie trwania wspólności, lecz nie wówczas, gdy wspólność ustaje, co dzieje się najpóźniej z chwilą śmierci jednego z małżonków.

Za stanowiskiem uznającym dopuszczalność ustanawiania zapisów windykacyjnych, obejmujących przedmioty wchodzące w skład wspólnego majątku małżonków, przemawiają też dalsze argumenty.



O zasadności tego poglądu świadczy przede wszystkim wykładnia językowa art. 9811 § 2 k.c. Wskazany w tym przepisie katalog dotyczy wyłącznie potencjalnych przedmiotów zapisu windykacyjnego. Nie określa on zwłaszcza, kiedy testator może dysponować przedmiotem zapisu: czy w chwili testowania, chwili otwarcia spadku, czy w całym okresie między sporządzeniem aktu ostatniej woli a otwarciem spadku. Charakter prawny mortis causa zapisu windykacyjnego nakazuje oceniać skuteczność takiego rozrządzenia z uwzględnieniem stanu, jaki ma miejsce w chwili otwarcia spadku. Wcześniej, choć czynność taka została już dokonana, nie wywołuje ona żadnych skutków prawnych i może być swobodnie zmieniona. Kwestia, kiedy testator ma dysponować przedmiotem zapisu windykacyjnego, została uregulowana w odrębnym przepisie - w art. 9812 k.c. Nie ma zatem żadnych podstaw, zwłaszcza w wykładni językowej, aby ograniczać możliwość dysponowania określonymi przedmiotami tytułem zapisu windykacyjnego, stosując jako kryterium to, czy w chwili testowania testator może nimi dysponować. Oznacza to, że za dopuszczalne należy przyjąć rozporządzanie tytułem zapisu windykacyjnego rzeczami i prawami przyszłymi oraz cudzymi. Inną kwestią jest skuteczność takich rozrządzeń, która jest oceniana na podstawie art. 9812 k.c.

Zgodnie z przepisem art. 9811§ 2 k.c. generalnie wyłączone zostały z przedmiotu zapisu windykacyjnego rzeczy oznaczone co do gatunku. Unormowanie to budzi zastrzeżenia. Zasadniczym argumentem przytaczanym na rzecz przyjętej regulacji jest niemożliwość koniecznej konkretyzacji tj. określenia która konkretnie rzecz spośród zbioru rzeczy spełniających cechy gatunkowe wskazane w treści zapisu, przejdzie na własność zapisobiercy. M. Niedośpiał uważa, że nie ma przeszkód prawnych, aby przedmiotem zapisu była wchodząca w skład spadku rzecz oznaczona co do gatunku. Zakłada, że funkcje konkretyzacji wymaganą art.155 § 2 k.c. przy zapisie windykacyjnym pełniłoby przeniesienie posiadania i z tą chwilą przechodziłaby dopiero własność.8 Zwolennicy tej regulacji stawiając pytanie, kto miałby tej konkretyzacji dokonywać, przyjmują że spadkobiercy. Jeśli jednak nie wywiążą się z tego obowiązku, to zapisobierca musiałby wystąpić na drogę sądową. Niejasny byłby wówczas status zapisobiercy i przedmiotu zapisu w okresie od śmierci testatora do chwili dokonania konkretyzacji i nabycia własności przez zapisobiercę. Dlatego uważają, że lepszym rozwiązaniem jest wyłączenie dopuszczalności zapisu windykacyjnego co do rzeczy oznaczonych co do gatunku.9 Zrozumiałym jest, że do przejścia własności takich rzeczy zgodnie z art.155 § 2 k.c. konieczne jest ich wyodrębnienie oraz przeniesienie posiadania na nabywcę. Moim zdaniem błędne byłoby przyjęcie, że nigdy nie może to być wykonalne z chwilą otwarcia spadku. Sam spadkodawca przed śmiercią może bowiem te rzeczy skonkretyzować by zapis mógł być skuteczny. Podobnie jak przy zapisie windykacyjnym rzeczy przyszłej, która nie istniała w chwili sporządzania testamentu, jednak już istnieje w chwili otwarcia spadku. Skoro więc nie ma przeszkód by taka rzecz przyszła mogła być przedmiotem zapisu windykacyjnego, to tym samym nie ma racjonalnych przesłanek do generalnego wyłączenia z przedmiotu zapisu windykacyjnego rzeczy wprawdzie oznaczonych co do gatunku, jednak skonkretyzowanych na datę otwarcia spadku.

Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być użytkowanie i służebność. Ponieważ ustawodawca w art.9812 k.c. używa określenia „służebność” bez żadnych ograniczeń, czy wyłączeń, należy przyjąć, że przedmiotem tym może być zarówno służebność osobista, jak i gruntowa oraz służebność przesyłu, przy czym ustanowione w zapisie windykacyjnym wszystkie te prawa ograniczone nie istnieją w chwili sporządzania testamentu, lecz powstaną dopiero z chwilą otwarcia spadku.

Przy ustanowieniu służebności osobistej spadkodawca powinien określić dokładnie nieruchomość obciążoną, imiennie osobę fizyczną, a przy ustanowieniu służebności gruntowej dokładnie określić nieruchomość obciążoną i władnącą z podaniem numeru księgi wieczystej, natomiast przy służebność i przesyłu dokładnie określić przedsiębiorcę i treść służebności, jak tego wymaga art.3951 k.c.

Prawidłowa wykładnia art.981 2 § 2 pkt.4 k.c. prowadzi do wniosku, że jest to przepis szczególny w stosunku do przepisów art. 285 § 1, art.296 i art.3052 k.c. stanowiących o umownym sposobie powstania służebności. Ograniczając przedmiotowy zakres dopuszczalności objęcia zapisem windykacyjnym praw rzeczowych ograniczonych do użytkowania i służebności , jak można przypuszczać, ustawodawca miał na uwadze to, że do powstania innych ograniczonych praw rzeczowych konieczne jest dokonanie dodatkowych czynności na chwilę otwarcia spadku, co byłoby niewykonalne np. do powstania hipoteki konieczny byłby jeszcze wpis do księgi wieczystej. Jednakże i takie ograniczenie moim zdaniem nasuwa zasadnicze zastrzeżenia i stanowi zbędny zabieg legislacyjny. Wystarczy bowiem przykładowo wskazać ustanowienie służebności gruntowej za wynagrodzeniem, na której nie zależy właścicielowi nieruchomości władnącej. Wprawdzie zgodnie z art.9815 zapisobierca windykacyjny może zapis odrzucić, jeśli jednak uchybi terminowi do złożenia w tym przedmiocie oświadczenia, to może złożyć wniosek o przywrócenie terminu do złożenia takiego oświadczania albo niechciana służebność i tak powstanie.



Ograniczeniem przedmiotowego zakresu zapisu windykacyjnego i tym samym swobody testatora jest art. 9812 k.c. według którego zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia. Jeżeli przedmiotem zapisu jest ustanowienie dla zapisobiercy użytkowania lub służebności, zapis jest bezskuteczny, gdy w chwili otwarcia spadku przedmiot majątkowy, który miał być obciążony użytkowaniem lub służebnością nie należy do spadku albo spadkodawca był zobowiązany do jego zbycia - dotyczy to chwili otwarcia spadku, a nie sporządzania zapisu.

Np. w chwili otwarcia spadku toczy się sprawa o zobowiązanie spadkodawcy do przeniesienia prawa własności nieruchomości w wykonaniu zobowiązania z zawartej umowy przedwstępnej. Od jej wyniku będzie zależała skuteczność sporządzonego przez spadkodawcę zapisu windykacyjnego , którego przedmiot stanowi ta nieruchomość.

Art. 9813. § 1. Zastrzeżenie warunku lub terminu uczynione przy ustanawianiu zapisu windykacyjnego uważa się za nieistniejące. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia zapis nie zostałby uczyniony, zapis windykacyjny jest nieważny. Przepisów tych nie stosuje się, jeżeli ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku.

§ 2. Zapis windykacyjny nieważny ze względu na zastrzeżenie warunku lub terminu wywołuje skutki zapisu zwykłego uczynionego pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, chyba że co innego wynika z treści testamentu lub z okoliczności.

Art. 9814. Spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym osobę, na której rzecz uczynił zapis windykacyjny.

Art. 9815. Przepisy o powołaniu spadkobiercy, przyjęciu i odrzuceniu spadku, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności stosuje się odpowiednio do zapisów windykacyjnych.

Art. 9816. W sprawach nieuregulowanych w niniejszym rozdziale oraz w przepisach szczególnych do zapisu windykacyjnego stosuje się odpowiednio przepisy o zapisie zwykłym.";

Zapis windykacyjny można ustanowić na rzecz osoby fizycznej i prawnej, fizyczna musi w chwili śmierci żyć, a prawna istnieć. Przewidziane w art.9815 odesłanie oznacza, że do zapisobiercy należy odpowiednio zastosować przepisy o zdolności do dziedziczenia i niegodności. Może być uznany za niegodnego nabycia przedmiotu zapisu w drodze powództwa wytoczonego na podstawie art.928 k.c.

Zapisobierca odpowiada za zachowek zaraz po spadkobiercach, a także za długi spadkowe w ten sposób, że do działu spadku solidarnie ze spadkobiercami, a od chwili działu spadku proporcjonalnie do wartości otrzymanego przysporzenia.


Nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego


Nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego następuje z chwilą otwarcia spadku i nie jest uzależnione od dodatkowych przesłanek ani np. od wpisu do Kw, ani zatwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu.

Przedmiot zapisu nie wchodzi w skład spadku dziedziczonego przez spadkobierców.

Ponieważ art.9815 stanowi o .. oznacza to, że nabycie przedmiotu zapisu ma charakter tymczasowy, ponieważ może on w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o uczynieniu na jego rzecz zapisu odrzucić go, może go przyjąć, z tym że nie ma znaczenia czy przyjmie go wprost, czy z dobrodziejstwem inwentarza, gdyż zgodnie z art.10343 jego odpowiedzialność jest ograniczona do wartości przedmiotu zapisu. Bezskuteczny upływ tego terminu oznacza przyjęcie zapisu ( art.1015 k.c.). Jeżeli przed upływem tego terminu zapisobierca umrze, to termin do złożenia o przyjęciu bądź odrzuceniu zapisu wynosi zgodnie z art.1017 k.c. 6 miesięcy od jego śmierci tzw. transmisja. Oświadczenie nie może być złożone pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu i nie może być odwołane. ( art.1018 k.c.).

Oświadczenie upadłego zapisobiercy o odrzuceniu zapisu będzie bezskuteczne w stosunku do masy upadłości ( art.123 pr.u i n.).

Jeżeli zapisobierca pozostaje w ustroju wspólności ustawowej małżeńskiej to przedmiot zapisu stanowi jego majątek osobisty ( art.33 pkt.2 k.r).

Jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości zgłoszono po śmierci dłużnika uczyniony przez niego zapis jest bezskuteczny wobec masy upadłości

Jeżeli zapisobierca jest cudzoziemcem, a przedmiotem zapisu nieruchomość położona w Polsce to musi on uzyskać zgodnie z art.1 ust.4 ustawy o nabywaniu nieruch. przez cudzoziemców zezwolenie ministra spraw wewnętrznych , a jeżeli nie uzyska to przedmiot zapisu wchodzi w skład spadku i podlega dziedziczeniu.

Dział spadku


przedmiot zapisu windykacyjnego uczyniony na rzecz spadkobierców ustawowych w odróżnieniu od zapisu zwykłego przy dziale spadku podlega zaliczeniu na schedy spadkowe tak jak darowizna, ale tylko na rzecz spadkobierców wymienionych w art.1039 § 1 k.c. np. uczynił zapis

określonych monet wartości 100 tys zł na rzecz małżonków, z których mąż jest jego spadkobierca, to zalicza się monety wartości 50 tys zł. ( por. wyrok SN z 30.10.2003r.IV CK 158/03).

Przy obliczaniu zachowku zapis windykacyjny podlega doliczeniu do spadku ( art.993 k.c.). według stanu z chwili otwarcia spadku ,i cen z chwili ustalania zachowku ( art.995 k.c.). Zapis dokonany na rzecz spadkobiercy uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek ( art.996 uprawniony do zachowku dalszy zstępny).
Odpowiedzialność zapisobiercy windykacyjnego za długi spadkowe regulują art.10341 – 10343 k.c.
Od otwarcia spadku do działu zapisobiercy i spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe solidarnie, co oznacza, że wierzyciel spadku będzie mógł żądać całości lub części świadczenia od nich łącznie, od kilku lub od każdego z osobna, a zaspokojenie przez któregokolwiek zwolni pozostałych ( art.366 k.c.) solidarność bierna i zgodnie z art.10342 ma regres w wysokości proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń.

Od chwili działu spadkobiercy i zapisobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanych przysporzeń. Zatem zapisobierca zapisu windykacyjnego jest legitymowany do złożenia wniosku o dział spadku mimo, że nie uczestniczy we wspólności majątku spadkowego, bo jest zainteresowany w zerwaniu łączącej go węzła solidarności.


Opracowała

Dr Helena Ciepła




1 J.S. Piątowski, Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 2002, s.57.

2 M. Niedośpiał, Swoboda testowania, Bielsko Biała 2004, s.93 i n., J. Górecki, Zapis windykacyjuny – uwagi de lege ferenda (w) E. Drozd, AS. Oleszko, M. Pazdan (red), Rozprawy z prawa prywatnego, prawa o notariacie i prawa Europejskiego , Kluczbork 2007, s.129 i n. i H. Witczak, Zapis windykacyjny, EP 2011 nr 5, s.4 i n.

3 M. Niedośpiał, Zasadnicze rozrządzenia testamentowe, SP 1997, z.2, s.70 i K.Łaski, Postępowanie spadkowe, Proponowane kierunki zmian, NPN 2001, nrf 7-8, s.86 i n., J. Biernat, Z problematyki tzw. testamentu działowego w polskim prawie spadkowym, PS 2005, nr 4, s. 48 i n.

4 E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do kodeksu cywilnego, Księga czwarta Spadki, LexisNexis, wydanie 10 s.185.

5 W. Żukowski, Projektowane wprowadzenie zapisu windykacyjnego do polskiego prawa spadkowego, KPP 2010, nr 4, s.1033.

6 J. Górecki, Zapis windykacyjny – uwagi de lege ferenda (w) E. Drozd, AS. Oleszko, M. Pazdan (red), Rozprawy z prawa prywatnego, prawa o notariacie i prawa Europejskiego , Kluczbork 2007, s.136 i n.

7 W. Żukowski, op.cit. s.1033.

8 M. Niedośpiał, op.cit. s.67.

9 J. Górecki, Rozprawy...s.136 i W. Żukowski, oip.cit.s.1032, E. Skowrońska- Bocian, op.cit. s.185.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość