Strona główna

Zróżnicowanie stopy zwrotu z wyższego wykształcenia w Polsce


Pobieranie 31.37 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar31.37 Kb.
Zróżnicowanie stopy zwrotu z wyższego wykształcenia w Polsce.
Paweł Strawiński

Uniwersytet Warszawski

Wydział Nauk Ekonomicznych

pstrawinski@wne.uw.edu.pl


Kwiecień 2010.

Inwestycja w kapitał ludzki jest w każdej sytuacji szansą dla jednostek, rodzin, przedsiębiorstw i społeczeństwa. Jest ona najprostszym sposobem na zwiększenie dobrobytu społecznego i poziomu zamożności. Jednocześnie akumulacja kapitału społecznego przyczynia się do rozwoju technologicznego i gospodarczego. Obecnie, w dobie globalizacji, połączonych rynków i ekspansji gospodarki opartej na wiedzy, inwestycje w kapitał ludzki stały się koniecznością. Całkowite korzyści płynące z inwestycji w wykształcenie są wyższe niż ekonomiczna stopa zwrotu, która jest szacowana w niniejszym artykule. Badanie pomija wiele trudnych do zmierzenia i do kwantyfikacji aspektów działalności człowieka, takich jak rozwój osobowości, społeczne interakcje czy odczucie dobrostanu. Wszystkie one stanowią część społecznego zwrotu edukacji, czyli korzyści jakie odnosi całe społeczeństwo z faktu że jego poszczególni członkowie zwiększają zasób swojej wiedzy i umiejętności.


Prywatna stopa zwrotu z wykształcenia w wielu pracach jest utożsamiania z tzw „wage premium” czyli dodatkowym wynagrodzeniem jakie można przypisać posiadaniu wyższego wykształcenia. Mierzy wielkość dodatkowych przychodów finansowych osiąganych dzięki uzyskaniu wyższych kwalifikacji. Wiele badań ekonomicznych przeprowadzonych w różnych krajach wskazuje na pozytywny związek między poziomem posiadanego wykształcenia a uzyskiwanymi zarobkami. Badaniach dotyczące Stanów Zjednoczonych wskazują, że każdy dodatkowy rok edukacji przekłada się na 7,5% wzrost zarobków [D. Acemoglu i J. Angrist 1999]. W sąsiedniej Kanadzie Y. Bar-Or wraz ze współpracownikami oszacował stopę zwrotu ze studiów wyższych na 30 % [Y. Bar-Or i in 1995]. Z kolei R. Blundell i in. [2001] za pomocą różnych metod ekonometrycznych wykazali, że dyplom studiów uniwersyteckich przyczynia się do wzrostu przeciętnej płacy w Wielkiej Brytanii o 25%. W innym badaniu dotyczącym tego samego państwa D. Card [1999] oszacował roczną stopę zwrotu z dodatkowego roku studiów wyższych na 6 do 11% w zależności od wybranego kierunku.
Podobne wyniki uzyskano w badaniach dotyczących innych państw należących do Unii Europejskiej. G. Brunello, S. Coni i C. Lucifora [2001] analizując dane z włoskiego rynku pracy uzyskali oszacowanie przeciętnej rocznej stopy zwrotu ze studiów wyższych na poziomie 6,2% dla mężczyzn, oraz 7,5% dla kobiet. Ten wynik został potwierdzony w badaniu C. Mendolichcio [2005]. Wykazała ona, że stopa zwrotu z edukacji na poziomie wyższym jest w większości krajów wyższa dla kobiet i waha się w przedziale 7-12%, gdy dla mężczyzn w przedziale 6,5-11%. Zbliżone wyniki, w badaniu dotyczącym piętnastu krajów należących do Unii Europejskiej, uzyskali C. Harmon H. Oosterbeek i I. Walker [2002] szacując przeciętna stopę zwrotu na 6,5%. A. de la Fuente [2003] w raporcie przygotowanym dla Komisji Europejskiej oszacował roczną stopę zwrotu z edukacji na 6,2%, podkreślając, że w długim okresie pojawia się dodatkowa premia w wysokości około 3,1% z racji szybszego rozwoju technologicznego.
Jak zauważył G. Psacharopoulos [1993], stopa zwrotu z inwestycji w wyższe wykształcenie zmniejsza się wraz ze wzrostem poziomu dochodu narodowego na osobę. W związku z tym, należy spodziewać się, że w krajach Europy Środkowo Wschodniej, a więc i w Polsce, stopa zwrotu z edukacji będzie przeciętnie wyższa niż w krajach, które wcześniej przystąpiły do Unii Europejskiej. W dłuższym okresie czasu, wraz z postępującym rozwojem gospodarczym, przeciętna stopa zwrotu będzie maleć. Badania empiryczne dotyczące szkolnictwa w krajach Europy Środkowej i Wschodniej wskazują jednak na inne wyniki. A. Newell i B. Reilly [1999] przeanalizowali ewolucję rozkładu zarobków w dziecięciu państwach przechodzących transformację ustrojową, potwierdzając powszechne odczucie, iż w gospodarkach centralnie planowanych zwrot z tytułu wyższego wykształcenia był relatywnie niski. Oszacowali oni stopę zwrotu z wyższego wykształcenia na 2%. Do podobnej konkluzji w swoim badaniu dotyczącym Białorusi doszli F. Pastore i A. Verashchagina [2006]. Proces transformacji i decentralizacji przyczynił się do wzrostu stóp zwrotu z wykształcenia wyższego. Osiągnęło ono w połowie lat dziewięćdziesiątych poziom 4-5% w zależności od kraju. Porównując to z wynikami G. Psacharopoulos [2003], który dla krajów rozwiniętych oszacował zwrot ze studiów wyższych w przedziale 7-12% rocznie, okazuje się, że w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, wyższe wykształcenie nie było doceniane. Co prawda wiązał się z jego posiadaniem prestiż społeczny, lecz nie miało to przełożenia na wysokość uzyskiwanych zarobków.
Przeważająca większość powyżej cytowanych prac przyjmuje wykształcenie za produkt homogeniczny. Jednakże, bardziej szczegółowe badania pokazują, że stopa zwrotu z wyższego wykształcenia nie jest stała, a zależy od dziedziny, w której to wykształcenie uzyskano. Niniejsze badanie ma dwa cele. Pierwszy, o charakterze eksploracyjnym, zakłada kwantyfikowanie stopy zwrotu z wyższego wykształcenia osiąganej na różnych kierunkach studiów. Po drugie, ich porównanie w celu zbadania, czy w Polsce dla pracodawców wyższe wykształcenie jest sygnałem informującym o wyższych zdolnościach, czy może uznanie zdobywają specyficznie ukierunkowane umiejętności uzyskiwane podczas studiów.

Na podstawie danych pochodzących z podstawie danych jednostkowych pochodzących z Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności przeprowadzonego w trzecim kwartale 2009. Dane z trzeciego kwartału są najlepszym wyborem do tego typu analizy, gdyż stopa zatrudnienia i bezrobocia są w tym kwartale najbardziej zbliżone do wartości średniorocznych, poza tym wysokość płac nie jest zakłócona przez czynniki sezonowe takie jak premie, czy sezon urlopowy. Przeprowadzono próbę oszacowania stopy zwrotu z wyższego wykształcenia dla poszczególnych kierunków kształcenia. Wyniki mają charakter wstępny.



W bazie BAEL za trzeci kwartał 2008 roku znajdują się informacje o 52556 osobach w wieku od 1 do 107 lat. Po ograniczeniu próby do wieku aktywności zawodowej 18-65 lat pozostają informacje o 35276 osobach. Bariera 18 lat wynika z obowiązku szkolnego. Gdy celem jest zbadanie efektów płacowych wykształcenia próbę należy ograniczyć do osób, które zakończyły edukację. Ponadto, niezbędne są informacje o uzyskiwanych zarobkach i kierunku wykształcenia. Poziomem odniesienia dla osób z wyższym wykształceniem, są osoby nie podejmujące trzeciego etapu edukacji, czyli z wykształceniem conajmniej średnim, co bardziej zawęża próbę do 13816 osób. Jest to wystarczająca liczebność by podjąć próbę oszacowania stopy zwrotu z różnych kierunków kształcenia. Struktura kierunków wyższego wykształcenia została zaprezentowana w tabeli 1.
Tabela 1. Struktura kierunków wyższego wykształcenia.

Kierunek studiów

Procent populacji

Pedagogiczne

5,53 %

Humanistyczne

3,31 %

Społeczne

21,34 %

Ścisłe

5,59 %

Techniczne

23,27 %

Rolnicze

6,30 %

Zdrowie

4,69 %

Usługi

6,22 %

Ogólne/inne

23,75 %

Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych BAEL 2008.
Dane przedstawione w Tabeli 1 są spójne z informacjami o liczbie studentów w różnych typach uczelni wyższych prezentowanych przez GUS.
Na podstawie zebranej próby oszacowano dwa typy modeli. Po pierwsze, obliczono stopy zwrotu z uzyskania wyższego wykształcenia w danej dziedzinie nauki, bez uwzględniania wykształcenia ogólnego. W celu porównań z badaniami prowadzonymi w innych krajach wyniki zaprezentowano w postaci rocznych stóp zwrotu, czyli hipotetycznego zysku z kolejnego roku kształcenia w danym kierunku. Uzyskane rezultaty należy interpretować jako dodatkowa korzyć wynikająca z uzyskania wyższego wykształcenia w danej dziedzinie w stosunku do uzyskania wykształcenia średniego. Po drugie, w celu porównania korzyści z różnych kierunków studiów odniesiono przeciętną stopę zwrotu z wykształcenia w danej dziedzinie do średniej stopy zwrotu z wyższego wykształcenia uzyskanego na innych kierunkach kształcenia.
Tabela 2. Stopy zwrotu wewnątrz kierunków kształcenia

Kierunek studiów

Stopa zwrotu

Polska

8,84 %

Pedagogiczne

11,04 %

Humanistyczne

6,66 %

Społeczne

11,08 %

Ścisłe

10,82 %

Techniczne

11,97 %

Rolnicze

8,90 %

Zdrowie

10,17 %

Usługi

7,73 %

Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych BAEL 2008.
Oszacowanie rocznej stopa zwrotu z wyższego wykształcenia na poziomie 8,84% należy uznać poprawne (por. Strawiński, 2008). Natomiast porównanie wartości dla poszczególnych kierunków wskazuje, że premia z tytułu wyższego wykształcenia wynosi około 10% za każdy rok spędzony na studiach wyższych (w przypadku ich pozytywnego ukończenia). Najmniej opłacalne jest uzyskanie wyższego wykształcenia w stosunku do posiadania wykształcenia średniego na kierunkach humanistycznych i związanych z usługami, a najbardziej opłacalne na kierunkach technicznych oraz społecznych i pedagogicznych.
Jeżeli spojrzymy porównawczo na różne kierunki kształcenia to z danych BAEL wyłania się odmienny obraz niż z ten zbudowany na podstawie danych Diagnozy Społecznej. Podstawową różnica w analizach, jest uwzględnienie w danych BAELowskich dużej i zróżnicowanej grupy osób o wykształceniu ogólnym. Z porównania relatywnych przychodów wynika, że najbardziej opłacalną inwestycją są studia w dziedzinach społecznych (ekonomia, prawo) Przynoszą ona przeciętną stopę zwrotu o ponad 6% wyższą od średniej stopy zwrotu z wyższego wykształcenia. Kolejnym najlepiej wynagradzanym kierunkiem są studia w zakresie zdrowia i opieki społecznej, aczkolwiek dodatnia różnica nie jest istotna w sensie statystycznym. Absolwenci tych kierunków pracują dostarczając usługi dla ludności o wysokim stopniu specjalizacji. Najgorzej wynagradzaną grupą są absolwenci wyższych studiów na kierunkach związanych z rolnictwem. Należy jednak pamiętać, że wydajność w sektorze rolniczym w dużo mniejszym stopniu zależy od wiedzy i umiejętności pracownika niż w innych dziedzinach gospodarki. Innymi relatywnie słabo opłacalnymi dziedzinami kształcenia są studia pedagogiczne i w zakresie usług. W pierwszym przypadku jest to efekt niskich płac nauczycieli, w drugim przypadku wynika to z niższej niż przeciętna dla Polski wartości wyższego wykształcenia wewnątrz tej grupy.
Tabela 3. Stopy zwrotu w stosunku do średniej stopy zwrotu w Polsce

Kierunek studiów

Różnica ze średnią stopą zwrotu

Pedagogiczne

-15,52 %*

Humanistyczne

-2,00 %

Społeczne

6,31 %*

Ścisłe

-1,48 %

Techniczne

-2,25 %

Rolnicze

-13,76 %*

Zdrowie

2,58 %

Usługi

-4,81 %*

Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych Diagnoza Społeczna 2009

* oznacza istotność różnicy stopy zwrotu na danym kierunku kształcenia ze średnią wartością dla Polski na poziomie istotności 5%.



W pełnym badaniu powyższe obliczenia zostaną przeprowadzone na większej probie.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość