Strona główna

Zygmunt Madeja ptzn koszalin


Pobieranie 0.62 Mb.
Strona1/10
Data18.06.2016
Rozmiar0.62 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Zygmunt Madeja

PTZN Koszalin


Dopóki szukamy szczęścia w świecie zewnętrznym, poza

naszym umysłem, jesteśmy zagrożeni uzależnieniem. Gdy

umysł wpada w błędne koło uzależnienia, spokój umysłu

pozostaje poza naszym zasięgiem”

[Lee Jampolsky]

NEUROCHEMICZNE, PSYCHOBIOLOGICZNE I NEUROPSYCHOLOGICZNE ASPEKTY UZALEŻNIENIA



Wprowadzenie

Nasilające się w kulturze Zachodu zjawisko politoksykomanii rozszerza problemowo i zjawiskowo zakresy dotychczasowych pojęć i definicji w heurystykach epidemiologii uzależnienia. Wiąże się ono z produkowaniem i wprowadzaniem na rynek przez przemysł farmaceutyczny syntetycznych preparatów o działaniu uzależniającym. Politoksykomanię poprzedziła powszechna dostępność syntetycznych środków o działaniu przeciwbólowym Wörz 1992, 246-248), nasennym i uspokajającym, a następnie substancji o działaniu psychostymulującym i środków psychodysleptycznych o działaniu halucynogennym.

Istotą politoksykomanii jest fakt używania wielu rozmaitych środków syntetycznych. Bardzo często dotyczy ona osób, które we wczesnym okresie rozwoju przeżywają odurzające i uzależniające intoksykacje (np. wąchania klejów) połączone ze skutkami palenia papierosów oraz spożywania alkoholu. Politoksykomania ukazuje eskalację kulturową zjawisk związanych z ryzykiem uzależnień, które zawierają niemal na każdym poziomie analizy zmiennych przyczynowo–skutkowych – jako zmienne ukryte, interweniujące – czynniki emocjonalne. Relacje między czynnikami współtworzących etiologię uzależnienia przedstawiono na rycinie 1.

Nowym, teoretycznym i badawczym problemem etiopatogenezy uzależnień są różnice strukturalne, biochemiczne i czynnościowe między płciami. W obszernym piśmiennictwie na temat różnic biologicznych i wynikających z nich skutków psychogennych i socjogennych od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku następuje wyraźny zanik „argumentacji” naukowych – stricte biologicznych. Badania w hałaśliwym, współczesnym ruchu feministycznym (w tzw. „nowym nurcie” społecznym), redukując zakresy biologicznych różnic między kobietą i mężczyzną, usiłują je sytuować raczej w sercu, intelekcie i umyśle, niż w mózgu (Moir i Jessel 1993; Blum 2000; Bem 2000). Zaangażowane ideologicznie autorki w swoich pracach naukowych mniej interesują się realnymi różnicami między mężczyzną i kobietą; starają się raczej wskazywać, często życzeniowo, zakresy podobieństw i eksponować różne aspekty plastyczności natury ludzkiej oraz multiplikować różnice indywidualne (Hines 2004). Wskazując na biologiczne przyczyny społecznych nierówności między kobietami i mężczyznami, feministyczny nurt w antropologii postuluje, by nie uznawać ich obecnie za konieczne i uprawnione. Psychologia ewolucyjna i feminizm są traktowane jako przeciwstawne orientacje teoretyczne i badawcze (Pinker 2005). Pogłębiona analiza argumentacji i treści prac nurtu feministycznego oraz doboru źródeł naukowych wskazuje, że jest ona uzależniona od płci autorek. Propozycje „systematycznego ujęcia problematyki rodzaju (gender)” kończą na ogół „analizy i dowody” stwierdzeniem, że „najważniejszą kategorią w ocenie różnic płci” jest i powinna być tylko „płeć kulturowa”. Prace wskazywanego nurtu są obciążone ideową androfobią i prymitywnym redukcjonizmem i przesłaniają w kulturze Zachodu recepcję rzeczywistych ustaleń neurobiologicznych na temat różnic międzypłciowych. A są one niezwykle interesujące i znaczące. Dzięki najnowszym technikom badania mózgu (emisyjna tomografia pozytonowa – PET, czynnościowy magnetyczny rezonans jądrowy – fMRI), możliwy jest bezpośredni ogląd działania mózgu osób wykonujących różne czynności, jak również badania dotyczące temporalnego wpływu różnorodnych leków, narkotyków, alkoholu na mózg oraz narządy organizmu.


Czynniki somatogenne



płeć

Czynniki jatrogenne










Czynniki psychogenne

Czynniki socjogenne












UZALEŻNIENIE (toksykomania)







MONOTOKSYKOMANIA

POLITOKSYKOMANIA

Ryc. 1: Czynniki warunkujące powstawanie uzależnienia
D.Cahill (2005, 26-31) z Wydziału Neurobiologii i Zachowania Uniwersytetu w Irvine przywołuje wyniki badań S. Witelson z Uniwersytetu w McMaster, w których ustalono istotne różnice między płciami na poziomie komórkowym. Stwierdzono, że zagęszczenie neuronów w niektórych częściach kory płata skroniowego, związanej z przetwarzaniem i rozumieniem mowy, jest większe w mózgu kobiety niż w mózgu mężczyzny. Po zliczeniu neuronów w próbkach pobranych od zmarłych ustalono, że u mężczyzn dwie z sześciu warstw kory tego rejonu zawierają mniejszą liczbę neuronów w jednostce objętości. Oddzielenie od matki może w odmienny sposób wpływać na samopoczucie noworodków różnej płci, powodując częstsze zaburzenia lękowe u dziewcząt niż u chłopców. Inaczej zbudowany jest u kobiet i mężczyzn hipokamp – struktura aktywnie uczestnicząca w przechowywaniu wspomnień oraz zapamiętywaniu. Mózgi mężczyzn i kobiet w odmienny sposób przetwarzają takie same emocjonujące zdarzenia. Badania dotyczące wpływu leków tłumiących aktywność ciała migdałowatego przez blokowanie receptorów adrenaliny i noradrenaliny, i hamujących w ten sposób aktywację neuronów tego ważnego dla emocji i pamięci ośrodka (np. propranololu) wykazały, że niektóre z nich osłabiają zdolność zapamiętywania sytuacji wywołujących emocje.

Kolejną, istotną różnicą między mózgami mężczyzn i kobiet jest stwierdzona odmienność w obrazie klinicznym zespołu stresu pourazowego w każdej płci. Ustalono, że wytwarzanie serotoniny było średnio aż o jedną trzecią niższe u kobiet niż u mężczyzn, co wyjaśnia większą skłonność kobiet do depresji.

Stwierdzono, że mężczyźni znacznie szybciej wytwarzają neuro- przekaźnik serotoninowy, który wpływa na nastroje i w ten sposób na odmienną temporalność emocji obu płci.

Najbardziej wyraźne są różnice między kobietami i mężczyznami w badaniach uzależnień. Dopamina jest neuroprzekaźnikiem zaangażowanym w doznania i przeżywanie przyjemności towarzyszącej zażywaniu narkotyków (element nagrody-wzmocnienia po zaspokojeniu silnego napięcia deprywacyjno-frustracyjnego). Okazało się, że steroidowe hormony żeńskie – estrogeny – zwiększają uwalnianie dopaminy w tych obszarach mózgu, które uczestniczą w regulacji zachowań poszukiwania narkotyku. Efekt estrogenu jest długotrwały, co powoduje, że kobiety łakną narkotyku nawet wiele tygodni po ostatniej dawce (Cahill 2005, 30). Takie różnice wrażliwości, zwłaszcza na substancje psychostymulujące (opiaty, kokaina, amfetamina) mogą wyjaśnić, dlaczego kobiety są bardziej podatne na uzależnienia i dlaczego progresja od pierwszych prób z narkotykiem do głębokiego uzależnienia jest w ich przypadku tak szybka.

Wyniki badań neurobiologicznych nie tworzą jeszcze zwartej i całościowej wiedzy o płciowości mózgu. Można jednak przyjąć, że różnice między mózgami kobiet i mężczyzn nie ograniczają się do obszaru podwzgórza i sfery rozmnażania.

Udział emocji–uczuć w każdym ze znanych dotąd uzależnień jest oczywisty. Badanie psychologiczne osób uzależnionych ujawnia obecność u każdej różne problemy osobowościowe, charakterologiczne, adaptacyjne w postaci: nerwic, konfliktów, mechanizmów obronnych, zaspokojenia istotnych samorealizacyjnie potrzeb psychicznych, nadwrażliwości, poczucia winy, narcyzmu, wstydu, złości, trudności w samokontroli i/lub samoocenie czy też w rozwoju i podtrzymywaniu więzi psychicznych, nasilonej izolacji społecznej, zaburzonej percepcji, deficytów uwagi, trudności w utwierdzeniu orientacji heteroseksualnej i skłonność do anomalii życia płciowego, nadpobudliwości, braku zaufania, a także samooszukiwania oraz uzależnionego myślenia (Twerski 2001).

O ile uzależnienia lekowego w chwili jego powstania nie uważa się w toksykomanii za jednostkę chorobową samą w sobie, lecz jedynie za objaw, który może być jednym z zewnętrznych sposobów wyrażania się różnego rodzaju zaburzeń i problemów osobowościowych (Thille, Zgirski 1981, 55-56), to każdy rodzaj uzależnienia od środków odurzających stanowi wieloobjawową postać choroby. W teorii etioepigenezy wszystkich rodzajów uzależnień uwzględnia się zarówno poziomy ich uwarunkowań oraz właściwości farmakodynamiczne substancji powodujących uzależnienie.

Rezultaty dotychczasowych badań nad wpływem wzbogaconego i stymulującego środowiska we wczesnym okresie życia – zarówno ludzi, jak również zwierząt – potwierdzają szeroki zakres oraz długotrwałe oddziaływanie zjawisk na architekturę nerwową i neurochemię mózgu. Zestawiając najważniejsze wyniki badań potwierdzone w eksperymentach równoległych lub powtarzanych), które dotyczą wpływu wzbogaconego i stymulującego środowiska na rozwój, wzrost złożoności, plastyczności i odporności mózgu, zmierzano w niniejszym opracowaniu do empirycznego uzasadnienia neurologicznego i psychologicznego optymizmu, jaki towarzyszy terapii w ogólności, zaś psychoterapii uzależnionych od substancji narkotycznych (i alkoholu) w szczególności.

Uwzględniając podstawowe zasady działania źródłowych procesów neurobiologicznych, starano się w niniejszym opracowaniu przybliżyć odpowiedzi na pytania dotyczące skutków uzależniających intoksykacji. Jest bezsporne, że odpowiedzi na pytania z zakresu psychopatologii uzyskują najpełniejsze i przekonujące heurystyki, gdy uwzględnia się w nich zarówno umysłowe, jak i mózgowe „podłoże” zjawisk. Większość dotychczasowych wyjaśnień dotyczących epidemiologii, etiologii i patogenezy uzależnień od narkotyków można uznać za niepełne, jeśli ignorują wyniki analizy zjawisk komplementarnych na poziomach: neuropsychologicznym, psychobio- logicznym i neurochemicznym. Zrozumienie dotychczasowych i wskazywanie nowych zjawisk występujących w procesach uzależnienia, np. predyspozycje (ADHD, zaburzenia osobowości, zburzenia z pogranicza), dysplastyczność nerwowa, wrażliwość okresów krytycznych, przyzwyczajenia do stresu, autodestrukcja itd. jest progresywne poznawczo i terapeutycznie, gdy są badane w kontekście dezintegracji sieci neuronowych i procesów biochemicznych.

Niezwykle ważne i optymistyczne jest stwierdzenie, że potencjał stymulacji wzrostu mózgu przez sprzyjające środowisko jest tak silny, że występuje nawet w warunkach niedoborów (pokarmowych, snu). Czy teza pochodząca z badań na zwierzętach, a także ludzi, według której zubożenia odżywiania i środowiska nie muszą zawsze powodować nieodwracalnych deficytów, upoważnia do optymistycznego twierdzenia, że wzbogacenie środowiska osób, które były uzależnione od narkotyku przywraca im plastyczność synaptyczną, czy tylko ją zwiększa. Czy jest ona wystarczająca, by oczekiwać w psychoterapii oraz w ich dalszej biografii zmian (neurologicznych, somatycznych, osobowościowych, emocjonalnych, poznawczych, wolicjonalnych, behawioralnych, charakterologicznych)?

W ocenie wpływu wzbogaconego środowiska na wydajność mózgu i jego możliwości neurobiologicznego oraz neurochemicznego rozwoju uwzględniano w eksperymentach wzrost następujących parametrów:


  1. Ciężar i grubość kory mózgowej (Bennet i wsp. 1964; Diamond i wsp. 1964);

  2. Ciężar i wielkość hipokampa (Kempermann i wsp. 1998; Walsh i wsp. 1969;

  3. Długość dendrytów neuronowych (Kolb i Whishaw 1998);

  4. Powstawanie nowych synaps między neuronami (Kolb i Whishaw 1998);

  5. Aktywność komórek glejowych (Kolb i Whishaw 1998);

  6. Poziom hormonów przyczyniających się do rozwoju układu nerwowego Ickes i wsp. 2000);

  7. Poziom neuroprzekaźników (Nillson i wsp. 1993);

  8. Poziom aktywności naczyniowej (Sirevaag i Greenough 1988);

  9. Poziom metabolizmu (Sirevaag i Greenough 1988);

  10. Stopień ekspresji genów (Guzowski i wsp. 2001);

  11. Poziom czynnika wzrostu neuronów w hipokampie i w korze wzrokowej (Torasdotter i wsp. 1998).

Jest bezsporne, że kontrolowane badania nad skutkami zubożenia odżywiania i wielu innych deficytów środowiska nie są możliwe w odniesieniu do ludzi, jednak wiele sytuacji naturalnych i badania preparatów histopatologicznych mózgu po śmierci dostarczają podobnego poglądu na oddziaływanie wzbogaconego środowiska (np. konsekwentna zależność pomiędzy długością dendrytów w polu Wernickego a poziomem wykształcenia). Skonstatujmy przy okazji, że nadal jednak nie wiadomo, jakie aspekty wczesnego uczenia się mogą być i są trwałe. Dlatego badania dotyczące plastyczności nerwowej powinny być kontynuowane równolegle z ocenami optymalizacji doświadczenia osób uzależnionych, jak i wyzwolonych z nałogów (badania w okresach wrażliwych psychobiologicznie). W opracowaniu powoływane są argumenty odnoszące się do „parametrów” wyszczególnionych w pozycjach: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9 wyżej przedstawionego zestawienia. Uznano, że komplementarnie dostarczają one dostatecznych i wystarczających przesłanek dla wnioskowania w interesujących nas płaszczyznach „wpływów” i „skutków” uzależnienia narkotycznego.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość