Strona główna

31 październik 2008 r. 3 Radzenie sobie z niepewnością


Pobieranie 49.76 Kb.
Data17.06.2016
Rozmiar49.76 Kb.


31 październik 2008 r.

1.3 Radzenie sobie z niepewnością

Jeśli nie ma warunków dla rozwoju Możności, wówczas włączają się psychodynamiczne (automatyczne) mechanizmy ochronne, reakcje radzenia sobie.



1.3.1 Definicja i opis reakcji radzenia sobie

Kiedy następuje blokada rozwoju Możliwości, wówczas pojawiają się samoistne reakcje, które nie są wynikiem procesów decyzyjnych. Te reakcje ochronne nie są wynikiem wolnej decyzji jednostki ale na ich powstanie ma wpływ psychodynamika. Takie reakcje nazywamy reakcjami radzenia sobie (copy reaktion) z angielskiego (to cope – radzić sobie).

W psychologii „coping”, to zachowanie, za pomocą którego reagujemy na sytuację, lub przezwyciężamy problem. Pojęcie coping zawiera zarówno zachowanie podjęte w wyniku decyzji, jak i nie podjęte w wyniku decyzji reagowanie. Ten obszar copingu, który jest przyporządkowany do psychodynamiki określamy jako „reakcję copingu” (reakcję radzenia sobie).

Reakcje radzenia sobie to REAKCJE OCHRONNE.

Reakcje przystosowawcze są automatycznie przebiegającymi reakcjami zachowania, które służą bezpośredniemu poradzeniu sobie z sytuacją. Są to „reakcje nastawione na przeżycie”, „sytuacyjne mechanizmy radzenia sobie”, w znaczeniu „psychicznego systemu immunologicznego”. Reakcje ochronne ujawniają się w sytuacji częściowej (nie całkowitej) bezsilności lub chwilowego przeciążenia zdolności przetwarzania.

Reakcje ochronne występują również u zwierząt. Mogą być one wrodzone, wyuczone lub przekształcone pod wpływem uczenia się. Znakiem rozpoznawczym jest w każdym razie to, że reakcje ochronne są zachowaniami nie wynikającymi z decyzji, nie są świadomym działaniem, lecz sposobem reakcji, odruchem z obszaru psychodynamiki.

Pojęcie psychoanalityczne „mechanizm obronny” należy również do dziedziny mechanizmów radzenia sobie. Pojęcie reakcja radzenia sobie jest bardziej neutralne – nie jest zawężone do jednej szkoły psychologicznej. Reakcje radzenia sobie mają głównie na celu „ochronę” ale również poradzenie sobie w konkretnej sytuacji (np. poprzez ucieczkę).

Reakcje radzenia sobie nie są działaniem, które ma w założeniu przyczynowe rozwiązanie problemu, nie zakładają „przepracowania” sytuacji.



Reakcje radzenia są zachowawcze, mają na celu ochronę życia ale nie otwierają świata i z tego powodu ograniczają.

Każdy człowiek jest z reguły wyposażony we wszystkie reakcje radzenia sobie ale nie u każdego są równie silne i nie każdy stosuje je równie często. Nawyki do stosowania reakcji radzenia sobie kształtują osobowość oraz odwrotnie, określone ukształtowanie osobowości uwarunkowuje skłonność do stosowania określonych reakcji radzenia sobie.



Przykład: z utrwalonymi (zafiksowanymi) zachowaniami radzenia sobie mamy do czynienia w chorobach psychicznych lub są one współprzyczynami psychicznych problemów. Nerwice mogą zostać zdefiniowane jako utrwalone reakcje radzenia sobie (podczas gdy na zaburzenia osobowości można patrzeć jako na fiksacje przeżywania i przetwarzania na głębszym poziomie).

Uwaga ogólna: „coping” w psychologii = kognitywno – emocjonalny sposób postępowania z cielesnymi lub psychicznymi trudnościami, kryzysami, chorobami lub upośledzeniami.

Koncepcja copingu pochodzi z teorii stresu Richarda S. Lazarusa, który wyróżnia 4 podstawowe formy copingu:



  1. Poszukiwanie informacji

  2. Bezpośrednie działanie

  3. Odroczenie działania (sprawdzić: być może do tej kategorii należą nasze odruchy udawania, że jestem martwy?)

  4. Wewnątrz psychiczne przetwarzanie.

Jakie podstawowe schematy reakcji radzenia sobie występują na gruncie fenomenologii?

Można wyróżnić 4 grupy:



  1. Działanie podstawowe ( zachowanie unikania ): jest ono ukierunkowane na zachowanie podstawowej zdolności danej fundamentalnej motywacji.

  2. Zachowania paradoksalne – aktywizm: próba usunięcia przeszkody. Mając nadzieję na jeszcze jakieś móc nie unika się już sytuacji = ucieczka do przodu („działanie na oślep”).

  3. Zachowanie obronne – agresja: maksymalna mobilizacja siły w sytuacjach subiektywnie odczuwanych jako niezmienialne.

  4. Odruch udawania, że jestem martwy: ostatni mechanizm obronny w stanie częściowego bycia pokonanym.

1.3.2 Reakcje radzenia sobie przy nie-Możności przyjęcia (niepewność).

1. Podstawowe dążenie : UNIKANIE lub UCIECZKA

Unikanie … gdy jest spokojnie.

Ucieczka … kiedy to jest dokuczliwe.

Te mechanizmy się włączają, gdy pojawiają się uczucia: „Ja tu nie mogę być!”  powstaje lęk  droga wolna, proszę zejść mi z drogi, szukam bezpiecznego miejsca, chcę uniknąć strachu.

Na przykład: ucieczka z danego obszaru; duchowo się wycofać, odwrócić, odseparować, ucieczki, myślenie unikowe, alkohol …

Cel: chcieć uciec od tego co jest

Fiksacja  nerwica lękowa

Ucieczka i unikanie są jest najczęstszą niezależną od woli reakcją w przypadku strachu.

Dlaczego dochodzi do ucieczki? Temu kto ucieka chodzi jedynie oto, aby oddalić się z zagrażającej sytuacji. Do osiągnięcia tego celu zostaje wybrana droga najłatwiejsza spośród możliwych alternatyw. Temu kto ucieka jest obojętne dokąd ucieka, najważniejsze to, aby uniknąć niebezpieczeństwa, „nie dać się zapędzić do narożnika”, uciec z sytuacji zagrożenia. Jednostce w sytuacji ucieczki zależy tylko, aby się oddalić. Ucieczka jest najprostszą i najpewniejszą możliwością zareagowania na strach i pozbycia się napięcia.

Unikanie i ucieczka ma sens wówczas, gdy można czegoś uniknąć. Gdy nie ma możliwości uniknięcia, to pojawia się inny sposób obrony:



2. Działanie paradoksalne (aktywizm): BUNT i ZWALCZANIE

Aktywizm = prowadzę działania na oślep, mając nadzieję, że przekonywująco

oddzielę się od przyczyn, ucieknę od sytuacji = zwalczanie rzeczy i celów; aktywizm nie jest ”agresywny” wobec ludzi i obiektów, chce tylko usunąć na bok to co jest przeszkodą, aby sobie otworzyć wolną drogę.

Aktywizm ma na celu stworzenie sobie miejsca przez wyparcie, odsunięcie lub odepchnięcie treści zagrażających, przez własną aktywność. Wówczas gdy:


  1. Ucieczka jest niemożliwa, aktywizm tworzy drogę na wolność.

  2. W wyniku aktywizmu czuję się silniejszy.

= ze wszystkich sił i wszystkimi środkami odepchnąć przeszkodę, aby potwierdzić własną egzystencję.

Na przykład nerwowe bębnienie palcami, gdy ktoś przed tobą w kolejce blokuje kasę; próbować jak daleko mogę się posunąć, gdy czegoś nie chcę zaakceptować (np. gdy jest się chorym, czego nie akceptuję i sprawdzam siebie, jak długo mogę jeszcze pracować); nakrzyczeć, rzucać groźne spojrzenia, aby kogoś przestraszyć lub usunąć; awanturując się biega po pokoju, gdy dostał wiadomość, której nie może zaakceptować.

Chęć wzmocnienia siebie („z powrotem do mamy, z nią jestem mocniejszy”).

Fiksacja na aktywizmie  powoduje nerwicę natręctw.

3. Dynamika obrony w sytuacji nie -uniknionego (zagrażającego) : AGRESJA o charakterze destrukcji: NIENAWIŚĆ

Kiedy jakiegoś zagrożenia nie mogę uniknąć i przez zwalczanie nie mogę go zatrzymać  wówczas zagrożenie osiąga maksimum  można się już tylko przeciw niemu skierować i spróbować to, co zagrażające unicestwić, zniszczyć. W tej trudnej sytuacji  mobilizujemy ostatnie siły  wówczas zostaje nam agresja. – Chodzi w tej sytuacji o: „albo ja, albo ty”, o być albo nie być. „Kiedy twoja egzystencja nie pozwala mi na moją egzystencję , wówczas ja nie mogę pozwolić na twoją egzystencję!”.

Tak oto wola przetrwania w widoczny sposób jest w nas głęboko zakorzeniona. Najpierw powstaje agresja ale (jeszcze) nie walka, jak długo czynnik zagrażający jest niedostępny dla mojego przeciwdziałania. Agresja powstaje w sposób typowy z tej bezsilności, która w takiej sytuacji jest odczuwana, która w tym przypadku aktywizuje i prowadzi do „niższego chcieć” wobec obiektu zagrażającego. Na przykład:

„Ja mógłbym udusić moją matkę!”

Chcieć spowodować czyjeś cierpienie psychiczne i fizyczne. Ataki szału, w których tylko chodzi o ślepe zniszczenie. Krzyki, przekleństwa.

Gdyby nie było nienawiści byłby strach.



Fiksacja na takim sposobie reagowania  borderline, narcyzm, (antyspołeczne) zaburzenia osobowości ?

Przy przeżywaniu takiego uczucia nienawiści, pojawia się też uczucie, że się samemu nie może być, że drugi upośledza moje podstawowe kierunki działania. Uczucia nienawiści są więc reakcją na strach odczuwany jako zagrożenie życia. Takie uczucia można czasem długo w sobie nosić nie godząc się na ich istnienie. Na przykład nie jest łatwo uczniowi przeżywać uczucia nienawiści w stosunku do nauczyciela, gdyż to mogło by mieć negatywne dla niego konsekwencje. Jest więc o wiele łatwiej zakorkowane uczucia strachu przeżywać w stosunku do słabszych uczniów, młodszego rodzeństwa lub rodziców. Uczniowie, którzy w szkole lub przez jakiegoś nauczyciela czują się dręczeni lub w domu nie mają dość przestrzeni życiowej charakteryzują się trudnym zachowaniem. Uczniowie ta są uciążliwi z powodu niszczącej agresji na zajęciach i w domu. Kiedy się takich uczniów tylko karze albo izoluje za destrukcyjne zachowanie, presja na nich wywierana się zwiększa, to oni czuję się jeszcze gorzej i stają się jeszcze trudniejsi, ponieważ strach przed unicestwieniem wyrasta. Wewnętrznie tacy ludzie czują się bardzo źle, cierpią przynajmniej tak samo jak atakowane przez nich otoczenie. Dlatego jest tak ważne, aby rodzice i nauczyciele rozumieli znaczenie uczuć nienawiści dziecka i mogli pomóc konkretnemu dziecku w pokonaniu strachu przeżywanego jako zagrożenie życia.

Kiedy więc na przykład zwiększa się presja rodziców lub nauczycieli, na ucznia, strach staje się niemożliwy do udźwignięcia, agresja nie może być przeżywana w zastępczych działaniach wobec słabszych, wtedy uruchamia się ostatni rodzaj reakcji obronnej służącej uniknięciu zagrożenia unicestwieniem:

4. ODRUCH UDAWANIA UMARŁEGO jako podstawowy i najbardziej niedojrzały (= archaiczny) mechanizm ochronny. (Zwierzęta w sytuacjach zagrożenia życia włączają ten mechanizm jako ostatnią ochronę) = rezygnacja z działania.

Odruch ten przejawia się wówczas dominowaniem pasywności, a aktywność zanika. Oto przykłady:



  • Siedzenie cicho” , stać jak zaklęty, zatrzymywać oddech, nie rzucać się w oczy, nie odważyć się ruszyć: „Czy, to w ogóle chodzi o mnie, czy nie o mnie?”

  • Nie rozglądać się, nie chcieć zauważać bodźców z otoczenia, zamknąć oczy, gdyż to mogłoby być za dużo („nie chcę więcej widzieć rzeczy, które mi przeszkadzają, kiedy ja je widzę jest przez moment tak, jak by się wszystko miało rozpaść”  na przykład nie chcieć zobaczyć romansu partnera …). „Powietrze” jest niewidoczne.

  • Gdy zagrożenie staje się intensywniejsze, bycie sparaliżowanym, zesztywnienie, szok, bezsilność. Np. w przypadku seksualnego wykorzystania.

  • Zaprzeczenie. Szczelnie się odgrodzić. Flegmatyczne, nienaturalne zachowanie. „Przecież, tego nie ma – to nie może być prawdą!” = temu co jest odmówić egzystencji.

  • Nawet szok można oceniać jako odruch udawania umarłego: rzeczywistość rozpada się na chwilę, i po chwili wraca do poprzedniego stanu. Jednak na sekundę lub jakiś czas – szok psychiczny może trwać nawet kilka dni, jestem jak sparaliżowany. Kiedy szok nie przemija powstaje stan podobny do psychozy. Psychozy można rozumieć jako przetrwały szok psychiczny.

  • Pokazywanie bezsilności (w połączeniu z pokazaniem podległości) ma na celu rozbrojenie przeciwnika, demonstrowanie słabości (np. płacz),podobne zachowania prezentują zwierzęta, kiedy nie chcą być atakowane (udają martwego).

Fiksacja na takim sposobie reagowania  prawdopodobny rozwój psychotyczny?

Reakcje przystosowawcze i choroba – zarys problematyki

Wszystkie cztery wyżej opisane mechanizmy ochronne chronią jednostkę przed większymi szkodami. Zadaniem minimum tych mechanizmów jest umożliwić jej przetrwanie sytuacji zagrażających. Gdy jednak sytuacja trwa dłużej, powtarza się lub powtarzają się podobne sytuacje wywołujące lęk, wówczas reakcje lękowe utrwalają się, co prowadzi do rozwoju chorób. Tak powstają nerwice. Proces ten powoduje obniżenie elastyczności reagowania. Na przykład w nerwicach lękowych reakcje ucieczkowe (pierwsza grupa reakcji radzenia sobie) stają się sztywne, skostniałe i włączają się automatycznie w sytuacjach podobnych. Wzorzec zachowania ulega fiksacji. W przypadku nerwicy natręctw regularnie włącza się reakcja przystosowawcza zwalczania. Nerwica natręctw rozwija się tylko wówczas, gdy nie ma możliwości ucieczki. Kiedy dochodzi do jednoczesnej fiksacji dwóch reakcji radzenia sobie, wówczas jednostka odczuwa większe poczucie zagrożenia niż w przypadku nerwic. Wówczas ten patologiczny mechanizm prowadzi do utrwalonych zmian w przeżywaniu, myśleniu, odczuwaniu i reagowaniu. Z takimi objawami mamy do czynienia w przypadku zaburzeń osobowości, które rozwijają się najczęściej na bazie (często dziedziczonych) skłonności (dyspozycji). Takie skłonności mogą się już ujawniać w dzieciństwie ale częściej pojawiają w okresie wchodzenia w dorosłość i mogą utrzymywać się przez całe życie. Najcięższą formą dezorganizacji psychicznej wynikającej z przeżywania strachu jest, już wspominana, psychoza, schizofrenia. Schizofrenię można rozumieć jako utrwalony odruch udawania umarłego, który w celu pokonania zewsząd i ciągle spotykanego zagrożenia stał się nieskuteczny. Pacjent rozmija się w swoim myśleniu, odczuwaniu i przeżywaniu z rzeczywistością i wchodzi w inną rzeczywistość, w której fikcja zapewnia mu możliwość przeżycia. Mówi się, że taka jednostka jest odsunięta, (wyobcowana) z normalnego świata i „wsunięta” w świat swoich wyobrażeń.



1.3.3 Charakterystyka reakcji przystosowawczych

1) budowa hierarchiczna

Funkcjonowanie mechanizmów przystosowawczych przypomina kaskadę

1  2  3  4

kolejne reakcje spośród czterech wyżej opisanych są uruchamiane w przypadku,

kiedy nie odnoszą skutku reakcje wcześniejsze.

Proces ten przebiega w oparciu o zasady ekonomii:



2) Ekonomia

Psychodynamika (i oparte na niej mechanizmy obronne) działają w oparciu o podstawową organiczną zasadę ekonomii: krok wydatkujący energię (np. agresja) jest uruchamiany na ogół dopiero wtedy, kiedy mechanizm prostszy nie wystarcza. Łatwiej jest działać na niższym poziomi energetycznym.



3) Odstępstwa od zasady ekonomii

a) dzięki doświadczeniu uczenia się (wyuczenie), powtarzające się, wywołujące sukces oddziaływania jakiejś reakcji powodują , że ta reakcja jest wyćwiczona i będzie preferowana, zachodzi łatwiej, bezwiednie, z powodu częstego użycia.

b) na skutek dyspozycji psychopatologicznych, szczególne zranienia (traumy) mogą prowadzić do reakcji o charakterze wybuchu o podobnym przebiegu.

4) [dygresja poszerzająca wiedzę]

Model reakcji radzenia sobie odpowiada modelowi kolejnych poziomów fundamentalnych motywacji

Cztery mechanizmy radzenia sobie odpowiadają czterem fundamentalnym motywacjom:


  1. Działanie podstawowe (unikanie+ucieczka) = 1 motywacja fundamentalna  osiągnięcie: ochrona i przestrzeń

  2. Aktywizm = 2 motywacja fundamentalna osiągnięcie: wchodzenie w relacje i aktywność

  3. Agresja = 3 motywacja fundamentalna  prezentowanie własnej odrębności

  4. Odruch udawania martwego = 4 motywacja fundamentalna  ma na celu utrzymanie elementarnego kontaktu ze światem i zachowanie możliwości działania

5) Reakcje przystosowawcze, a psychopatologia: dyskusja na temat modeli fiksacji

Stałe włączania reakcji przystosowawczych  prowadzi do ich fiksacji. Proces ten zachodzi w wyniku ciągłego występowania subiektywnych przeżyć, przez które człowiek czuje się zagrożony:

  1. Fiksacja reakcji podstawowej (ucieczki i unikania) = typowa dla nerwic lękowych

  2. Fiksacja aktywizmu (napadanie) = typowa dla nerwic z kompulsjami

  3. Fiksacja agresji (nienawiść) = występuje w zaburzeniach antyspołecznych, zaburzeniach typu borderline i w narcyzmie?

  4. Fiksacja odruchu udawania martwego = ta fiksacja najbardziej ujawnia się w psychozie

6) W przypadku nieskuteczności mechanizmów przystosowawczych  somatyzacja

Zachodzi wówczas, gdy



  1. Nie działają reakcje przystosowawcza  „przepalenie się bezpieczników”  reakcja somatyczna: zaburzenie funkcjonalne (np. agresja  migrena  wzrost ciśnienia – gdy się powtarza  włącza się reakcja alarmowa  wzór reakcji rozrasta się i staje się samodzielny objaw psychosomatyczny).

  2. Reakcje przystosowawcze nie odnoszą skutku, tak więc i ich fiksacje również nie odnoszą skutku (np. przy ataku histerii, konwersji neurotycznej).

1.3.4 Doświadczanie i postępowanie z agresją:

Nawet, gdy agresja jest ukryta, można ją rozpoznać po tym, że ma zadać ból i zranić. Dążenia agresywne zawierają ukryty, bądź jawny zamiar, aby spowodować cierpienie drugiej osoby.



Cytat z Jaspersa (1919): „Walka stanowi podstawową formę egzystencji. Wszystko, co żyje, potrzebuje miejsca i warunków materialnych; jedno i drugiea zabiera innym egzystencjom. W obszarze biologii zachodzi walka o byt pasywna – w pozornym spokoju zachodzą relacje oparte na sile – i aktywna poprzez wzrost, rozwój i władzę . Bez tej walki, która czasem toczy się w ukryciu, nie istnieją materialne warunki egzystencji. Dotyczy to również człowieka, w przypadku którego walka jest często przesunięta z jednostki na zbiorowości i klasy itd., i nie zawsze jednostkę ma świadomość, że w tej walce uczestniczy.” (Psychologia poglądu na świat, Berlin. str. 257)

Cytat z Jaspersa: „Nie da się empirycznie pokazać żadnego przypadku ludzkiego współdziałania, na dłuższą metę, które by nie dotykało granicy przemocy i władzy, od zewnątrz lub od wewnątrz.” (Fil. II, str. 239)

Definicje: (por. A. Längle (1998) Przyczyny i formy wykształcenia się agresji w świetle E.A. w: E.A. 15, 2, 4-12)

Agresja: Gwałtowne, o znamionach przemocy zachowanie się wobec obiektu

Moc: „Siła przebicia”. Siła, która umożliwia nakierowane na cel oddziaływanie. Ustrukturalizowana. Niezbędna dla zachodzenia procesów we wszystkich obszarach: ciała (‘bez-silność’), psychiki (moc reakcji radzenia sobie), ducha (siła woli), społeczeństwo (siła państwa).

Przemoc: Moc, która własną siłą próbuje pokonać opór, nie mając względu na wartość i znaczenie oporu. Własny interes stawiany jest ponad interesem obcym.

Na przykład:



  • zasuwkę zamka pokonać przemocą

  • włączyć psychiczna moc, aby osiągnąć, to co chcę, również wbrew oporowi = zgwałcenie!

  • włączyć również inne środki mocy, np. stosunki zawodowe, autorytet psychoterapeuty = moc – nadużycie władzy!

Odpowiedzialne posługiwanie się mocą wymaga adekwatnego, respektującego traktowania oporu. Opór powinien być zrozumiany, „leczony” i respektowany, jeśli sposób postępowania ma być etycznym.

Przemoc = ultima ratio, powinna być jak najrzadziej stosowana, nie jest jednak całkiem możliwa do uniknięcia (wojny, również w rodzinie) i jest prawdopodobnie w pewnych sytuacjach również etyczna (mord tyrana).



Konstruktywny sposób podejścia do agresji

= ukierunkowany na cel sposób postępowania z afektami, w oparciu o podejście egzystencjalne.

W konstruktywnym sposobie podejścia do agresji/ nienawiści, ważne są „ trzy aspekty”:


  1. Zewnętrzny:” nienawiść w stosunku do czego” (to jest element egzystencjalnego podejścia do przeniesienia: wskazanie właściwego adresata). „Kogo dotyczy nienawiść?”,„Co” mnie tak ugodziło? Gdzie leży źródło zagrożenia? – Czy ono jest rzeczywiście tak groźne? Dlaczego?

  2. Wewnętrzny: ”Jaką wartość moja agresja pragnie uchronić? – Czego broni nienawiść?  poziom egzystencjalny zostaje osiągnięty, kiedy staje się widocznym, to pozytywne, o co chodzi mi a agresji. Co jest dla mnie tak ważne, że teraz naraża mnie na niebezpieczeństwo? Inaczej nie mogę zrozumieć samego siebie. – To pozytywne w agresji, to każdorazowa treść podstawowej motywacji.

  3. Aspekt doświadczenia: w jaki sposób zachować się zgodnie z wyznaczonym celem (konstruktywnego podejścia do agresji) w jaki sposób dotrzeć do adresata (agresji) do „źródła dolegliwości”.

Przebieg procesu konstruktywnego radzenia sobie z agresją odpowiada etapom poszukiwania pozycji przez jednostkę (PP) – co będzie omawiane w części klinicznej szkolenia.

Psychosomatyka agresywnych reakcji przystosowawczych (radzenia sobie) dąży do działań zastępczych. Jak długo doświadczamy działań zastępczych, zostajemy na poziomie psychodynamiki. Z drugiej strony odreagowanie to strata, gdy mamy do czynienia z agresją, gdyż agresja zawsze chce chronić coś specyficznego. Chodzi więc o to, aby tą siłę, którą dysponujemy, skanalizować i doprowadzić do celu, wykorzystać i doświadczyć, aby zareagować nie w sposób zastępczy.



Jednakże terapeutycznie ważne może być odreagowanie nadmiaru agresji, lub dzięki ćwiczeniom przejście od agresji bezsilnej, do aktywizacji w postępowaniu z agresją (np. bić w poduszki, walić w ścianę), aby

  1. Aby przestawić i pokazać impulsy agresywne, co w nim jest  schwytanie afektu

  2. Ćwiczyć, jak agresję z obiektu zastępczego przenieść na właściwego człowieka

  3. Odreagować, aby stać się na powrót wolnym i otwartym.

Celem takiego odreagowania jest, by bezsilna nienawiść przeniosła się w stan płynny, została przekształcona w siłę, aby ją móc wykorzystać w sposób zgodny z celem.



©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość