Strona główna

400 lat fundacji Zakonu Karmelitów Bosych w Krakowie I jego rozwój w połowie XVII wieku w Polsce


Pobieranie 192.39 Kb.
Data18.06.2016
Rozmiar192.39 Kb.

Z historii Karmelitów Bosych w Polsce



Cztery wieki Karmelitów Bosych w Polsce (1605–2005)

Praca zbiorowa pod red. Andrzeja Ruszały OCD

Wydawnictwo Karmelitów Bosych

Kraków 2005



Benignus Józef Wanat OCD

400 lat fundacji
Zakonu Karmelitów Bosych w Krakowie
i jego rozwój w 1. połowie XVII wieku w Polsce

1. Prezentacja Zakonu


Zakon Karmelitów w swoich początkach na górze Karmel w Palestynie był pu­stelniczym. Od V do XIII wieku w Dolinie Męczenników przy źródle Eliasza przebywała stale grupa chrześcijańskich pustelników1. Czcili oni i naśladowali św. proroka Eliasza, który prowadził na tym miejscu życie pokutne, oddane mo­dlitwie i walce z bałwochwalstwem (1 Krl 17–21). Matkę Bożą obrali za swoją Patronkę. Po ogłoszeniu dogmatu Theotokos na Soborze w Efezie w roku 431, ku Jej czci wykuli w skale naprzeciw źródła Eliasza kaplicę na podobieństwo stajen­ki-groty betlejemskiej. Stanowiła ona centrum życia duchowego i liturgicznego pustelników. W VIII wieku zbudowali kościół w stylu bizantyjskim pod wezwa­niem Matki Bożej, który później uległ zniszczeniu. W 2. poł. XII wieku do pustel­ników przyłączyli się Krzyżowcy z Europy, którzy zorganizowali pustelników
w formalną wspólnotę zakonną Braci Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel,
z regułą nadaną im przez Alberta Avogadro, jerozolimskiego patriarchę, w 1209 roku2. Regułę zatwierdził pap. Honoriusz III w 1226 roku3. Z powodu inwazji tureckich muzułmanów na Palestynę, karmelici wyemigrowali do Europy, gdzie musieli zmienić dotychczasowy sposób życia. W 1274 roku Sobór Lyoński II, za­twierdzając Zakon Karmelitów w Europie, zaliczył go do zakonów mendykan­c­kich4. Schizma Zachodnia (1378–1415) i niewola awiniońska papieży, zaraza „czarnej śmierci” (1348–1350) i czasy renesansu spowodowały ogólny upadek życia zakonnego w Europie. Z tego powodu Zakon Karmelitów uzyskał złagodze­nie swojej reguły przez pap. Eugeniusza IV w 1432 roku5. Dopiero jedna z kilku
– reforma zakonu, przeprowadzona przez św. Teresę od Jezusa (1562) i św. Jana od Krzyża (1568) po soborze trydenckim, przywróciła pierwotną regułę zmody­fikowaną i zatwierdzoną przez pap. Innocentego IV z 1247 roku zakonu kontem­platywno-czynnego. W wyniku przeprowadzonej reformy na Kapitule Generalnej
w Kremonie w roku 1593 nastąpił jurysdykcyjny podział w zakonie na dwie au­tonomiczne rodziny w Karmelu: Karmelitów Dawnej Obserwancji i Karmelitów Bosych, czyli zreformowanych6. Z inspiracji św. Teresy od Jezusa pierwsza Ka­pituła Prowincjalna karmelitów bosych w Almodóvar w 1583 roku postanowiła fundację we Włoszech dla bezpośrednich kontaktów ze Stolicą Apostolską. Naj­pierw założono w 1585 roku klasztor w Genui, a następnie w Rzymie7. Kiedy
o. Mikołaj Doria, pierwszy przełożony generalny karmelitów bosych, usiłował od­wołać z Włoch wszystkich swoich zakonników, w przekonaniu, że tylko Hisz­panie zdolni są realizować surowy program reformy zakonu w granicach swojego państwa, wtedy pap. Klemens VIII przez brewe z dnia 20 marca 1597 roku erygo­wał klasztor S. Maria della Scala w Rzymie oraz dokonał egzempcji wszystkich karmelitów bosych we Włoszech spod jurysdykcji przełożonych hiszpańskich
i poddał ich pod bezpośredni zarząd Stolicy Apostolskiej i kardynała protektora8. Tenże papież w dniu 12 listopada 1600 roku erygował odrębną kongregację wło­ską karmelitów bosych pod wezwaniem św. Eliasza, z prawami i przywilejami kongregacji hiszpańskiej św. Józefa9. Równocześnie upoważnił zarząd włoskiej kongregacji do zakładania klasztorów we wszystkich krajach poza Hiszpanią i jej koloniami. Komisarzem generalnym został o. Piotr od Matki Bożej Villagrossa (1565–1608), z prawem zwołania Kapituły Generalnej, gdy kongregacja wzro­śnie do czterech klasztorów10.

2. Fundacja Karmelitów Bosych w Krakowie


Zarząd kongregacji włoskiej św. Eliasza, naśladując swego patrona, przepełniony jego duchem żarliwości o chwałę Boga zastępów (1 Krl 19, 10), pod wpływem pism o. Jana od Jezusa i Maryi11 ustalił, że apostolstwo misyjne jest istotną czę­ścią karmelitańskiego charyzmatu12. O. Piotr od Matki Bożej Villagrossa, komisarz generalny kongregacji, poinformował papieża o misyjnym nastawieniu Kongre­gacji i o zamiarach udania się do Palestyny. Klemens VIII skorzystał z okazji
i polecił karmelitom misję apostolską i dyplomatyczną do króla Persji13. Dnia
7 sierpnia 1604 r. wyruszyli z Rzymu do Persji: o. Paweł Szymon od Jezusa Maryi Rivarola z Genui (1576–1643), o. Jan Tadeusz od św. Elizeusza Roldàn z Ca­la­hora w Hiszpanii (1574–1633), o. Wincenty od św. Franciszka z Walencji
– Jan de Gambart (1574–1623), br. Jan od Wniebowzięcia – Jan Chrzciciel Angeli
z Italii (1581–1607) i doświadczony w sprawach wojskowych oraz dyplomatycz­nych kapitan Franciszek Riodolid de Peralta14. Misjonarze wybrali drogę przez Austrię, Czechy, Polskę i Rosję. Przełożonym grupy misyjnej był przed­się­bior­czy i utalentowany o. Paweł Szymon Rivarola. Z powodu zamieszek i walki o wła­dzę w Rosji misjonarze zmuszeni byli przez dłuższy czas pozostać w Polsce. Wykorzystali ten czas do nawiązania kontaktów z biskupami i dworem królew­skim na rzecz misji w Persji.

Najpierw przybyli do Krakowa w dniu 25 sierpnia 1604 r. Z wielką ży­czliwością zostali przyjęci przez nuncjusza Klaudiusza Rangone, u którego zamieszkali, jak również przez kard. Bernarda Maciejowskiego w Mogile15.


W czwartym dniu nuncjusz przedstawił ich królowi Zygmuntowi III i księciu Władysławowi, którzy przyjęli papieskich legatów z wielką życzliwością i uprzej­mością. Król zainteresował się ich misją, polecił przygotować dla nich listy że­lazne, zabezpieczające ich pobyt na ziemiach polskich i litewskich, oraz listy polecające do możnowładców, do księcia moskiewskiego i króla perskiego16. Pobyt w Krakowie zjednał im wielu sympatyków. Zaimponowali społeczeństwu surowym stylem życia, apostolską gorliwością i erudycją. Prezentując ducho­wość zreformowanego Karmelu, podejmowali również apostolską działalność. Przez okres 15 miesięcy pobytu w Polsce spowiadali, głosili słowo Boże i przyj­mowali do szkaplerza świętego. Na podstawie przesyłanych relacji do Rzymu
o. Jan od Jezusa i Maryi zanotował w swej Historii misji, że „sam Najdostojniejszy Król i Książe, syn jego, Jaśnie Oświecony Kardynał krakowski, i inni sławni mę­żowie z tego Królestwa, przywdziali szatę naszego Zakonu, zwaną szkaple­rzem”17. Również o. Izydor od św. Józefa podaje, że Polacy „czuli się pobudzeni do pobożności jakąś tajemniczą siłą, szczególnie po przyjęciu szkaplerza Dzie­wicy
z Góry Karmel, który o. Paweł Szymon nałożył królowi i dostojnikom, którzy
o to pokornie prosili”18.

Czas pobytu misjonarzy w Polsce i ich apostolska działalność zaowoco­wały pragnieniem założenia fundacji karmelitów bosych w Krakowie. Przedsta­wiciele władzy duchownej w Polsce: nuncjusz apostolski Klaudiusz Rangone, bp krakowski kard. Bernard Maciejowski i metropolita unicki Hipacy Pociej, zwró­cili się do generalnego komisarza apostolskiego o przysłanie na stały pobyt kar­melitów bosych do Polski. Metropolita unicki prosił o. Piotra od Matki Bożej


o przysłanie karmelitów dla ewangelizowania Rusinów i przeprowadzenia reformy bazylianów19. Listy te z inspiracji misjonarzy nadeszły na pierwszą kapitułę ge­neralną w Rzymie w 1605 r., w czasie której cała kapituła opowiedziała się za misjami w zakonie i wszyscy jej uczestnicy zrzekli się swoich urzędów, aby udać się na misje. Kapituła generalna w dniu 5 maja 1605 r. przyjęła fundację w Pol­sce
i postanowiła wysłać zakonników do Krakowa20. O. Paweł Szymon zaprzyjaźnio­ny z metropolitą unickim Hipacym Pociejem i wikariuszem Janem Welaminem Rutskim oraz łacińskim biskupem Wilna Benedyktem Woyną bardziej popierał fundację w Wilnie21. Uczestnik kapituły o. Jan od Jezusa i Maryi oświadcza, że
„o. Piotr otrzymał list od metropolity Kościoła ruskiego, w którym prosił on nasz Zakon o pomoc w dziele zjednoczenia swego Kościoła z Kościołem rzymskim; list ten odczytany na posiedzeniu wywołał prawdziwie zgodną odpowiedź, że trze­ba jak najszybciej wysłać tam naszych zakonników, aby odpowiedzieć na prag­nienia tego metropolity. Wydaje się stosowna owa misja w Polsce, mająca na celu pomoc dla Rusinów”22. Również definitorium generalne na pierwszej swojej sesji w dniu 10 października 1605 r. podjęło decyzję o przyjęciu misji w Polsce
i o założeniu pierwszego klasztoru w królewskim mieście Krakowie23.

28 listopada 1605 r. przybyli do Krakowa na fundację: o. Maciej od św. Fran­ciszka (Didacus Hurtado de Mendoza), o. Jan od Najśw. Sakramentu,


o. Alfons od Matki Bożej – wszyscy trzej Hiszpanie, oraz br. Jakub od św. Bar­tłomieja – Włoch z Neapolu24. Przywieźli oni ze sobą listy polecające od papieża Pawła V25 i od przełożonego generalnego o. Ferdynanda Martieza OCD (1554–
–1631) do króla Zygmunta III i do kard. Bernarda Maciejowskiego. Generał zakonu, w liście pisanym w Neapolu 5 IX 1605 roku podziękował królowi za zaproszenie na stały pobyt do Polski i zapewnił go o tym, „że przysłani pierwsi karmelici bosi zakładać będą instytuty karmelitańskiej duchowości i ewangelicz­nej gorliwości o chwałę Bożą oraz nieustannie będą wypraszać u Boga łaski dla całego Królestw Polskiego i błogosławieństwo dla króla i jego dworu”26. Podob­nie też zapewniał ks. kard. Maciejowskiego o gotowości inkulturacji w Krakowie charyzmatu zreformowanego Karmelu, z jego duchowością i sposobem życia. Oddał pod opiekę Kardynała wysłanych zakonników i wyraził wdzięczność za przygotowane miejsce pod przyszły klasztor27. Przybyli karmelici osiedlili się na przedmieściu Krakowa, za bramą św. Mikołaja, w ogrodzie Jadwigi Padniew­skiej, zakupionym przez Macieja Pstrokońskiego, bpa przemyskiego i kanclerza koronnego, dla karmelitów bosych28. Akt darowizny i zapisu odbył się w grodzie krakowskim w dniu 3 grudnia 1605 roku29. Uroczysta intromisja karmelitów bo­sych w zapisane dobra odbyła się w wigilię Niepokalanego Poczęcia NMP, dnia
7 grudnia 1605 roku w obecności urzędników miasta: Krzysztofa Sikorskiego, Stanisława Laskowskiego i Jana Węgrzynowskiego30.

Przez kilka miesięcy zakonnicy mieszkali w starym i popadającym w ru­inę domu. Cierpieli na zimno i brak odpowiedniej żywności. Dopiero przez pośrednic­two opiekującego się nimi Jerzego Pipaniego – lekarza, Wawrzyniec Justimonti, kupiec krakowski z Bolonii, jako wotum za odzyskanie zdrowia wybudował karmelitom drewniany klasztor w 1606 roku31. Drewniany kościół miał 30 łokci długości i 15 szerokości. Po prawej stronie kościoła znajdował się piętrowy kla­sztor drewniany, na rzucie prostokąta, o rozmiarach: 35 szerokości, 60 długo­ści


i 11 łokci wysokości32. Na parterze mieściły się pomieszczenia furty z rozmów­nicami, kuchnia, refektarz, magazyny kuchenne, składy i pracownie; na piętrze były cele zakonników, chór, oratorium, biblioteka, sala rekreacyjna dla profesów
i oddzielna dla nowicjatu. W przyległym ogrodzie znajdowało się 8 małych sta­wów i jeden duży, pośrodku którego była wyspa z eremitorium do odprawiania indywidualnych rekolekcji i dni skupienia. Woda do stawów i do młyna królew­skiego w Piaskach doprowadzana była z rzeki Promnik (Prądnik).

28 października 1606 r. przy udziale dworu królewskiego, Maciej Pstro­koński, bp przemyski i podkanclerz wielki koronny, poświęcił nowo zbudowany klasztor pw. Niepokalanego Poczęcia Najśw. Maryi Panny33. Założono w nim kanoniczny nowicjat, który stał się kolebką polskiej i litewskiej prowincji.

Przełożonym pierwszego klasztoru poza Włochami w Krakowie został mianowany o. Maciej od św. Franciszka – Dydak Hurtado de Mendoza. Pocho­dził z Tarragony w Hiszpanii. Do Zakonu wstąpił w Rzymie, gdzie w klasztorze
S. Maria della Scala odbył nowicjat i złożył profesję 28 lutego 1599 r. Studia zaś teologiczne ukończył w Genui. Obdarzony wieloma walorami umysłu i serca, pełny poświęcenia dla bliźnich i przedsiębiorczości, zyskał sobie powszechne uznanie i szacunek. Był lubiany przez zakonników i świeckich. Był człowiekiem najbardziej zasłużonym dla Karmelu w Polsce34. Podstawową funkcją tego kla­sztoru była zakonna formacja nowicjuszy w duchu reformowanego Karmelu
z tradycjami klasztoru w Pastranie. Nowicjat był zasadniczą komórką i podstawą rozwoju zakonu na przyszłość. Pierwszym magistrem krakowskiego nowicjatu zo­stał o. Jan od Najśw. Sakramentu, wychowanek nowicjatu w Pastranie w Hisz­panii. Urząd formatora młodzieży pełnił w latach 1605–1611. Dał się poznać
w Krakowie jako dobry teolog i kaznodzieja35. Pierwszymi nowicjuszami byli br. Walerian od Ducha Świętego (1585–1645), który wstąpił do nowicjatu
w 1607 r., a 21 czerwca 1608 złożył profesję, oraz br. Wojciech od św. Andrzeja (1562–1613), który wstąpił do nowicjatu w roku 160836. Krakowska wspólnota
w roku 1609 liczyła już 14 członków, w tym już połowę stanowili Polacy.

Z powodu częstych wylewów Wisły i rzeki Promnik klasztor narażony był na wielkie zawilgocenie i zatapianie wodą piwnic i niższych oficyn klasztoru.


Z tego względu, w późniejszym okresie, karmelici przenieśli swą fundację na przy­ległe wzgórze ogrodu Wolskiego, który częściowo uzyskali przez kupno,
a częściowo przez donację Mikołaja Wolskiego w 1626 roku. Zaś w roku 1631 Eufrozyna Sieniawska Chodkiewiczówna, chorążyna królewska, i Gaspar Miko­łaj Borkowski zapisali klasztorowi swoje posesje realności zwanej Suderynow­skie37. Na tych posesjach zbudowano według przepisów budowlanych zakonu
i zatwierdzonych planów dla polskiej prowincji (1622) w latach 1634–1683 murowany klasztor i kościół (obecnie szpital św. Łazarza). Na okres budowy klasztoru przeniesiono w roku 1630 nowicjat do klasztoru w Wiśniczu38.

3. Założenie klasztorów w Lublinie i we Lwowie


Podniesienie klasztoru krakowskiego do rangi przeoratu w 1608 r. i wzrost powo­łań rodzimych do nowicjatu przynagliły przeora, o. Macieja od św. Franciszka do podjęcia starań o założenie klasztoru z przeznaczeniem na studia filozoficzno-
-teologiczne oraz innego na odbycie rocznego profesatu po nowicjacie, zwłaszcza dla braci niekleryków, zgodnie z wymaganiem zakonnego prawa. Opatrznościo­wym pomocnikiem dla zrealizowania tych planów stał się o. Andrzej od Jezusa Brzechwa, pierwszy z Polaków karmelita bosy39. Do Zakonu wstąpił w Rzymie
w 1602 r. pod wpływem kazań o. Jana od Jezusa i Maryi. On też był jego mi­strzem w nowicjacie; profesję złożył 11 listopada 1603. Studia filozoficzno-
-teologiczne odbył pod kierunkiem o. Agatanioła od Jezusa i Maryi i o. Jana od św. Hieronima w Genui. Święcenia kapłańskie przyjął 14 marca 1609. Niedługo po święceniach wraz z klerykiem Michałem od św. Bartłomieja Buczkiem40 przybył do Krakowa. Był wybitnym kaznodzieją, tłumaczem i bliskim pomocni­kiem o. Macieja w rozwoju Karmelu na ziemiach polskich. Największym i trwa­łym osiągnięciem jest jego łaciński przekład dzieł św. Jana od Krzyża z języka hiszpańskiego, do dziś uważany za najlepszy i klasyczny41.

W październiku 1609 o. Maciej od św. Franciszka wraz z o. Andrzejem od Jezusa udali się do Kazimierza nad Wisłą i do Lublina w poszukiwaniu miej­sca pod fundację nowego klasztoru. W Lublinie zdobyli zaufanie mieszkańców miasta, zwłaszcza życzliwość Stanisława Lichańskiego – prowizora szpitala, rady miejskiej oraz Stanisława Bietkowicza – prepozyty kościoła Świętego Ducha. Po powrocie do Krakowa o. przeor podjął starania o zezwolenie władz kościelnych na założenie klasztoru w Lublinie. O. Ferdynand od NMP, generał zakonu, udzielił mu pełnomocnictwa, aktem z dnia 28 lutego 1610, a biskup krakowski Piotr Tylicki pismem z 8 kwietnia tegoż roku42. Na podstawie tych dokumentów


w dniu 29 kwietnia 1610 radni miasta Lublina, sędziowie trybunalscy, w obecności komisarzy biskupa Tylickiego przyjęli i zatwierdzili fundację klasztoru Karme­litów Bosych w Lublinie43. Miasto oddało im dom szpitalny przy Bramie Krako­w­skiej, a Stanisław Bietkowicz odstąpił karmelitom kościół szpitalny Świętego Ducha, rezerwując dla siebie kaplicę św. Stanisława. Akt erekcji i fundacji za­twierdził bp krakowski Piotr Tylicki 20 maja 1610 r. oraz legat papieski Franci­szek Simonetta 20 lipca tegoż roku. Uroczyste wprowadzenie karmelitów do kościoła Św. Ducha nastąpiło 2 maja 1610 r.44. Kapituła generalna w Rzymie
w roku 1611 zatwierdziła fundację lubelską i wybrała o. Macieja na pierwszego przeora klasztoru45. Urząd objął on w lipcu tegoż roku. Niedługo potem z Kra­kowa i Włoch przybyli klerycy na studia. Inauguracja Kolegium Filozoficznego odbyła się 15 października w obecności Rady Miasta. W latach 1612–1619 kar­melici wybudowali kościół pw. Matki Bożej Szkaplerznej, a obok niego klasztor, do którego zgromadzenie wprowadziło się w roku 1619.

O. Maciej od św. Franciszka, jako przeor lubelski, zdobył względy wołyń­skiego kasztelana Jana Łahodowskiego, który zaproponował karmelitom bosym fundację we Lwowie, ofiarując im swoją pomoc46. Ofertę przyjęto z radością.


O. Maciej z o. Andrzejem od Jezusa znów udali się do Lwowa, aby rozpocząć starania i obrać korzystne miejsce pod fundację. Po otrzymaniu zezwolenia ze strony o. Jana od Jezusa i Maryi, generała zakonu47, w listopadzie 1613 ponow­nie udali się do Lwowa dla formalnego założenia domu. Za zgodą magistratu nabyli dom z ogrodem. Rada Miejska w dniu 11 listopada 1613, a król Polski Zygmunt III przywilejem z dnia 18 grudnia 1613 zatwierdzili fundację klasztoru we Lwowie48. W roku 1614 zbudowano drewniany klasztor, którego pierwszym przełożonym był o. Andrzej od Jezusa Brzechwa49. Kapituła generalna w roku 1614 w Rzymie, zatwierdzając fundację, wybrała na przeora klasztoru św. Micha­ła Archanioła o. Cyryla od św. Marii Magdaleny (Baldwin Amati ?)50. Definitorium generalne podprzeorem wybrało o. Piotra od św. Andrzeja Kordońskiego51.

W trzeciej dekadzie XVII w. zakonnicy wybudowali murowany kościół


i klasztor na zakupionej nieruchomości Galuszowska Góra na przedmieściu ha­lickim, który na polecenie Sejmu Warszawskiego w 1662 r. został ufortyfikowa­ny jako twierdza52.

O. Maciej od św. Franciszka, jeszcze jako przeor krakowski, wraz z o. An­drzejem Brzechwą podjęli starania założenia drugiego klasztoru w Krakowie,


w obrębie murów obronnych, dla większego bezpieczeństwa zakonników oraz dla założenia na przyszłość własnego kolegium teologicznego w pobliżu Uniwersy­tetu Jagiellońskiego. Od Andrzeja Tęczyńskiego, kasztelana wiślickiego, otrzymał pałac zwany „Malowany Dwór” w 1610 r. Magistrat zaś odstąpił pod klasztor publiczną łaźnię, a kanonicy kapituły katedralnej za zgodą biskupa Piotra Tylic­kiego część swoich ogrodów. Kapituła generalna w Rzymie w dniu 27 kwietnia 1611 r. udzieliła zezwolenia na założenie dwóch lub trzech nowych klasztorów
w najbliższym triennium w Polsce53. Introdukcja zakonników do nowego domu odbyła się 25 października 1617. Biskup Marcin Szyszkowski odprawił pierwszą mszę św. w nowym kościele pw. św. Michała Archanioła i Józefa Oblubieńca NMP54, a biskup Jakub Zadzik dokonał jego konsekracji w dniu 26 października 1636 roku55.

4. Promocja powołań, wychowanie i studia


Z perspektywy czterystu lat do dziś urzeka dynamika, ogromne zaangażowanie, dyspozycyjność, wkład włoskich i hiszpańskich karmelitów w rozwój zakonu na ziemiach polskich. Obejmował on wszystkie kierunki naszego charyzmatu. Pod­stawą rozwoju były rodzime powołania i właściwa formacja przez doświadczo­nych i kompetentnych wychowawców. Największym autorytetem we Włoskiej Kongregacji św. Eliasza cieszył się o. Jan od Jezusa i Maryi (1564–1615), jako wybitny pedagog i dydaktyk, autor cennych i obowiązujących w całej Kongrega­cji św. Eliasza instrukcji dla magistra nowicjatu i dla nowicjuszów56. On też był wychowawcą pierwszych Polaków w zakonie o. Andrzeja od Jezusa Brzechwy
i o. Michała od św. Bartłomieja Buczka, którzy wstąpili do nowicjatu w Rzymie.

Pierwsza kapituła generalna w dniu 8 maja 1605 r. powołała komisję, zło­żoną z przełożonych generalnych: o. Ferdynanda a S. Maria – generała, o. Jana od Jezusa i Maryi i o. Franciszka od Najśw. Sakramentu – definitorów, dla prze­glądnięcia i skorygowania dotychczasowych przepisów wychowania w nowicjacie, porządku dnia i instrukcji57. Poprawione przepisy obowiązywały w całej Kon­gregacji. Pierwszym magistrem w nowicjacie krakowskim był o. Jan od Najśw. Sakramentu, wychowanek nowicjatu w Pastranie. Pełnił swój urząd przez dwie kadencje od roku 1605 do 1611. W latach 1611–1612 magistrem nowicjatu był


o. Filip od św. Jakuba – Jan Feliks Sarti z Włoch. W r. 1612 definitorium gene­ralne dokonało wymiany magistrów. O. Filipa przeniesiono do Lublina, a do Kra­kowa przyszedł z Lublina o. Kazimierz od św. Anny – Piotr Tarnowski, profes rzymski i wychowanek o. Jana od Jezusa i Maryi58. Do najbardziej cenionych
i zasłużonych wychowawców nowicjuszów w Krakowie należał o. Franciszek Antoni od św. Józefa Saputo (1585–1638) pochodzący z Fondi we Włoszech. Do Polski przyjechał po święceniach kapłańskich. Dnia 29 maja 1617 definitorium generalne wybrało go podprzeorem i magistrem nowicjatu w Krakowie59. Urząd ten sprawował do r. 1622. W latach 1622–1623 był przeorem klasztoru nowi­cjac­kie­go i równocześnie mistrzem nowicjatu. Przez ten okres wychował i uformował około 30 nowicjuszów. W dużej mierze przyczynił się do duchowego i liczbowe­go rozwoju prowincji polskiej. Jego metody i tradycje wychowawcze kontynuo­wali jego następcy polskiego pochodzenia, jak o. Ignacy od św. Jana Ewangelisty
i o. Maurycy od św. Sebastiana.

Po ukończeniu nowicjatu i złożeniu profesji kandydaci na kapłanów, za­nim rozpoczęli studia filozoficzne i teologiczne, przez rok kontynuowali sposób życia praktykowany w nowicjacie w przeznaczonym na to klasztorze dla neopro­fesów. Wymagały tego przepisy zakonne60. W prowincji polskiej neoprofesów umieszczano na pewien czas w klasztorze świętych Michała i Józefa w Krako­wie, w Przemyślu, gdzie nie było dostatecznej liczby zakonników do odmawia­nia godzin kanonicznych. Dopiero na polecenie kapituły generalnej w 1617 r. definitorium prowincjalne wyznaczyło oficjalnie dla neoprofesów klasztor we Lwowie61.

Pierwszym domem studiów dla polskich karmelitów był klasztor w Lu­blinie. Przygotowaniem i adaptacją tego domu na potrzeby kolegium zajął się
o. Maciej od św. Franciszka, jako nowo wybrany przeor klasztoru. Pierwszym wykładowcą filozofii i teologii był o. Jan Maria od św. Józefa, Włoch, specjalnie
w tym celu przysłany do Polski62. Wykład inauguracyjny odbył się 15 październi­ka 1611 w obecności Rady Miejskiej i przedstawicieli zgromadzeń zakonnych63.

Na filozofię przybyli klerycy z Krakowa i z Włoch. O. Jan prowadził kurs filozoficzny, trwający 3 lata, oraz drugi kurs teologiczny trwający 4 lata. Od roku 1614 pełnił również obowiązki podprzeora i magistra kleryków64. Praktycz­nie zlecono mu pełną – wszechstronną formację, zarówno duchową, jak naukową


i duszpasterską w kolegium. Obowiązki te spełniał do 1620 r. Kole­gium Filozo­ficzne w Lublinie pod jego kierownictwem stało się sławne dzięki publicznym dysputom z teologami ariańskimi: Janem Stoińskim i Hieronimem Moskórzew­skim, które odbyły się 13 lipca 1616 oraz 6 lipca 162065. W 123 te­zach, wydruko­wanych w Krakowie, objęto zasadnicze tezy katolickiej nauki o przezna­czeniu, Trójcy Świętej, łasce i zgodności działania Bożego w człowieku z wolną wolą. Dysputy przyniosły wielką chwałę Karmelowi za obronę nauki Kościoła Kato­lic­kie­go oraz przygotowywały studentów do prowadzenia dialogów i apolo­ge­tycz­nych dysput. Pozostały po nim w rękopisach: Commentaria in universam Philosophiam oraz Commentaria in universam Theologiam66.

Zdolniejsi uczniowie o. Jana Marii Centurione przeznaczeni na przy­szłych wykładowców, zgodnie z zarządzeniem kapituły generalnej, wyjeżdżali do Kolegium św. Pankracego w Rzymie, które kształciło lektorów dla całej Kongre­gacji. O. Mikołaj od Jezusa i Maryi Opacki jako kleryk studiował filozofię i teo­logię w kolegiach zakonnych w Rzymie i Genui (1612–1618). On też przejął obowiązki lektora po o. Janie Marii od św. Józefa, kiedy zlecono mu obowiązki prowincjała Prowincji Polskiej.


5. Sprowadzenie do Krakowa sióstr Karmelitanek Bosych


Włoscy i hiszpańscy karmelici bosi przywieźli ze sobą nie tylko egzemplarze pism św. Teresy od Jezusa, lecz także jej ducha i formację zakonną. W swych klaszto­rach stali się propagatorami jej kultu i doktryny. Już w 1608 r. postarali się o wy­danie życiorysu św. Teresy67. Przekładu z włoskiego na język polski dokonał ks. Sebastian Nuceryn (Orzeszek), kaznodzieja, pisarz i przyjaciel karmelitów. W na­stępnych latach ukazywać się będą poszczególne księgi dzieł św. Teresy również
w jego przekładzie68. Tak więc z ich przybyciem do Polski rozpoczęła się równo­cześnie popularyzacja osoby św. Teresy, infiltracja i percepcja jej doktryny oraz kult pośród szerokich mas społeczeństwa, dzięki wydaniu jej pism oraz organi­zo­waniu uroczystości pobeatyfikacyjnych i pokanonizacyjnych.

Z kultem św. Teresy wiąże się ściśle pragnienie sprowadzenia jej córek duchownych do Polski. Było to życzenie króla i biskupów zaprzyjaźnionych


z karmelitami, którzy chcieli widzieć w siostrach karmelitankach żywy obraz św. Teresy i polecać ich modlitwom sprawy Ojczyzny. Jeśli inicjatorami spro­wadzenia karmelitanek do Polski byli karmelici – szczególnie o. Maciej od św. Franciszka, o. Andrzej od Jezusa z ks. Sebastianem Nucerynem, to realizatorką była osoba świecka, Konstancja z Myszkowskich Bużeńska, starościna dobczyc­ka i brzeźnicka69. Starościna na swój koszt sprowadziła zakonnice z Belgii.
W dniu 26 maja 1612 przybyły do Krakowa (pod przewodnictwem o. Sebastiana od św. Franciszka, podprzeora klasztoru w Lowanium), następujące karmelitan­ki: s. Maria od Trójcy Świętej z Brukseli, s. Małgorzata od Jezusa i s. Teresa od Jezusa z klasztoru w Mons i s. Krystyna od św. Michała (Puteana) z Lowanium70.
Z początku zakonnice zamieszkały w kamienicy zakupionej przy ul. Grodzkiej, naprzeciw kościoła św. Marcina. Troskliwą opieką duchową i materialną otaczali siostry przełożeni klasztoru nowicjackiego, szczególnie o. Marcin od Najśw. Ma­ryi Panny, Włoch (1611–1614) oraz o. Paweł Szymon od Jezusa Maryi Rivarola
z Genui (1614–1617). Dzięki ich pomocy siostry otrzymały pod budowę klasztoru, przy ul. Grodzkiej, dwór księżnej Anny ze Stemberku Ostrogskiej, dwór Pieniąż­kowej i Wawrzyńca Gembickiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego, oraz stary kościół św. Marcina, przy którym znajdowała się fundacja kard. Bernarda Macie­jowskiego dla księży emerytów. Po przeprowadzeniu wszelkich transakcji i praw­nych for­mal­ności, karmelitanki bose w dniu 7 sierpnia 1618 r. wprowadziły się do uzys­kanej nieruchomości. Pod kierunkiem Jana Trevana, architekta królew­skiego, od 2 maja 1620 do 26 sierpnia 1621, wzniesiono nowy klasztor za 23 tysiące zło­tych, a następnie w latach 1638–1644 kościół św. Marcina i św. Jó­zefa za sumę 30 tysięcy złotych. Jego konsekracji dokonał Piotr Gębicki, biskup kra­kow­ski, w dniu 24 kwietnia 1644. Świątynię wybudowano z posagu s. Teresy Ma­rii od św. Jó­ze­fa, na świecie Marii Klary, księżniczki bawarskiej (córki księcia Ferdynanda, pfalz­grafa Renu, i Marii), która wstąpiła do tego klasztoru. Kar­me­litanki w Polsce pozostawały zawsze pod jurysdykcją prowincjała71. Klasz­tor krakowski stał się zaczynem i kolebką następnych klasztorów sukcesywnie fundo­wanych w Lubli­nie (1622), w Wilnie (1638), we Lwowie (1641), drugi w Lublinie (1649), w War­sza­wie (1649), w Poznaniu (1665), drugi w Krakowie (1725).

6. Erekcja Prowincji Ducha Świętego i jej rozwój


Do czasu podziału Kongregacji Włoskiej św. Eliasza na prowincje, wszystkie klasztory i zakonnicy do niej należący podlegali bezpośrednio centralnej władzy
o. generała i definitorium generalnego w Rzymie, poza czasem kapituły general­nej, którą zwoływano co 3 lata. Cała Kongregacja liczyła wówczas 26 klasztorów, w tym 11 we Włoszech, 5 w Belgii, 3 w Polsce, 3 we Francji, 1 w Niemczech
i 2 w Persji. Z powodu szybkiego rozwoju zakonu, wielkich odległości klaszto­rów od Rzymu i trudnych warunków komunikacji, kapituła generalna zebrana w Rzy­mie w klasztorze S. Maria della Scala, w dniu 14 maja 1617 dokonała po­dzia­łu całej Kongregacji na 6 prowincji: genueńską, rzymską, polską, longo­bardz­ką, francuską i belgijską. Określiła przynależność klasztorów i terytorium do poszcze­gólnych prowincji oraz ustaliła tytulację i dokonała wyboru prowincjałów72.

Pierwszym prowincjałem Prowincji Polskiej pw. Ducha Świętego został wybrany w dniu 16 maja o. Maciej od św. Franciszka, zasłużony fundator Kar­melu w Polsce, dawniej przeor w Genui. Kapituła dokonała wyboru przeorów do poszczególnych klasztorów oraz zleciła definitorium generalnemu wybór defini­to­rów prowincjalnych dla poszczególnych prowincji z udziałem prowincjała. W dniu 24 maja w skład zarządu prowincji polskiej zostali wybrani na definitorów:


I – o. Cyryl od św. Marii Magdaleny, II – o. Jan Maria od św. Józefa, III – o. Jacek od św. Andrzeja, IV – o. Kazimierz od św. Anny (Piotr Tarnowski)73.

O. Maciej, cieszący się największą popularnością w prowincji, na pierw­szej kapitule prowincjalnej w Krakowie w r. 1619 ponownie został prowincjałem aż do kapituły generalnej w 1620. W tym czasie troszczył się o wszystkie wymia­ry życia zakonnego rozwijającej się prowincji. Szczególnie dbał o karność życia


w klasztorach, o wierne przestrzeganie regulaminu dnia, ślubów zakonnych i pro­porcji pomiędzy kontemplacją a apostolstwem. Pomnożył liczbę klasztorów. Usa­modzielnił drugi klasztor w Krakowie świętych Michała i Józefa, dał początek klasztorom w Poznaniu (1618) i w Przemyślu (1620). Kapituła generalna w r. 1620 wybrała go przełożonym generalnym, a na jego miejsce wybrała prowincjałem dla Polski o. Jana Marię od św. Józefa Centurione74. Z wielką gorliwością rządził on prowincją przez 5 lat. Usilnie troszczył się o pogłębienie życia duchowego pro­wincji i przestrzeganie karności. Wyrazem tego są pasterskie listy do wszyst­kich klasztorów i zakonników prowincji75. Przeorom przypominał obowiązek odpra­wienia cotygodniowej kapituły z wygłoszeniem konferencji duchowej, karceniem win, o odprawianiu ośmiodniowych rekolekcji w roku. Przypomniał, że reko­lekcjami zakonników ma kierować przeor, a podwładni mają dwa razy w roku zdawać sprawozdanie z pracy wewnętrznej przed przełożonym. Sam prowincjał wygłaszał konferencje siostrom karmelitankom bosym w Krakowie76 oraz reko­lekcje dla osób zakonnych na temat odnowy pobożności do Matki Boskiej77. Za swojej kadencji podjął starania o założenie eremu dla prowincji, z polecenia de­finitorium generalnego przyjął fundację Stanisława Lubomirskiego, wojewody krakowskiego, w Wiśniczu, jako votum wdzięczności Narodu Polskiego za zwy­cięstwo pod Chocimiem w 1621 roku. Również patronował fundacji klasztoru
w Kamieńcu Podolskim w 1623 r. oraz osobiście podjął starania o założenie klasz­toru w Wilnie przy Ostrej Bramie w 1624. Podejmował też starania o nową fun­dację karmelitanek bosych w Lublinie.

W latach 1617–1625, 1628–1631, 1646–1655 prowincją polską rządzili Włosi i Hiszpanie, należący do Kongregacji Włoskiej, z których o. Michał od Zwiastowania (Michael a Vidarte), Hiszpan, aż trzykrotnie pełnił obowiązki pro­win­cjała (1628–1631, 1646–1649, 1652–1655). Obok o. Macieja od św. Fran­cisz­ka, o. Jana Marii od św. Józefa i o. Archanioła od św. Michała (Włocha z Cre­mony), należy do najbardziej zasłużonych dla prowincji polskiej. Od r. 1611 aż do śmierci pozostał w Polsce, pełniąc obowiązki przełożonego w różnych klasz­torach prowincji.

Pierwszym prowincjałem polskim był o. Marcin od św. Teresy (Marcin Kos). Kierował prowincją w latach 1625–1628. W tym czasie przygotował plany budowy klasztoru pustelniczego w Czernej, z fundacji Agnieszki z Tęczyńskich Firlejowej, wojewodziny krakowskiej, i dokonał wyboru miejsca78 oraz wysłał pierwszych karmelitów na nową fundację do Wilna w 1626 roku79. W następ­nych latach założono nowe klasztory: w roku 1630 w Berdyczowie na Ukrainie,
z fundacji Janusza Tyszkiewicza, wojewody kijowskiego80; w 1639 w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu z ofiar dobrodziejow81; w 1639 w Głębokiem na Białorusi, z fundacji Józefa Korsaka82, wojewody i starosty mścisławskiego;
w 1644 we Wiśniowcu na Wołyniu, z fundacji Jeremiego Wiśniowieckiego, wo­je­wody ruskiego83.

Pierwsza połowa XVII wieku zaznaczyła się dynamicznym rozwojem prowincji. Nacisk położony był na dobrą formację rodzimych powołań pod wzglę­dem duchowym i intelektualnym. Był to okres również żmudnej budowy poszcze­gólnych klasztorów według zatwierdzonych w roku 1622 przez definitorium generalne w Rzymie planów budowy klasztorów dla polskiej prowincji84. Przy swoich kościołach karmelici prowadzili duszpasterstwo określone w konstytu­cjach zakonnych. Głosili słowo Boże, spowiadali, prowadzili kierownictwo du­chowe. Sławę wybitnych kaznodziejów zdobyli: o. Andrzej od Jezusa Brzechwa (1584–1640), o. Hieronim od św. Jacka Cyrus (1603–1647), o. Mikołaj od Ducha Świętego Kmita (zm. 1638), o. Aleksander od Jezusa – Andrzej Kochanowski (1618–1667). Karmelici z klasztoru świętych Michała Archanioła i Józefa w Kra­kowie prowadzili studia teologiczne dla swoich studentów teologii oraz w latach 1631–1647 duszpasterstwo akademickie tzw. Oratorium Pietatis, do którego na­leżeli profesorzy i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego85. Dla ich duchowej formacji wydali podręczniki z praktykami religijnymi: Exercitia spiritualia Stu­diosorum Oratorii pietatis Academici…, Cracoviae 1632. Drugie wydanie ukaza­ło się w kilka lat później: Spiritualia exercitia Oratorii Pietatis academici apud Patres Carmelitas Discal[ceatos] Cracoviae erecti..., Cracoviae 163886.



Karmelici w swoich klasztorach promowali kult Matki Bożej Szkaplerznej, św. Józefa i św. Teresy od Jezusa wraz z jej pismami. Natomiast w klasztorach położonych na Kresach Wschodnich Polski w Głębokiem, Wiśniowcu, Berdy­czowie, Kamieńcu Podolskim i we Lwowie prowadzili działalność prounijną. Nuncjusz apostolski Antoni Santa Croce, abp Seleuci w swoim liście, datowa­nym 2 października 1629 w Warszawie, skierowanym do przeora klasztoru we Lwowie, o. Franciszka od Matki Bożej, stwierdził, że karmelici wydatnie przy­czynili się do zawarcia unii Kościoła Ormiańskiego z Rzymem i zachęcał do dalszych starań w tym kierunku87. Owocem tych starań było publiczne złożenie wyznania wiary w formie uroczystej przez arcybiskupa Kościoła Ormiańskiego Mikołaja Torosowicza, w kościele Karmelitów Bosych we Lwowie, 24 paździer­ni­ka 1630 roku, w otoczeniu duchowieństwa ormiańskiego i karmelitów bosych88.

1 Wykazały to przeprowadzone badania archeologiczne, przeprowadzone w marcu i kwietniu 1987 roku na górze Karmel pod kierunkiem archeologa dr Eugenii Nitowskiej. Zob. The 1987 Preliminary Season in the Wadi es Siach, Mt. Carmel Project 1987; Marking the Stones Speak, „Car­mel in the World” nr 3 (1989), s. 168–178;

2 Bullarium carmelitanum, ed. E. Monsignati et I. A. Ximenez Ord. Carm., t. I, Romae 1715
(= Bull. Carm.), s. 4–5; Carlo Cicconetti, La regola del Carmelo: origine, natura, signify­cato, Romae – Institutum Carmelitanum 1973, s. 85–107.

3 Bull. Carm., I, s. 1.

4 Monumenta Historica Carmelitana, volumen primum continens antiquas ordinis constitu­tiones, acta capitulorum generalium…, ed. P. Benedictus Zimmerman, Lirinae 1907, s. 216–217.

5 Bull. Carm., s. 182–183.

6 Acta Capitulorum Generalium Ordinis Fratrum B.V. Mariae de Monte Carmelo, ed. G. Wes­sels, t. I, Romae 1912, s. 593–594. Por. B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605–1975, Kraków 1979, s. 49.

7 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych..., s. 50.

8 Privilegia Fratrum Discalceatorum B. Mariae Virginis de Monte Carmeli, Romae 1617, s. 59.

9 Tamże, s. 67–72.

10 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych..., s. 50.

11 Joannes de s. Petro et Uztarros (ur. 27.01.1564, w Calagurri w Hiszpanii), syn Dydaka i An­ny de Uztarros. Do nowicjatu wstąpił w Pastranie w 1585. Filozofię studiował w Salamance,
a teologię w Genui. Odegrał wybitną rolę w kongregacji włoskiej jako doświadczony wychowawca. Trzykrotnie pełnił urząd definitora generalnego, a w latach 1611–1614 przełożonego generalnego. Zmarł w Rzymie (Montecompatri) 28 maja 1615. Jego pisma Opera omnia wydane zostały
w trzech tomach w Kolonii w 1622. Drugie wydanie poszerzone, w czterech tomach, ukazało się
w Kolonii w 1650. W roku 1996 otwarty został jego proces beatyfikacyjny. Zob. Villiers Cosma de, Bibliotheca Carmelitana, notis criticis et disertationibus illustrata, t. II, Romae 1927, s. 13–17; Simeone della Sacra Famiglia Fernandez, Un quarto di secolo tra I nostri santi, Roma 1997,
s. 372.

12 O. Jan de Uztarros, na polecenie o. Piotra od Matki Bożej, napisał traktaty o misjach: Asser­tio missioneum Carmelitarum Excalceatorum, Votum pro missionibus, Instructio missionariorum oraz Liber alius historicus missionum (w: Opera omnia, t. IV, Coloniae Agripinae 1650).

13 Florencio del Nino Jesu, A Persia, [w:] Bibliotheca Carmelitano-Teresiana de missioni­bus, Pamplona 1929; Petrus a s. Andrea, Historia generalis Fratrum Discalceatorum Ordinis
B. Virginis de Monte Carmelo Congregationis s. Eliae, Romae 1671, s. 42 n.

14 Tamże; zob. B.J. Wanat, Wkład i zasługi włoskich karmelitów bosych w powstanie prowincji Ducha Świętego w Polsce w 1. poł. XVII wieku, „Analecta Cracoviensia”, t. XXVII (1995), 637–651.

15 Tamże, s. 20.

16 Archivio Generale OCD, plut. 234; Historia missionum, k. 6; Cz. Gil, Karmelici bosi w Pol­sce, „Nasza Przeszłość”, 48/1977 s. 18.

17 L. Kowalówka, Z naszej przeszłości misyjnej, Rzym 1975, s. 46.

18 Tamże.

19 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych..., Kraków 1979, s. 55.

20 Acta Capituli Generalis OCD Congregationis s. Eliae, vol. I (1605–1641), ed. A. Fortes, [w:] Manumenta historica Carmeli Teresiani, t. 11, Romae 1990 (= Acta Cap. Gen), s. 8.

21 L. Kowalówka, Z naszej przeszłości misyjnej, s. 58–62.

22 Tamże, s. 60.

23 Acta Definitii Generalis OCD Congregationis s. Eliae, (1605–1658), ed. A. Fortes, [w:] Mo­numenta historica Carmeli Teresiani – Subsidia 3, Romae 1985 (= Acta Def. Gen.), s. 3.

24 Archiwum Krakowskiej Prowincji Karmelitów Bosych w Czernej (= APKB) AP 1: Fasci­culus annorum Provinciae Poloniae Spiritus Sancti, s. 12.

25 Biblioteka w Kórniku, rkps 344, Akta różnych czasów panowania Zygmunta III Wazy, k. 8–9. Za: B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych..., s. 86.

26 Petrus a s. Andrea, Historia generalis Fratrum Discalceatorum Ordinis B. Virginis Ma­riae de Monte Carmelo Congregationis s. Eliae, t. II, Romae 1671, s. 72.

27 Tamże, s. 74.

28 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych..., s. 103.

29 APKB, sygn. ANPK 8, Liber inscriptionum, s. 196–198.

30 Tamże, s. 199. Por. B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych..., s. 103.

31 APKB, sygn. ANPK I: Liber continens fundationem..., s. 11.

32 Tamże, s. 15.

33 AP 1: Fasciculus annorum..., s. 16.

34 Henricus a SS. Sacramento, Collectio scriptorum Ordinis Carmelitarum Excalceatorum,
t. 2, Bavonae 1884, s. 34; Marcellinus a s. Teresia, Series illustrata professionum emissarum
a Carmelitis Disc. in coenobio S. Mariae de Scala, „Analecta Ordinis Carmelitarum Discalceatorum” 8/1933 s. 99.

35 Tamże, t. 1, s. 313–314; APKB, AKL 1: Liber visitationum provincialium conventus Lu­blinensis.

36 Cz. Gil, Karmelici bosi w Polsce…, s. 34.

37 Tamże, s. 23–24.

38 Bibl. Ossol. we Wrocławiu, rkps 1877, Acta primi capituli generalis…, s. 107.

39 Urodził się w Brzesku 28 maja 1584, syn Jana i Zofii z Jarzynów, ze szlacheckiego rodu Brzechwów h. Jastrzębiec. Odegrał wybitną rolę dla rozwoju zakonu w Polsce. Zmarł 29 kwietnia 1640 w Przemyślu. Zob. Cz. Gil, Karmelici bosi w Polsce…, s. 211–215.

40 O. Michał od św. Bartłomieja Buczek urodził się w 1587, syn Pawła i Zofii Stawinożanki. Wyjechał na studia za granicę. W Rzymie spotkał pierwszego polskiego karmelitę Andrzeja od Jezusa Brzechwę i to zdecydowało o jego wstąpieniu do nowicjatu w Rzymie. Profesję złożył 22 października 1605. Studia odbył w Genui. Był lektorem i bibliotekarzem w klasztorze świętych Michała i Józefa w Krakowie. Zmarł w opinii świętości 19 stycznia 1641. Zob. Cz. Gil, Karmelici bosi w Polsce…, s. 215–217.

41 Opera Mystica V. ac Mystici Doctoris Joannis a Cruce primi religiosi discalceati Ordinis BMV de Monte Carmelo et seraphicae virginis Teresiae fidelissimi coadiutoris. Ex hispanico idiomate in latinum nunc primum translata per R.P.F. Andream a Jesu Polonum [...], Coloniae Agrippinae 1639.

42 Arch. Diecezjalne w Lublinie, Akta Konsystorza lubelskiego, vol. VII, extravagans pod 1610: Fundatio religiosorum Fratrum Discalceatorum.

43 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych…, s. 151.

44 Bibl. PAN w Krakowie, rkps 2336/II: Liber in quo describuntur fundatio nostri coenobii lublinensis, k. 5.

45 ACG s. 35, 38.

46 AP 1: Fasciculus annorum..., s. 195.

47 APKB AKLW 1: Erectio et progressus fundationis, k. 1.

48 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych…, s. 175.

49 Tamże, s. 176.

50 Acta Cap. Gen., s. 57.

51 Tamże, s. 24.

52 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych…, s. 180–181.

53 ACG, s. 35.

54 Kościół ten stał się jednym z najbardziej popularnych sanktuariów św. Józefa w Polsce pod koniec XVII w. Łaskami słynący obraz św. Józefa Patrona Miasta Krakowa, namalowany był przez br. Łukasza od św. Karola (Charles Sibrecaue 1612–1682) w jego pracowni klasztoru Santa Maria della Scala; por. B.J. Wanat, Kult św. Józefa Oblubieńca NMP u Karmelitów Bosych w Krakowie, Kraków 1981, s. 86–92.

55 Dokument konsekracji kościoła, zob. B.J. Wanat, Kult św. Józefa, s. 202.

56 Instructio novitiorum napisał już w r. 1597. Wydana została w Rzymie w 1605. Przekład pol­ski ukazał się najpierw w Wilnie w 1641, a następnie w Lublinie w 1741. Instructio magistri novi­tio­rum napisał w Rzymie w 1607. Ukazała się w druku w Neapolu w 1608.

57 Acta Def. Gen., s. 9.

58 Tamże, s. 16. Piotr Tarnowski urodził się w 1595. Wyjechał na studia do Rzymu. Tam wstą­pił do nowicjatu w klasztorze Santa Maria della Scala. Profesję złożył 19 marca 1607. Studia odbył
w Genui i po święceniach kapłańskich powrócił do Polski. Pełnił obowiązki definitora prowincjal­nego, przeora klasztorów: świętych Michała i Józefa w Krakowie, Poznaniu i Lwowie. Zmarł 16 kwietnia 1641 w Przemyślu; zob. K.J. Furmanik, Księga zmarłych karmelitów bosych w Polsce, na Litwie i Rusi, Czerna 1981 (mps), k. 69.

59 Acta Def. Gen., s. 40.

60 Constitutiones... 1623, pars 2, cap. 8.

61 Acta Def. Gen., s. 49.

62 Jan Chrzciciel Centurione urodził się 27 lutego 1589 w Melfi, w pobożnej rodzinie. Dziewię­cioro dzieci, a następnie rodzice poświęcili się Bogu w różnych zgromadzeniach zakonnych. Do Karmelu wstąpił w Genui 19 marca 1603. Profesję złożył w Rzymie 7 marca 1605. Po studiach teologicznych w Genui jeszcze przed święceniami został wysłany do Lublina na wykładowcę filozofii. Por. K.J. Furmanik, Księga zmarłych…, s. 40–46.

63 APKB, sygn. AKL 1: Liber in quo..., k. 8.

64 Acta Def. Gen., s. 24.

65 APKB, AKL 14: Protokół urzędowy z publicznej dysputy karmelitów w Lublinie z arianami; Disputatio habitu a Rev. Patribus Discalceatis ordinis RMV de Monte Carmelo – contra arianos..., Zamoscii 1617.

66 W bibliotece Seminarium Duchownego w Lublinie znajdują się traktaty o. Jana Marii od św. Józefa w kodeksie pod sygn. Ea 146: De scientia Dei (ok. 100 stron). De gratia Angelici Doc­to­ris doctrinam... (s. 102 z 1616), De auxiliis Divinae gratiae (s. 205 z 1616), Tractatus de magno et ineffabili Mysterio Dominicae Incarnationis.

67 Żywot s. Teresy Zakonu Karmelitów i Karmelitanek Bosych fundatorki, w Krakowie, 1605; por. B.J. Wanat, Bibliografia św. Teresy od Jezusa w Polsce, [w:] Otrzymałam ducha mądrości. Księga pamiątkowa z okazji ogłoszenia św. Teresy od Jezusa Doktorem Kościoła Powszechnego, red. O. Filek, Kraków 1972, s. 379–396.

68 Księga fundacji..., Kraków 1623; Droga doskonałości, Kraków 1625; Zamek wewnętrzny..., Kraków 1633 (Estr. XXXI, 104–107).

69 Klasztory karmelitanek bosych w Polsce, na Litwie i Rusi, Kraków I: Klasztor św. Marcina, Kraków 1904, s. 5.

70 Tamże, s. 9.

71 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych…, s. 627.

72 Acta Cap. Gen. s. 65 n.

73 Tamże, s. 80–81. Imię definitora najprawdopodobniej zostało niewłaściwie zapisane. Raczej tutaj chodzi o ojca Jacka Andrzeja od Wniebowzięcia NMP Stobińskiego. W 1614 był on socju­szem o. Macieja na kapitułę generalną w Rzymie. Po kapitule studiował w Genui. Po powrocie do Polski był przełożonym klasztoru świętych Michała i Józefa w Krakowie w latach 1617–1619. Kapituła prowincjalna w Krakowie w 1619 wybrała go przeorem we Lwowie. Zmarł w Warszawie 23 grudnia 1621.

74 Acta Cap. Gen. s. 119.

75 APKB, AMK 4: Liber epistolarum conuentus SS. Michaeli et Joseph Cracoviae intra moenia Carm. Disc, s. 34–37, 70–81, 87–90, 94–103.

76 Biblioteka Karmelitanek Bosych w Krakowie, ul. Kopernika 44, rkps 68/11.

77 APKB, rkps 55: Zbiór traktatów ascetycznych... Exercitia pro renovanda omnia in devotione erga Gloriosissimam Virginem Mariam, s. 209–255. Kopia znajduje się w Bibliotece Karmelitanek Bosych w Krakowie, sygn. 68, k. 47.

78 AKC 1, Origo fundationis S. Deserti in Polonia, s. 2–3.

79 APKB, sygn. AKO, 1. Cronica conventus vilnensis PP. Carmelitarum Discalceatorum sub titula S. M. N. Teresiae a Jesu, k. 1–3; B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych…, s. 281.

80 B.J. Wanat, Zakon Karmelitów Bosych…, s. 377–402.

81 Tamże, s. 403–457.

82 Tamże, s. 458–470.

83 Tamże, s. 472–506; J.M. Giżycki, Klasztor oo. karmelitów bosych w Wiśniowcu, „Rocznik Wołyński”, t. VIII, Równe 1939, s. 161–202.

84 Acta Def. Gen., s. 81.

85 Bibl. UJ w Krakowie, rkps 219, Annales Oratorii Pietatis Academici apud Patres Carmelitas Discalceatos conventus ss. Michaelis et Joseph, Cracoviae erecti A.D. 1631, die 13 Julii, s. 2;
K. Gumol, Duszpasterstwo akademickie na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1400–1795, „Zeszyty Naukowe KUL”, R. 7 (1964), nr 2, s. 62.

86 Estr. XVIII, 409.

87 Bibl. PAN w Krakowie, rkps 899, Jura et privilegia et varia authentica tam spiritualia quam saecularia..., k. 581.

88 Tamże, k. 585–587.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość