Strona główna

Farmakologia środków przeczyszczających


Pobieranie 25.47 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar25.47 Kb.

Farmakologia środków przeczyszczających



Podział można wyróżnić zasadnicze trzy grupy środków:

  • leki o działaniu osmotycznym powodujące przechodzenie zwiększonej ilości wody do światła jelita i powodujące przez to wypróżnienie

  • środki hydrofilne zwiększające objętość stolca

  • środki pobudzające wydzielanie oraz działające bezpośrednio na nabłonek i sploty nerwowe i komórki mięśniowe gładkie

  • środki poślizgowe


Środki osmotyczne:

  • jony: magnez (siarczan magnezu, cytrynian magnezu, wodorotlenek magnezu, fosforan sodu, siarczan sodu, winian sodowo-potasowy)

  • źle wchłaniające się disacharydy, alkohole cukrowe – laktuloza, sorbitol, mannitol

  • gliceryna

  • glikol polietylenowy


Środki hydrofilne:

  • włókna pokarmowe

  • psylium (Plantago psyllium)

  • polikarbofil

  • metyloceluloza, karboksymetyloceluloza


Środki pobudzające wydzielanie:

  • Środki powierzchniowo czynne: dokusany, kwasy żółciowe

  • Pochodne difenylometanu: fenoloftaleina, bisakodyl, pikosulfonian, kwas rycynolowy, antrachinony, senes, kruszyna amerykańska


Środki poślizgowe:

  • parafina ciekła

Ad. Środki osmotyczne: są to jony, które pobudzają wydzielanie wody do światła jelita aż do wyrównania równowagi ciśnienia osmotycznego. Do grupy tej należą jony magnezu, sole źle wchłaniających się anionów (jak siarczany i fosforany), źle wchłaniające się disacharydy jak laktuloza, moannitol, sorbitol. Stosuje się je w postaci roztworów hipertonicznych w związku z duża przepuszczalnością jelita czczego dla wody szybko dochodzi do wyrównania równowagi osmotycznej między treścią pokarmową a osoczem.

Słabo wchłaniające się jony magnezowe są składnikami wielu preparatów przeczyszczających:


  • siarczan magnezu (sól gorzka) – najczęściej stosowany środek osmotyczny, należy podawać w formie rozpuszczonej ponieważ kryształy mogą drażnić śluzówkę żołądka (5-10g)

  • siarczan sodu (sól glauberska) – bywa stosowany w zatruciach metalami ciężkimi (10-30g)

  • wodorotlenek magnezu –

  • fosforan sodu – dawka ok 8 g

  • cytrynian magnezu

W związku z tym, że ilość wchłaniających się jonów magnezu nie jest duża (7%), dlatego działanie przeczyszczające jest proporcjonalne i stabilne zależnie od przyjętej dawki. Masa stolca zwiększa się o 1g na każdy mmol magnezu zawartych w stolcu. Oczywiście należy zawsze pamiętać o możliwości wystąpienia hipermagnezemii u osób z niewydolnością nerek.

Środkami o podobnej skuteczności są jony siarczanowe i fosforanowe. Z preparatów znany jest siarczan sodu. Sole fosforanowe mogą działać osmotycznie szczególnie w okrężnicy. Z preparatów dostępna jest wlewka doodbytnicza - Enema. Dawka jonów zawarta w jednym opakowaniu to 113,4 g w stężeniu 1,78 mmol/l jest wystarczająca do wywołania w jelicie 1,6 l izotonicznego płynu. Należy zwrócić uwagę na możliwość wystąpienia hiprfosfatemii u osób z niewydolnością nerek.



Laktuloza jest syntetycznym disacharydem, który nie ulega wchłanianiu z jelita cienkiego. Dostępne preparaty to Duphenalac, Lactulosum. W okrężnicy bakterie hydrolizują go do kwasów: mlekowego, mrówkowego i octowego, przez co obniżają pH mas kałowych i powodują przez to wydzielanie wody do światła jelita. Obniżenie pH mas kałowych powoduje także zwiększenie wytwarzania jonu amonowego poprzez co powoduje obniżenie stężenia amoniaku we krwi. W wyniku podawania leku dochodzi do nasilonych wzdęć, rozdęcia jelit. Z powodu wytwarzania dużej ilości wodoru nie nadają się do oczyszczania jelit przed kolonoskopią.

Sorbitol i mannitol są alkoholami cukrowymi, które również słabo wchłaniają się w jelicie cienkim. Działanie identyczne jak laktulozy.

Glikol polietylenowy jest polimerem o dużych cząstkach, który wykazuje silne działanie osmotyczne. Glikol jest metabolicznie obojętny, nie jest rozkładany przez bakterie, cała dawka ulega wydaleniu po przyjęciu doustnym. Dostępnym preparatem na rynku jest Forlax. Glikol jest elementem składowym płukanek do przewodu pokarmowego przed kolonoskopią. W preparacie Fortrans oprócz glikolu jest siarczan sodu, chlorek sodu, chlorek potasu, wodorowęgaln sodu.
Ad. Środki hydrofilne: wielocząsteczkowe polimery organiczne powodują zatrzymywanie w świetle jelita wody. Warunkiem działania polimerów jest to, że nie zostaną strawione w jelicie cienkim lub rozłożone przez bakterie w okrężnicy.

Właściwości takie mają włókna pokarmowe jak:



  • otręby pszenne,

  • psylium (proszek ze sproszkowanych nasion babki płesznika)

  • syntetyczne polimery (polikarbofil)

  • modyfikowana celuloza

Mechanizm działania polega na tym, że związki te przebywając w jelicie i zatrzymując wodę powodują zwiększenie objętości stolca przez co stymulują perystaltykę i przyspieszają pasaż przez okrężnicę oraz zmiękczają stolec ułatwiając wypróżnienie.

Poszczególne środki różnią się między sobą zdolnością do zatrzymywania wody np.: 1 g otrąb zatrzymuje 4,2 g wody, podczas gdy pektyny odpowiednio 56,2 g wody. Bakterie jelitowe rozkładają część spożytych polimerów powodując wytworzenie CO2 i wodoru dlatego mogą być przyczyną nasilonych wzdęć i wiatrów. Rozłożone polimery tracą zdolność do zatrzymywania wody, ale rozłożone w dużych ilościach mogą być przyczyną biegunki osmotycznej. Skuteczność tych substancji jest w praktyce trudna do przewidzenia, ponieważ ich działanie jest wypadkową zdolności do zatrzymywania wody przez nierozłożony związek, szybkością rozkładu przez bakterie jelitowe oraz skuteczności przeczyszczającej produktów fermentacji. Dobrym przykładem mogą być przytoczone już otręby i pektyny. Otręby in vitro mają mniejszą skuteczność, ale w praktyce ze względu na oporność na rozkład przez bakterie jelitowe ( w przeciwieństwie do pektyn) przewyższają je.

Otręby wydają się być jednymi z najprostszych a jednocześnie dość skutecznych środków. Powodują przyrost masy stolca przeciętnie o 2,7g na każdy gram otrąb poleca się stosowanie w dawce około 20-40g na dobę.

Psylium jest to sproszkowane nasiona babki płesznika. W jego skład wchodzą hydrofilne polisacharydy. Preparat ma postać higroskopijnego proszku, który po zmieszaniu z wodą tworzy żel. 10 g żelu zwiększ masę stolca o 50-100g. Do działań niepożądanych należą: napady astmy, anafilaksja, duszność, zmniejszenie apetytu, w przypadku spożywania zbyt małej ilości płynu może dochodzić do niedrożności jelit.

Polikarbofil, hydroksymetyloceluloza, karboksymetyolceluloza są środkami syntetycznymi. Polikarbofil jest niewchłaniającym się polimerem kwasu akrylowego. Po zmieszaniu z wodą tworzy żel dopiero w otoczeniu jonów dwuwartościowych. Pochodne celulozy są oporne na fermentację bakteryjną, zatrzymują wodę w świetle jelita. Dawka pochodnych celulozy to około 4 g.
Ad Środki zwiększające wydzielanie - mechanizm działania polega na przyspieszeniu perystaltyki jak i na transport przez błonę śluzową jelit.


  • środki powierzchniowo czynne: dokusan, kwasy żółciowe

  • pochodne difenylometanu: fenoloftaleina, bisakodyl

  • kwas rycynolowy

  • antrachinony (z szakłaku, senesu)


Dokusan sodu działa poprzez zmiękczenie stolca i ułatwienie przenikania wody do mas kałowych jak i poprzez stymulację wydzielania w jelicie czczym a także zahamowanie zwrotnego wchłaniania wody. Mechanizm działania kwasów żółciowych jest podobny, jeżeli przyjmie się te substancje w ilości przekraczającej możliwości ich wchłonięcia to przechodzą do okrężnicy powodując zwiększenie objętości mas kałowych.

Do pochodnych difenylometanu należą fenoloftaleina, bisacodyl, pikosulfonian sodu. Mechanizm działania fenoloftaleiny polega na hamowanie wchłaniania wody w jelicie cienkim i okrężnicy, wpływając na mechanizmy zależne od PG i innych eikozanoidów, kinin jak i również ATP-azę sodowo - potasową. Lek ten podlega krążeniu wątrobowo-jelitowemu, dlatego dochodzi do przedłużenia czasu działania. Bisacodyl działa podobnie do fenoloftaleiny, czynnikiem aktywnym jest tam związek powstający w wyniku działania esteraz. Pikosulfonian ulega hydrolizie tylko przez enzymy bakteryjne dlatego aktywny związek powstaje praktycznie jedynie w okrężnicy gdzie występuje odpowiednio bogata flora jelitowa.



Kwas rycynolowy działa poprzez pobudzenie perystaltyki oraz hamowanie wchłaniania wody w jelicie.

Antrachinony jest cała rodzina związków mających wspólny szkielet antracenowy. Pierścienie z podstawionymi grupami hydroksylowymi, metylowymi, lub karboksylowymi tworzą monoantrony takie jak: aloeemodyna, reina, frangulina. Monoantrony mogą się sprzęgać z wytworzeniem diantronów. Wiele roślin produkuje antrachinony np: liście i strąki senesu zawierają sennozydy A i B nazywane zbudowane z diantronów reiny. Aloes, szakłak i rzewień zawierają różne rodzaje antrachinonów. Mechanizm działania polega na zwiększenie wydzielania płynu do światła jelita jak również wyraźne przyspieszenie perystaltyki. Jednak antrachinony mogą powodować oprócz typowych zaburzeń elektrolitowych, także reakcje alergiczne jak i melanozę okrężnicy z gromadzeniem się barwników w makrofagach z martwica komórek nabłonka okrężnicy.

Leki o charakterze zapierającym:

  1. środki ściągające

    1. garbniki roślinne występujące w wielu produktach roślinnych: galasówkach, czarnych jagodach,

    2. związki bizmutu

  2. środki adsorpcyjne

    1. węgiel leczniczy

    2. pektyny

  3. Opioidy

    1. Difenoksylat

    2. loperamid


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość