Strona główna

I jama ustna Uwagi ogólne. Jama ustna jest początkowym odcinkiem przewodu pokarmowego


Pobieranie 106.73 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar106.73 Kb.
I Jama ustna
1. Uwagi ogólne.
Jama ustna jest początkowym odcinkiem przewodu pokarmowego, otwartym do przodu szparą ust, którą ograniczają wargi. Przejście jamy ustnej w jamę gardła stanowi cieśń gardzieli, którą ogranicza od góry wolny brzeg podniebienia miękkiego, z boków po dwa fałdy błony śluzowej: łuk podniebienno-językowy i podniebienno-gardłowy, od dołu zaś nasada języ­ka.

W jamie ustnej odróżniamy podkowiastą, pionowo ustawioną szpa­rę przedsionek jamy ustnej i jamę ustną właściwą, oddzielone od siebie dwoma łukami zębów, górnym i dolnym.

Kiedy usta są zamknięte, jama ustna właściwa i przedsionek jamy ustnej nie mają światła, które powstaje dopiero przy wydęciu policz­ków lub przyjmowaniu pokarmów. W przypadku całkowicie zacho­wanego uzębienia połączenie między przedsionkiem a jamą ustną właściwą istnieje między ostatnimi zębami a gałęzią żuchwy przez przestrzeń zazębową.
W wypadku szczękościsku (trismus) można tędy wprowadzić zgłębnik. Małe szczelinowate połączenia istnieją również między poszczególnymi zę­bami.

Błona śluzowa policzków i warg, przechodząc w błonę śluzową dziąseł szczęki i żuchwy, tworzy u góry i u dołu zagięcia, zwane sklepieniem przedsionka górnym i dolnym.
Do przedsionka jamy ustnej uchodzi ślina ze ślinianki przyusznej i szeregu drobnych gruczołów ślinowych.
2. Wargi
Warga górna i dolna ogranicza­ją szparę ust, łącząc się ku bokom tworzą kąty ust.

Na powierzchni twarzy obustronnie oddziela wargę od policzka bruzda nosowo-wargowa, między bród­ka a podstawą wargi dolnej biegnie bruzda bródkowo-wargowa. Od przegrody nosa w dół przebiega po wardze górnej rynienka podnosowa, zakończona u dołu guzkiem wargi górnej. Powierzchnia wewnętrzna warg pokryta jest błoną śluzową przecho­dzącą w dziąsła. Przejście skóry wargi w błonę śluzową wytwarza część pośrednią wargi, czyli czerwień wargową. Nabłonek wielowarstwowy płaski skóry traci tu swą war­stwę zrogowaciałą i barwnik. Na czerwieni warg brak jest włosów i gruczołów potowych: istnieją w niej natomiast gruczoły łojowe chro­niące ją od wysychania. Pod nabłonkiem znajduje się warstwa tkanki łącznej z wysokimi, obficie unaczynionymi brodawkami. Krew prze­świeca tu przez cienką warstwę nabłonka, nadając temu odcinkowi czerwone zabarwienie.

Pod błoną śluzową warg znajduje się warstwa drobnych, wyczu­walnych palcami gruczołów ślinowych surowiczo-śluzowych, tzw. gruczołów wargowych. W miejscu przej­ścia błony śluzowej warg w dziąsła, w płaszczyźnie pośrodkowej — zarówno na wardze górnej, jak i dolnej widzimy półksiężycowaty fałd błony śluzowej, wędzidełko wargi górnej lub dolnej. Pod błoną śluzową warg przebiega warstwa mięśni, głównie m. okrężnego ust.
2. Policzki
Budowa policzków podobna jest do budowy warg. Tworzą je kolejno od zewnątrz:
1) skóra, u mężczyzn obficie uwłosiona, 2) tkanka tłuszczowa, 3) powięź policzkowo-gardłowa, 4) mięsień policzkowy, 5) warstwa gruczołów policzkowych, surowiczo-śluzowych, leżących między błoną śluzową a mięśniem, w mię­śniu lub między nim a skórą i 6) błona śluzowa. Mięsień policzkowy jest przebity przez przewód ślinianki przyusznej, który uchodzi w przedsionku jamy ustnej na brodaw­ce przyuszniczej, na wysokości II zęba trzo­nowego górnego. Pod skórą, między mięsień policzkowy, żwacz i mię­sień skrzydłowy przyśrodkowy, wsuwa się skupienie tkanki tłuszczo­wej, ciało tłuszczowe, silniej rozwinięte u dzieci.
3. Dziąsła
Dziąsła stanowią przedłużenie błony śluzowej jamy ust­nej pokrywające wyrostki zębodołowe szczęki i żuchwy i obejmujące szyjki zębów. Wyróżnia się dziąsła górne i dolne; każde z nich ma powierzchnię podniebienną (górne) bądź językową (dolne), zwró­coną do jamy ustnej właściwej, oraz przedsionkową, skierowaną do przedsionka jamy ustnej. Błona śluzowa leży na pokładzie dobrze unaczynionej okostnej wyrostków zębodołowych. Pokrywa ją lekko rogowaciejący, złuszczający się nabłonek. Wyróżnia się w niej dwie części: część zrośniętą z wyrostkami zębodołowymi i część obejmują­cą szyjki zębów.

U osób młodych nabłonek dziąseł przyczepia się w pobliżu szyjki zęba, do powierzchni szkliwa, z postępującym wiekiem obniża się i przyczepia do kostniwa zębów. Dziąsła wypełniają przestrzenie międzyzębowe, tworząc w nich wysokie brodawki międzyzębowe.

Dziąsło bierze udział w umocowaniu zębów w wyrostku zębodołowym.

Dziąsło zabezpiecza też połączenie zębodołowo-zębowe przed wnikaniem w nie in­fekcji. Połączenie dziąsła z zębodołem niszczy lekarz przed dokonaniem ekstrakcji zę­ba. Jego chorobowe uszkodzenie pozwala wnikać infekcji do ozębnej przez powstającą „kieszeń".

Nerwy zaopatrujące dziąsła szczęki pochodzą od n. szczękowego (V2) przez jego gałęzie: n. podniebienny większy, nosowo-podniebienny i gałęzie zębodołowe górne przednią, środkową i tylną. Dziąsła żuchwy zaopatruje n. żuchwowy (V3) przez gałęzie: n. zębodołowy dolny, n. językowy i n. policzkowy. Nerw policzkowy zaopatruje dziąsła żuchwy po stronie przedsionkowej do wysokości otworu bród-kowego żuchwy.

Naczynia krwionośne na ogół towarzyszą nerwom. Tętni­ce dziąsła górnego pochodzą od gałęzi t. szczękowej: t. policzkowej, zębodołowych górnych i podniebiennej większej. Dziąsło dolne zaopa­trują gałęzie t. podjęzykowej (od t. językowej), t. podbródkowej (od tętnicy twarzowej) i t. zębodołowej dolnej (od t. szczękowej).

Naczynia chłonne tworzą w dziąsłach bogate sploty.
4. Podniebienie
Górną ścianę jamy ustnej tworzy podniebienie, które dzielimy na część przednią, podniebienie twarde, zawierające zrąb kostny, i tylną, podniebienie miękkie.

Błona śluzowa w przedniej części podniebienia twardego jest silnie zrośnięta z okostną, w tylnej między nią a okostną znajduje się war­stwa małych gruczołów ślinowych podniebiennych.

W okolicy kostnego otworu przysiecznego leży mała brodawka przysieczna. W linii pośrodkowej podniebienia twardego biegnie pasmo łącznotkankowe, szew podniebienia. W części przedniej biegną od szwu ku bokom zwykle po dwa do czterech fałdów błony śluzowej, fałdy podniebienne po­przeczne. Fałdy te, lepiej widoczne w młodym wieku, w późniejszym okresie zanikają.

Podniebienie miękkie stanowią dwa pokła­dy błony śluzowej: górny i dolny, oraz mięśnie, rozcięgno i gruczoły zawarte między nimi. W ustawieniu spoczynkowym zwisa ono łukiem ku tyłowi od podniebienia twardego. Na jego wolnej (tylnej) krawędzi widzimy stożkowate przedłużenie, języczek (uvula), od którego rozpoczynają się łuki podniebienno-językowy i podniebienno-gardło-Rozcięgno podniebienne jest war­stwą tkanki łącznej pod górnym pokładem błony śluzowej, poprze­platanej licznymi włóknami mięśni. Pod nim znajdujemy warstwę małych, śluzowych gruczołów podniebiennych.



5. Migdałki podniebienne
Migdałek podniebienny, stanowiący skupienie tkanki chłonnej, leży obustronnie w zagłębieniu pomiędzy obydwoma łukami podniebiennymi. Zagłębienie to, tzw. zatoka migdałkowa, wypełnione jest przez migdałek. Migdałek styka się swą tylną po­wierzchnią z łukiem podniebienno-gardłowym, zaś jego powierzchnia przednia jest wolna. Przedni biegun migdałka pokryty jest fałdem błony śluzowej, tzw. fałdem trójkątnym. Fałd ten zaczyna się w postaci wąskiego pasma na tylnej powierzchni łuku podniebienno-językowego, ku dołowi natomiast przyczepia się Migdałki podniebienne, a także inne migdałki pierścienia gardłowego (Waldeyera), odgrywają rolę w reakcjach obronnych ustroju. W nich powstają limfocyty. W przebie­gu anginy w dołkach migdałkowych gromadzą się złuszczone nabłonki i leukocyty, tworząc „czopy migdałkowe".
6. Język
Język jest narządem mięśniowym pokrytym błoną śluzową, który przy zwartych szczękach wypełnia niemal całkowicie jamę ust­ną właściwą. Jest to twór w znacznym stopniu ruchomy, dzięki cze­mu odgrywa poważną rolę w czasie mowy, żucia i połykania. Kubki smakowe brodawek języka są też narządem smaku. W języku rozróżniamy nasadę, trzon i koniec. Na trzonie języka odróżniamy powierzchnię górną, czyli grzbiet języka, i znacznie krótszą od grzbietu powierzchnię dolną. Obie po­wierzchnie przechodzą w siebie wzdłuż brzegów języka. Granicą między trzonem a nasadą jest na powierzchni górnej rowek w kształcie litery V, zwróconej szczytem ku tyłowi, tzw. bruzda graniczna. Tuż przed bruzdą graniczną znajduje się 7—14 wyniosłości błony śluzowej, zwanych brodawkami okolonymi. Brodawki układają się, podobnie jak bruzda graniczna, w kształcie litery V. Brodawki okolone otoczone są wałem błony śluzowej, który od brodawki oddziela płytki rowek. Na bocznych ścianach brodawek występują kubki smakowe z re­ceptorami smaku. Są to mikroskopowo widoczne, beczkowatego kształtu twory nabłonkowe, zawierające komórki smakowe, otoczone komórkami zrębowymi.

Na dnie rowka otaczającego każdą brodawkę uchodzą drobne gru­czoły surowicze, których wydzielina opłukuje rowek z sub­stancji smakowych. U wierzchołka litery V znajduje się zwykle jedna większa brodawka w małym zagłębieniu, otworze ślepym ję­zyka. Otwór ten jest pozostałością rozwojowego przewodu tarczowo-językowego. Na grzbiecie języka w linii posrodkowej biegnie podłużny rowek, bruz­da pośrodkowa języka. Po bruździe tej ślina spływa do gardła.

Grzbiet języka jest barwy białej, w dotyku szorstki z powodu po­krywających go licznych brodawek. Górna powierzchnia nasady jest barwy różowoczerwonej, pokryta szeregiem guzowatych wyniosłości błony śluzowej, zaopatrzonych niewielkimi otworkami. Wyniosłości te wywołane są skupieniami tkanki chłonnej i noszą nazwę mie­szków językowych. Tworzą one razem migdałek językowy. Migdałek ten, silnie rozwinięty u dzieci, z wiekiem się zmniejsza.

Prócz brodawek okolonych w błonie śluzowej języka wyróżniamy jeszcze brodawki: nitkowate, grzybowate i liściaste. Brodawki nitkowate , najliczniejsze, są najgęś-ciej ułożone w pobliżu brodawek okolonych. Nadają one powierzchni języka wygląd aksamitny. Układają się w formie wieńca na pierwot­nej brodawce zespołowej, a kończą się delikatnymi zrogowaciałymi włóknami.

Odmianą brodawek nitkowatych są:

Brodawki stożkowate, nie mające nitkowatych zakończeń. Brodawki nitkowate i stożkowe przewodzą wrażenia do­tykowe, nie spełniają funkcji smakowej.

Brodawki grzybowate, rozmieszczone mię­dzy nitkowatymi głównie na końcu i brzegach języka, są większe i mniej liczne od nich; mają postać grzybka. Na górnej powierzchni brodawek grzybowatych znajdują się kubki smakowe.

Brodawki liściaste rozmieszczone są na brzegach języka. Są to pionowe fałdy błony śluzowej, ułożone jeden za dru­gim. Zawierają one kubki smakowe, podobnie jak brodawki okolone i grzybowate.

Błona śluzowa języka zawiera liczne gruczoły, przeważnie śluzowe. Jedynie wspomniane gruczoły leżące w otoczeniu brodawek okolo­nych, a także liściastych, są gruczołami surowiczymi. Pod względem położenia dzielimy je na gruczoły przednie, boczne i tylne.

Na dolnej powierzchni końca języka znajdują się obustronnie więk­sze gruczoły mieszane, po jednym z każdej strony, zwane gruczo­łami językowymi przednimi. Gruczoły te uchodzą kilkoma przewodami w okolicy wędzidełka języka.

Mięśnie języka. Rozróżniamy dwie grupy mięśni języka: mięśnie zewnętrzne i wewnętrzne, czyli mięśnie własne języka. Do pierw- szych należą mięśnie zaczynające się na kośćcu, a kończące się w ję­zyku, do drugiej grupy należą mięśnie zaczynające się i kończące w języku.

Grupę pierwszą stanowią mięśnie: a) bródkowo-językowy, b) gny-kowo-językowy i c) rylcowo-językowy, drugą grupę zaś mięśnie: a) podłużny języka górny i dolny, b) poprzeczny i c) pionowy języka.

W obrębie grzbietu i trzonu języka większość mięśni przyczepia się do mocnej warstwy łącznotkankowej, zwanej rozcięgnem języka. Rozcięgno języka łączy się ściśle z błoną śluzową, która jest nieprzesuwalna wobec rozcięgna.

Mięsień bródkowo-językowy, parzysty, ustawio­ny pionowo, zaczyna się na górnym guzku kolca bródkowego żuch­wy. Włókna tego mięśnia rozbiegają się wachlarzowato ku tyłowi, gó­rze i przodowi. Obydwa mięśnie rozdziela łącznotkankowa prze­groda języka.

W przegrodzie języka, zwłaszcza u płodów i noworodków, spotyka się niekiedy małe, owalne chrząstki. Podobne, lecz mniejsze, chrząst­ki występują niekiedy rozsiane w błonie śluzowej języka.

Czynność: najniższe włókna tego mięśnia, biegnące do nasady języka, wysuwają język ku przodowi, pozostałe odciągają język od podniebienia i wciskają go w dno jamy ustnej.

Mięsień gnykowo-językowy zaczyna się na bocz­nej części trzonu oraz rogach większych i mniejszych kości gnykowej: biegnie ku górze i do przodu, dochodząc do bocznej części rozcięgna języka.

Czynność: pociąga język ku tyłowi i dołowi oraz obniża brzeg języka.

Mięsień rylcowo-językowy rozpoczyna się na wy­rostku rylcowatym i na więzadle rylcowo-gnykowym. Biegnie ku do­łowi i przodowi i u brzegu języka splata się z włóknami mięśnia gny-kowo-językowego.

Czynność: pociąga język ku tyłowi i ku górze. Łącznie z innymi mięśniami czynny jest przy połykaniu.

Mięsień podłużny górny i m. podłużny dolny biegną wzdłuż górnej i dolnej po­wierzchni języka, splatając się z mięśniami zewnętrznymi.

Czynność: mięśnie te skracają język.

Mięsień poprzeczny języka zaczyna się na przegrodzie języka, splata z włóknami mięśnia pionowego i kończy w błonie śluzowej brzegu języka.

Czynność: zwęża i pogrubia język.

Mięsień pionowy języka jest najlepiej rozwi­nięty na końcu i w bocznych częściach trzonu języka. Zaczyna się i kończy w błonie śluzowej górnej i dolnej powierzchni języka.

Czynność: spłaszcza, poszerza i nieco wydłuża język.

Współdziałanie mięśni wewnętrznych języka. Mięśnie wewnętrz­ne języka powodują zmiany kształtu języka, przy czym zwykle współpracuje kilka mięśni.

Mięsień pionowy, działając bez współdziałania innych, spłaszcza ję- zyk, przez co go poszerza i nieznacznie wydłuża. Jeżeli jednocześnie działa mięsień poprzeczny zwężając język, to jako rezultat współdzia­łania obydwu następuje wydłużenie języka i wysunięcie do przodu. Podobnie mięsień poprzeczny pogrubia język. Jeżeli zaś jednocześnie działa mięsień pionowy, obydwa mięśnie współdziałając wydłużają ję­zyk. Jeśli kurczy się mięsień podłużny języka poszerzając i pogrubia­jąc język, to włókna innych mięśni muszą się wydłużać.

W jednostronnym porażeniu nerwu podjęzykowego zaburzenia czynnościowe zwykle nie są silnie wyrażone. Wskutek przewagi mięśnia bródkowo-językowego strony zdro­wej język wysunięty zbacza w stronę porażoną.

W porażeniu obustronnym, rzadkim zresztą, zaburzenia czynnościowe są znaczne. Język jest porażony całkowicie lub ma bardzo niewielką ruchomość, co w znacznym stopniu utrudnia mowę, przełykanie i żucie. Receptorami zmysłu smaku są wspomniane kubki smako­we, rozmieszczone w błonie śluzowej języka, dolnej powierzchni pod­niebienia miękkiego, zwłaszcza języczka, łuków podniebiennych, gór­nej części gardła i przedsionka krtani.

Nerwami przewodzącymi podniety smakowe są: dla przednich 2/3 języka struna bębenkowa, dla tylnej 1/3 języka nerw językowo-gardłowy i n. błędny.
GRUCZOŁY ŚLINOWE
Do jamy ustnej uchodzą przewody licznych gruczołów ślinowych (glandulae salivareś). Rozróżniamy gruczoły małe: wargowe, policz­kowe, trzonowe, podniebienne, językowe, i trzy pary dużych: ślinian-ki przyuszne, podżuchwowe i podjęzykowe. Wszystkie te gruczoły ze względu na charakter ich wydzieliny można podzielić na śluzowe (gruczoły podniebienne, gruczoły nasady języka), surowicze (ślinianki przyuszne, gruczoły językowe, tzw. gruczoły Ebnera) i mieszane, śłu-zowo-surowicze (gruczoły podżuchwowe, podjęzykowe, wargowe, po­liczkowe, trzonowe i gruczoł językowy przedni). Ślinianki podjęzyko­we są gruczołami przeważnie śluzowymi. Gruczoły małe omówiono przy opisie warg, policzków, języka i podniebienia.

Ślinianka przyuszna

Ślinianka przyuszna {glandula parotiś) jest największym gruczołem ślinowym, masy 20 30 g, barwy białoszarej. Leży ona na bocznej po­wierzchni twarzy, w dole zażuchwowym (fossa retromandibu-laris). Przy środkowo gruczoł ten sięga do przestrzeni przygardłowej, ku przodowi zachodzi nieco na m. żwacz i gałąź żuchwy. Ku górze sięga do łuku jarzmowego. Dolnym końcem może stykać się ze śli­nianka podżuchwową, od której oddziela ją wąskie pasmo tkanki łącznej. Z brzegu przedniego gruczołu wychodzi przewód śli­nianki przyusznej (ductus parotideuś). Gruczoł otoczony jest torebką łącznotkankową, która ku dołowi łączy się z blaszką po­wierzchowną powięzi szyi, ku przodowi zaś przechodzi na mięsień żwacz jako powięź przyusznicza i żwaczowa {fascia paro-tidea et masseterica). Od torebki odchodzą w głąb gruczołu łączno-tkankowe przegrody (septa).

Nierzadko spotykamy śliniankę przyuszna dodatkową {glandula parotis accessoria), łączącą się z odcinkiem przewodu przyuszniczego, leżącym na mięśniu żwaczu.

Przez miąższ ślinianki przyusznej przechodzą: 1) tętnica szyjna ze­wnętrzna, która tu oddaje gałęzie: t. uszną tylną, t. skroniową po- wierzchowną i t. szczękową, 2) żyła zażuchwowa, 3) n. twarzowy, który w obrębie ślinianki tworzy splot przyuszniczy.

Splot przyuszniczy dzieli gruczoł na część powierzchowną (pars superficialiś) i część głęboką (parsprofunda).

Przewód ślinianki przyusznej (ductus parotideuś), dłu­gości 5—6 cm, odchodzi od ślinianki pomiędzy górną i środkową trze­cią częścią przedniego brzegu, przebiega poziomo po mięśniu żwaczu, otacza poduszeczkę tłuszczową policzka i zagina się pod kątem pro­stym ku środkowi. Na mięśniu policzkowym zagina się po raz drugi ku przodowi, przebija mięsień i uchodzi na brodawce przyusz-niczej (papilla parotidea), znajdującej się w błonie śluzowej policz­ka na wysokości II zęba trzonowego.

Ślinianka podżuchwowa

Ślinianka podżuchwowa (glandula submandibularis) jest gruczołem o masie 10—15 g. Leży ona w dolnym kącie trójkąta podżu ch -wowego (trigonum submandibulareś). Jej powierzchnia wewnętrz­na spoczywa na mięśniu żuchwowo-gnykowym i gnykowo-języko-wym i może dochodzić do ślinianki podjęzykowej. Gruczoł pokryty jest przez mięsień szeroki szyi i blaszkę powierzchowną powięzi szyi. Otacza go luźna torebka, toteż po jej przecięciu gruczoł daje się łatwo wyłuszczyć.

Przewodem odprowadzającym ślinianki jest przewód pod-żuchwowy (ductus submandibularis), długości 5—6 cm. Przewód ten opuszcza gruczoł na jego wewnętrznej powierzchni i zawija się dokoła tylnego brzegu mięśnia żuchwowo-gnykowego. W jamie ust­nej przewód podżuchwowy przebiega po wewnętrznej powierzchni ślinianki podjęzykowej, krzyżuje nerw językowy i uchodzi na mięsku podjęzykowym, wspólnie z przewodem ślinianki podjęzykowej, lub tuż obok niego.

Ślinianka podjęzykowa

Ślinianka podjęzykowa (glandula sublingualis), o masie 3—5 g, kształtu walcowatego, leży na górnej powierzchni mięśnia żuchwo­wo-gnykowego, bocznie od mięśnia bródkowo-językowego; na dnie jamy ustnej wywołuje wspomniany fałd podjęzykowy. Składa się z szeregu (5—20) małych gruczołów, ślinianek podjęzykowych mniejszych (glandulae sublinguales minoreś), zaopatrzonych we własne przewody wyprowadzające. Część przednia gruczołu stanowi śliniańkę podjęzykowa większą (glandula sublin­gualis major). Ślinianka podjęzykowa przylega do dołka podjęzyko-wego żuchwy.

Gruczoły mniejsze wysyłają krótkie przewody mniejsze śli­nianki podjęzykowej (ductus sublinguales minoreś) bezpoś­rednio na grzebień fałdu podjęzykowego, gdzie kończą się szeregiem drobnych ujść. Główna część gruczołu ma przewód większy ślinianki podjęzykowej (ductus sublingualis major). Przewód ten rozpo­czyna się na przyśrodkowej powierzchni gruczołu, biegnie ku przodo­wi i przyśrodkowo, zbieżnie z przewodem ślinianki podżuchwowej i uchodzi razem z nim lub obok niego na mięsku podjęzykowym.

Unaczynienie i unerwienie ślinianek

Tętnice. Ślinianka przyuszna otrzymuje krew z tętnic przez nią przebiegających. Są nimi rozgałęzienia t. szyjnej zewnętrznej. Zaopa­trują ją w największej mierze: t. skroniowa powierzchow-na (a. temporalis superticialiś), t. poprzeczna twarzy (a.trans-versa faciei) i t. uszna tylna (a. auricularis posteńor).

Ślinianka podżuchwowa unaczyniona jest przez gałązki pochodzące z dwóch źródeł: od t. podbródkowej (a. submentaliś) odgałęzie­nia t. twarzowej oraz od pnia t. twarzowej. Od tej ostatniej tętnicy odchodzą drobne gałęzie gruczołowe (rami glandulareś) w miejscu, w którym pień przylega bezpośrednio do miąższu ślinianki podżuchwowej.

Do ślinianki podjęzykowej dochodzą: t. podbródkowa (a. submentaliś), gałąź t. twarzowej oraz t. podjęzykowa (a. sublin­gualis), odgałęzienie t. językowej (a. lingualis).

Unerwienie. Każdą ze ślinianek zaopatrują gałązki współczulne i przywspółczulne. Drażnienie nerwów współczulnych powoduje wy­dzielanie wielkiej ilości rzadkiej, wodnistej śliny. Drażnienie nerwów przywspółczulnych, zwłaszcza struny bębenkowej, wywołuje ślinę gę­stą, kleistą, lecz w małej ilości.

Włókna przywspółczulne dla ślinianki podżuchwowej i podjęzyko­wej pochodzą ze struny bębenkowej (chorda tympani) gałęzi nerwu twarzowego. Po wyjściu z czaszki przez szczelinę skalisto-bę-benkową struna bębenkowa dołącza się do nerwu językowego i odda­je wraz z nim gałązki do zwoju podżuchwowego, od którego z kolei odchodzą włókna do obu wspomnianych ślinianek.

Nerwem przywspółczulnym ślinianki przyusznej jest nerw języ­ków o-gardłowy (n. glossopharyngeus). Jego włókna biegną w nerwie skalistym mniejszym, przez zwój uszny, gałęzie łączące z ner­wem uszno-skroniowym i gałęzie przyusznicze {rami paroti-dei) n. uszno-skroniowego.

Gruczoły wargowe i policzkowe unerwione są na tej samej drodze, tj. od n. IX, aż do nerwu uszno-skroniowego, mającego połączenie z nerwem twarzowym, którego gałązki dochodzą do gruczołów wargo­wych i policzkowych.

Unerwienie gruczołów podniebiennych — p. Zwój skrzy dłowo-pod-niebienny.

Gałązki współczulne dla ślinianek pochodzą ze zwoju szyj­nego górnego pnia współczulnego; dochodzą do ślinianek w postaci splotów naczyniowych otaczających rozgałęzienia tętnicy szyjnej ze­wnętrznej .

Podniety odbierane przez nerw językowy (od V3) i nerw języko-wo-gardłowy (IX) dochodzą do jąder ślinowych w moście i rdzeniu przedłużonym (nucleus salivatorius superior et inferior), stąd zaś drogą nerwu twarzowego i językowo-gardłowego do ślinianek. Na ośrodki te mają też wpływ bodźce odbierane przez nerw wzrokowy, słuchowy, węchowy, a także podniety psychiczne.

Ślina. Gruczoły ślinowe wydzielają ślinę. Rozróżniamy dwa rodzaje śliny: rzadką, płynną i gęstą, kleistą. Ślina rzadka przepaja i rozcieńcza pokarmy, gęsta pokrywa kę­sy i ułatwia ich przełykanie. Zwilżanie śliną jamy ustnej ułatwia ruchy języka przy żu­ciu i mowie. Ślina rozpuszcza niektóre składniki pokarmowe, dzięki czemu mogą one drażnić chemicznie zakończenia nerwowe, co z kolei zwiększa ilość wydzielanej śliny.

P t i a 1 i n a, enzym zawarty w ślinie, rozkłada cukry złożone na proste (skrobię i dekstrynę na maltozę). Ten rodzaj trawienia pokarmów rozpoczyna się już w jamie ustnej.


ZĘBY I UZĘBIENIE
Budowa ogólna zębów

Ząb {dens) składa się z części wolnej, wystającej z zębodołu do ja­my ustnej — korony zęba (corona dentis) i części tkwiącej w nim tj. korzenia (radix dentis). Korzeń umocowany jest w zębodole sy­stemem więzadłowym (p. dalej). Większość masy zęba, zarówno koro­ny, jak i korzenia, tworzy zębina (dentinum), nadając zębowi jego kształt. Korona zęba pokryta jest szkliwem (enamelum), korzeń zaś cementem (cementum). Na granicy szkliwa i cementu znajdu­je się zwężona część zęba, zwana szyjką (collum dentis). Szyjka wystaje nad zębodół i objęta jest przez dziąsło (gingiva). Na szczycie korzenia (apex radicis dentis), leży niewielki otwór szczytowy zęba (for. apicis dentis), przez który wnikają do ka­nału korzenia i do jamy miazgi naczynia i nerwy. Otworem szczyto­wym rozpoczyna się kanał korzenia zęba (canalis radicis den­tis), który w obrębie korony rozszerza się w komorę zęba (cavum dentis). Kanał korzenia i koronę zęba wypełnia luźna tkanka łączna, obficie unaczyniona i unerwiona, zwana miazgą zęba (pulpa den­tis). W młodym wieku część korony ukryta jest w zębodole, w wieku podeszłym wystaje z niego również i część korzenia.

W uzębieniu człowieka rozróżniamy 4 typy zębów spełniających różną rolę: 1) zęby sieczne (dentes incisivi), 2) kły (dentes cani-ni), 3) zęby przedtrzonowe (dentes premolares) i 4) zęby trzonowe (dentes molares). Zęby sieczne służą do odgryzania kę­sów. Kły pomagają w pracy zarówno zębom siecznym, jak i zębom trzonowym. Zęby przedtrzonowe i trzonowe mają za zadania dalsze rozdrabnianie i mielenie pokarmu, tj właściwe żucie.

Uzębienie człowieka jest dwupokoleniowe. Najpierw występuje uzębienie mleczne, po nim stałe. W uzębieniu mlecznym brak jest zę­bów przedtrzonowych. Zęby trzonowe mleczne są poprzednikami przedtrzonowych stałych.

Rozróżniamy następujące powierzchnie korony zęba:

powierzchnia wargowa (facies labialis) dla zębów przed­


nich, policzkowa (facies buccalis) dla tylnych;

powierzchnia językowa (facies lingualis);

powierzchnia styczna (facies contactus), mezjalna, bliż­
sza linii pośrodkowej i dystalna, dalsza (facies mesialis et distalis);

brzeg żucia (margo masticatorius) lub powierzchnia


żucia (facies masticatoria) — dla zębów wieloguzkowych.

Kształt zębów stałych

Zęby stałe (dentes permanentes) stanowią drugie pokolenie zębów człowieka po wypadnięciu zębów mlecznych. Jest ich 32; w każdej ćwiartce występują 2 zęby sieczne, 1 kieł, 2 zęby przedtrzonowe i 3 zęby trzonowe.

Zęby sieczne (dentes incisivi) mają koronę w kształcie dłuta, zwró­conego ostrzem ku zębom przeciwległym. Powierzchnie: przednia zwrócona jest ku wargom, tylna ku językowi, dwa brzegi styczne, mezjalny i dystalny, ku zębom sąsiednim. W koronach siekaczy roz­różniamy więc powierzchnię wargową i językową (u zębów górnych podniebienną) oraz brzegi: sieczny, czyli wolny, mezjalny i dystalny.

Korona zęba siecznego, najszersza przy krawędzi siecznej, zwęża się ku szyjce. Korzeń jest zawsze pojedynczy, nieco spłaszczony z bo­ków. Ząb sieczny górny przyśrodkowy jest większy od bocznego; sie­kacze dolne są mniejsze od górnych, przy czym, odwrotnie niż w szczęce, boczny jest większy od przyśrodkowego.

Kły (dentes canini) są to najsilniej rozwinięte zęby jednokorzenio-we. Korona kłów jest stożkowata, zakończona ściętym wierzchoł­kiem. Obydwie powierzchnie, językowa i wargowa, są wypukłe. Ko­rzeń jest pojedynczy, silny i długi. Na mezjalnej i dystalnej po­wierzchni ma płytkie rowki.

Zęby przedtrzonowe lub dwuguzkowe (dentes premolares). Zęby przedtrzonowe, po dwa w każdej ćwiartce uzębienia, różnią się od zę­bów siecznych i kłów przede wszystkim wyraźną powierzchnią żucia (facies masticatoria). Na powierzchni żucia występują stożkowate guzki: policzkowy i językowy. Guzek policzkowy jest większy niż ję­zykowy.

Zęby trzonowe (dentes molares) są to zęby wieloguzkowe, po trzy w każdej ćwiartce uzębienia; są najsilniej rozwinięte. Korona ma kształt nieregularnego sześcianu. Na powierzchni żucia znajduje się 4- 5 guzków oddzielonych od siebie głębokimi bruzdami międzyguz-kowymi. Zęby górne mają po trzy korzenie: dwa policzkowe i jeden podniebienny, dolne — ■ po dwa, mezjalny i dystalny. Pierwszy ząb trzonowy jest zazwyczaj największy, trzeci najmniejszy. Komora mie­ści się głównie w okolicy szyjki: ku górze ma tyle uchyłków, ile ząb liczy guzków. Przewody korzeniowe są cienkie, w liczbie odpowiada­jącej liczbie korzeni. Ząb trzeci (ząb mądrości) jest bardzo zmienny pod względem kształtu i wielkości, często nie ma go wcale. Jego zmienność jest wyrazem zanikowego charakteru tego zęba. Liczba guzków w zębach trzonowych wynosi najmniej 3.

Uzębienie mleczne

Zęby mleczne (dentes decidui) stanowią pierwsze pokolenie uzę­bienia ludzkiego złożone z 20 zębów. W każdej ćwiartce wyróżniamy 2 zęby sieczne, 1 kieł i 2 zęby trzonowe.

Zęby mleczne są mniejsze i delikatniejsze, przez co sprawiają wra­żenie szerszych niż zęby uzębienia stałego. Różnica wymiarów w po­równaniu z zębami stałymi wynosi 2 -4 mm. Barwa ich jest niebie-skobiała w odróżnieniu od żółtobiałej uzębienia stałego. Charaktery­styczną cechą jest zgrubienie brzegu szkliwnego na korzeniowym końcu korony, dzięki czemu szyjka zęba jest wyraźniej zaznaczona. Komora jest stosunkowo obszerniejsza niż w uzębieniu stałym, gdyż jej ściany są znacznie cieńsze. Zęby mleczne są ustawione w szczęce bardziej pionowo.

Jeśli w okresie wypadania uzębienia mlecznego obok stałych stoją zęby mleczne, to rozpoznajemy je po znacznie większym zużyciu ko­rony.

Zęby mleczne są znacznie słabiej osadzone w szczękach niż zęby uzębienia stałego.

Zęby sieczne i kły mleczne są zębami jednoguzkowymi. Górny pierwszy ząb trzonowy ma 3, drugi 4 guzki (górne zęby trzonowe sta­łe mają po 4 guzki). Dolny pierwszy ząb trzonowy mleczny ma 4, dru­gi 5 guzków.

Zęby mleczne wykłuwają się w czasie od 6 do 30 miesiąca życia. Od 7 do 14 roku życia wyrastają zęby stałe, występujące częściowo w miejscu mlecznych, częściowo ku tyłowi od nich. W okresie od 7 do 14 roku życia uzębienie składa się częściowo z zębów mlecznych, częściowo ze stałych.

Uzębienie jako całość. Zarówno w górnym, jak i w dolnym szeregu zębów każdy ząb, z wyjątkiem zębów mądrości, dotyka zęba sąsied­niego .z jednej i drugiej strony powierzchnią styczną (facies contactus). Szereg zębów szczęk ma kształt elipsy, zębów żuchwy zbliżony do paraboli, tj. zęby boczne żuchwy oddalają się od jedno-imiennych zębów strony przeciwnej tym więcej, im bardziej ku tyło­wi są położone; w szczęce odległość ta nie zwiększa się. Zęby sieczne szczęki odchylone są swą długą osią od pionu do przodu. Odchylenie to zmniejsza się u kła, a zęby przedtrzonowe i trzonowe szczęki są ustawione prawie pionowo. W żuchwie siekacze i kły stoją prawie pionowo, zęby przedtrzonowe zaś i trzonowe są lekko pochylone w kierunku językowym. Wzajemny stosunek górnego i dolnego szeregu zębów przy zaciśniętych szczękach nazywamy zwarciem {occlu-sio).


Ozębna. Połączenie zęba z zębodołem jest rodzajem więzozro-stu (syndesmosis). Określa się je jako wklinowanie (gompho-siś), choć określenie to nie jest zupełnie ścisłe, korzeń bowiem nie przylega ściśle do zębodołu. Pomiędzy korzeniem a ścianą zębodołu istnieje w normalnym zębie przestrzeń szerokości 0,1—0,2 mm, wy­pełniona tkanką łączną ułożoną w pęczki, zwaną ozębną (peńodon-tium).

Ozębna zawiera włókna tkanki łącznej, umocowane z jednej strony w cemencie korzenia, z drugiej w kości zębodołu.

GARDŁO

Opis ogólny gardła



Gardło (pharynx) jest wspólnym odcinkiem przewodu pokarmowe­go i oddechowego, ciągnącym się jako cewa od podstawy czaszki do wysokości VI kręgu szyjnego, gdzie przechodzi swym dolnym koń­cem w przełyk. W gardle krzyżują się obie drogi. Jama gardła ma kształt maczugowaty. Długość gardła wynosi 13—14 cm; największą szerokość ma na wysokości kości gnykowej (4—5 cm), skąd zwęża się silnie ku dołowi. Wymiar strzałkowy, największy w odcinku górnym, wynosi około 2 cm. W części dolnej ściana przednia przylega do tyl­nej.

Ściana gardła składa się z 4 warstw:

Błona śluzowa (tunica mucosa) wyściela jamę gardła od
wewnątrz. Stanowi ona dalszy ciąg błony śluzowej jamy ustnej i jamy
nosowej;

Tkanka podśluzowa (tela submucosa) łączy błonę śluzową


gardła z błoną mięśniową. W górnej części gardła, tuż pod podstawą
czaszki, jest ona szczególnie gruba i mocna, tworząc powięź
gardłowo-podstawną (fascia pharyngobasilaris), łączącą się do
przodu od guzka gardłowego z okostną czaszki. W tej części ściany
gardła brak jest zupełnie mięśniówki;

Błona mięśniowa (tunica muscularis) zbudowana jest z


mięśni poprzecznie prążkowanych;

4. Błona zewnętrzna (tunica externa) składa się z luźnej tkanki łącznej, pokrywającej błonę mięśniową od zewnątrz.

W gardle rozróżniamy trzy części: część nosową gardła (pars nasalis pharyngiś), część ustną gardła (pars oralis pharyngiś) i część krtaniową gardła (pars laryngea pharyngiś).

Granicę między częścią nosową i ustną gardła stanowi podniebienie miękkie. Za granicę między częścią ustną a krtaniową przyjmuje się poziom kości gnykowej.

Część nosowa gardła w stanie spoczynku jest jamą otwartą ku części ustnej gardła; w jej ścianie przedniej znajdują się nozdrza tylne, łączące ją z jamą nosową. Ściana górna, stanowiąca sklepienie gardła, przyczepia się do podstawy czaszki na guzku gardłowym koś­ci potylicznej i do dolnej powierzchni kości klinowej.

Ściana górna przechodzi w tylną, pionową, przylegającą do mięśni pokrywających powierzchnię przednią szyjnego odcinka kręgosłupa. Na ścianie tylnej widać uwypuklenie poprzeczne, wywołane przez łuk przedni kręgu szczytowego, i drugie, podłużne, wywołane przez mięśnie długie kręgosłupa. Na przejściu ściany górnej w tylną znaj­duje się skupienie tkanki chłonnej, tworzące migdałek gardło­wy (tonsilla pharyngea) lub migdałek trzeci. Migdałek ten składa się z szeregu nieregularnie ułożonych listewek, przedzielonych w linii pośrodkowej dołkiem gardłowym (fossula pharyngea). Przed dołkiem gardłowym, ku tyłowi od lemiesza, znajduje się nie­znaczne skupienie tkanki gruczołowej, związanej rozwojowo z częścią gruczołową przysadki. Jest to przysadka gardłowa (hypophy-sis pharyngea).

W przypadku przerostu migdałka gardłowego zatyka on nozdrza tylne i ujście gard­łowe trąbki słuchowej, upośledzając słuch i zmuszając chorego do oddychania przez gardło.

Na ścianie bocznej znajduje się ujście przewodu łączącego jamę gardłową z jamą bębenkową, zwanego trąbką słuchową (tuba auditiva).

Ujście gardłowe trąbki słuchowej (ostium pharyngeum tubae auditivae) jest otworem, który otaczają dwa wyniosłe brzegi, zwane wargami przednią i tylną (labium anterius et poste-rius). Warga tylna lub wał trąbkowy (torus tubarius) jest wyższa i szersza od przedniej. W przedłużeniu wału trąbkowego ku dołowi biegnie fałd trąbkowo-gardłowy (plica salpingopharyngea).

Przedłużenie wargi przedniej stanowi fałd trąbkowo-pod-niebienny (plica salpingopalatina). Dolną część ujścia trąbki słu­chowej zwęża wyniosłość błony śluzowej, wywołana biegnącymi pod nią włóknami mięśnia dźwigacza podniebienia miękkiego. Jest to wał mięśnia dźwigacza (torus levatorius). Na wardze tylnej spotykamy znów skupienie tkanki chłonnej, tworzące tzw. migda­łek trąbkowy (tonsilla tubaria). Między ujściem gardłowym trąb­ki słuchowej a tylną ścianą gardła widzimy niewielkie zagłębienie, stanowiące zachyłek gardłowy (recessuspharyngeus) Skupiska tkanki chłonnej znajdujące się w jamie ustnej i gardle tj


migdałki podniebienne i trąbkowe oraz migdałek trzeci i językowy
spełniają rolę ochronną i stanowią tzw. pierścień chłonny
gardła. J

Część ustna gardła łączy się ku przodowi z jamą ustną. Od jamy ustnej oddziela ją łuk podniebienno -gar dło wy (arcus pala-topharyngeuś), który wraz z łukiem podniebienno-j ęzy ko -wym (arcus palatoglossus) ogranicza cieśń gardzieli (isthmus faucium).

Część krtaniowa gardła przechodzi ku dołowi w przełyk do przodu zas łączy się z krtanią wejściem do krtani (aditus laryngis; p.

Z boku od wejścia do krtani znajdujemy zachyłek gruszko­wa t y (recessus piriformis). W ścianie przedniej zachyłku gruszkowa-tego -- przebiega ukośnie fałd błony śluzowej, wywołany przebie- giem nerwu krtaniowego górnego (plica n. laryngei), gałęzi nerwu błędnego. Zachyłek gruszkowaty leży między wewnętrzną po­wierzchnią chrząstki tarczowatej (od boku), fałdem nalewkowo-na-głośniowym oraz chrząstką nalewkowatą i pierścieniowatą od strony przyśrodkowej. W zachyłku tym mogą zatrzymywać się ciała obce.

Mięśnie gardła

Wśród mięśni gardła rozróżniamy dźwigacze i zwieracze (levatores et constrictores pharyngiś). Do dźwigaczy zaliczamy mię­sień rylcowo-gardłowy i podniebienno-gardłowy.

Mięsień rylcowo-gardłowy (m. stylopharyngeus) rozpoczyna się na wyrostku rylcowatym kości skroniowej i biegnie przez szczelinę mię­dzy zwieraczem górnym a środkowym gardła na wewnętrzną po­wierzchnię błony mięśniowej okrężnej gardła i rozprzestrzenia się w niej, dochodząc poszczególnymi włóknami do bocznego brzegu na­głośni. Włókna te tworzą fałd gardłowo-nagłośniowy {plica pharyngoepiglottica), inne kończą się na górnym brzegu chrząstki tarczowatej i pierścieniowatej.

Mięsień podniebienno-gardłowy (m. palatopharyngeus) zostanie opisany wraz z mięśniami podniebienia miękkiego.

Zwieracze gardła, stanowiące okrężną warstwę błony mięśniowej gardła, rozpadają się na trzy części: zwieracz gardła górny, środkowy i dolny.

Mięsień zwieracz gardła górny (m. constrictor pharyngis superior) rozpoczyna się na blaszce przyśrodkowej wyrostka skrzydłowatego kości klinowej, na szwie skrzydłowo-żuchwowym, na linii żuchwo-wo-gnykowej żuchwy i na bocznych brzegach języka.

Mięsień zwieracz gardła środkowy (m. constrictor pharyngis me-diuś) rozpoczyna się na rogach mniejszych i większych kości gnyko-wej.

Mięsień zwieracz gardła dolny (m. constrictor pharyngis inferior) rozpoczyna się na kresie skośnej chrząstki tarczowatej i na chrząstce pierścieniowatej.

Włókna zwieracza gardła górnego biegną prawie poprzecznie i koń­czą się w szwie gardła {raphe pharyngis), tj w paśmie łączno-tkankowym, biegnącym w linii pośrodkowej tylnej ściany gardła i przyczepiającym się na guzku gardłowym. Zwieracz środkowy bieg­nie Zwieracze gardła ułożone są na sobie dachowkowato w ten sposób, że zwieracz gardła dolny przykrywa dolną połowę zwieracza środko­wego, zarówno zaś dolny, jak i środkowy przykrywają zwieracz gór­ny. Mięśnie obydwu stron przechodzą częściowo w siebie w linii poś-rodkowej.

Czynność mięśni gardła. Dźwigacze gardła, mające przy­czep stały do dolnej powierzchni podstawy czaszki, kurcząc się skra­cają gardło i unoszą je. Zwieracze przede wszystkim zwężają gardło (włókna poprzeczne), lecz również nieznacznie unoszą i skracają je (włókna biegnące skośnie).

Unaczynienie i unerwienie gardła

Unaczynienie gardła. Główną tętnicą gardła jest tętnica gardłowa wstępująca (a. pharyngea ascendenś), gałąź tętnicy szyjnej zewnętrznej. Gałęzie migdałkowe (rami tonsillareś) tej tętnicy zaopatrują również migdałki podniebienne oraz okolicę ujścia gardłowego trąbki słuchowej. Górną część gardła zaopatrują też ga­łązki tętnicy podniebiennej zstępującej i wstępującej (pierwsza od t. szczękowej, druga od t. twarzowej).

Do części krtaniowej gardła dochodzą również gałązki t. tarczo- wej górnej (a. thyroidea sup.), do części zaś nosowej — gałązki t. gardłowej najwyższej (a. pharyngea suprema od a. sphenopa-latina).

Żyły tworzą sploty na zewnętrznej powierzchni gardła i uchodzą do żyły szyjnej wewnętrznej.

Naczynia chłonne gardła biegną do węzłów chłonnych zagardłowych (nodi lymphatici retropharyngei), z części krtanio­wej zaś do węzłów chłonnych szyjnych głębokich {nodi lymphatici cervicales profundi).

Unerwienie gardła. Nerwy czuciowe błony śluzowej w części noso­wej gardła pochodzą od nerwu trójdzielnego, w części ustnej od ner­wu językowo-gardłowego, w krtaniowej od nerwu krtaniowego gór­nego — gałęzi nerwu błędnego.

Mięśnie gardła unerwione są przez nerw językowo-gardłowy i błęd­ny. Zarówno nerwy czuciowe, jak i ruchowe biegną do gardła przez splot gardłowy (plexus pharyngeuś), leżący na jego tylnej ścia­nie. Splot ten zawiera również włókna współczulne.

Topografia gardła

Gardło przylega od tyłu do blaszki przedkręgowej powięzi szyi. Przestrzeń leżąca między tylną ścianą gardła a powięzią, zwana przestrzenią zagardłową (spatium retropharyngeum), prze­chodzi ku dołowi w śródpiersie górne, a następnie w tylne (mediasti-num posteriuś).

W części krtaniowej do ściany gardła przylegają tylne brzegi gru­czołu tarczowego. Boczna ściana części nosowej przylega do prze­strzeni przygardłowej (spatium parapharyngeum). W prze­strzeni tej, wypełnionej luźną tkanką łączną i tkanką tłuszczową, przebiegają wielkie naczynia szyjne (t. szyjna wspólna), a w części nosowej t. szyjna wewnętrzna oraz ż. szyjna wewnętrzna) i nerwy: błędny, dodatkowy, językowo-gardłowy i podjęzykowy oraz szyjny odcinek pnia współczulnego. Zagłębia się w nią również przyśrodko-wy brzeg ślinianki przyusznej przez szczelinę między m. skrzydło­wym przyśrodkowym a rozcięgnem rylcowo-gardłowym.

Ścianę przyśrodkową przestrzeni przygardłowej stanowią u góry mięśnie: dźwigacz i napinacz podniebienia miękkiego, u dołu zwie­racz gardła górny. Ścianę boczną tworzy m. skrzydłowy przyśrodko-wy, pokryty swą powięzią. Ścianę przednią stanowi szew skrzydło-wo-żuchwowy. Do przestrzeni przygardłowej wnika od góry wyrostek rylcowa ty i trzy mięśnie od niego odchodzące: rylcowo-gnykowy, ryl-cowo-językowy i rylcowo-gardłowy, oraz dwa więzadła, rylcowo-gny-kowe i rylcowo-żuchwowe, które otoczone wspólną powięzią tworzą rozcięgno rylcowo-gardłowe. Oddziela ono przestrzeń przygardłową od przestrzeni zagardłowej.

Przestrzeń przygardłową łączy się z dołem zażuchwowym wzdłuż drogi, którą z dołu zażuchwowego wnika w nią ślinianka przyuszna;

z dnem jamy ustnej ma połączenie wzdłuż przebiegu m. rylcowo-ję-zykowego.

Po bocznej powierzchni więzadła rylcowo-żuchwowego przebiega tętnica szyjna wewnętrzna, pokryta nieco poniżej tego więzadła mię­śniem rylcowo-gnykowym i tylnym brzuścem m. dwubrzuścowego.

Przestrzeń przygardłowa łączy się bocznie z okolicą podskroniową, ku tyłowi i przyśrodkowo z przestrzenią zagardłową.

Uwagi praktyczne. Procesy zapalne szerzą się łatwo z prze­strzeni przygardłowej do dołu skrzydłowo-podniebiennego, a stąd wzdłuż nerwów i naczyń do jamy czaszki. Ku dołowi procesy ropne mogą przechodzić do śródpiersia górnego, a dalej zarówno do przed­niego, jak i tylnego. Do przestrzeni przygardłowej procesy ropne przenoszą się nierzadko ze ślinianki przyusznej, a także z migdałków podniebiennych.



omięsną mięśni głębokich szyi. Luźna tkanka łączna otaczająca prze­łyk zezwala na pewien zakres jego ruchów niezależnych od otocze­nia; dotyczy to zarówno jego rozciągliwości (przy łykaniu kęsów), jak i ruchów wzdłuż długiej osi kręgosłupa. Możliwe są również w pew­nym zakresie ruchy ku bokom.

Położenie. Przełyk leży w luźnej tkance łącznej szyi, która bez wyraźnej granicy przechodzi w śródpiersie górne i tylne. Początek przełyku odpowiada wysokości VI kręgu szyjnego, przejście zaś w część piersiową — wysokości górnego otworu klatki piersiowej (wy­sokość trzonu III kręgu piersiowego); z przodu odpowiada to pozio­mowi wcięcia szyjnego rękojeści mostka.

Od przodu przełyk, zwężony w kierunku przednio-tylnym, styka się ze ścianą błoniastą tchawicy nieco przesunięty ku stronie lewej, tak że wystaje na 1 cm bocznie od jej lewej krawędzi.

Od tyłu spoczywa na przedniej powierzchni szyjnego odcinka krę­gosłupa i na blaszce przedkręgowej powięzi szyi, pokrywającej tu mięśnie długie szyi i głowy.

Do brzegów bocznych przełyku przylegają obustronnie płaty tar­czycy z leżącymi na ich tylnej powierzchni gruczołami przytarczycz­nymi. Po bokach od przełyku w odległości 1—2 cm przebiega wielki pęczek naczyniowo-nerwowy szyi. Wskutek odchylenia przełyku w lewo odległość ta po stronie lewej jest mniejsza. Bliżej i ku tyłowi przebiega pień współczulny i drugi, łukowaty odcinek t. tarczowej dolnej.

W bruździe między przełykiem a tchawicą leżą węzły chłonne tcha-wicze. Pomiędzy nimi przebiega ku górze n. krtaniowy wsteczny, który po oddaniu gałązek do przełyku i tchawicy zaopatruje krtań ja­ko n. krtaniowy dolny. W górnej części tej bruzdy przebiega t. krta­niowa dolna, gałąź t. tarczowej dolnej.

Ku dołowi przełyk przechodzi do śródpiersia górnego, a następnie tylnego, gdzie leży jego najdłuższa część — piersiowa.

Unaczynienie części szyjnej przełyku pochodzi głównie od ga­łęzi tt. tarczowych dolnych (aa. thyroideae inf.), a także od tt. oskrzelowych (aa. bronchialeś).

Żyły tej części odpowiadają tętnicom.

Naczynia chłonne uchodzą do węzłów chłonnych szyjnych.

Nerwy części szyjnej przełyku pochodzą od nn. błędnych i pni współczulnych.

Odległość od łuków zębowych do początku przełyku (a więc długości jamy ustnej właściwej od dolnej części jamy gardła) wynosi średnio 15 cm. Ponieważ długość całego przełyku wynosi około 25 cm, zgłębnik wprowadzony na 40 cm osiąga wpust żołądka.
CZĘŚĆ SZYJNA PRZEŁYKU

Przełyk (esophagusr, s. 267) stanowi cewkę długości około 25 cm, wy­chodzącą z dolnej, krtaniowej części gardła; kończy się we wpuście żołądka.

Część szyjna przełyku, długości około 5 cm, zaczyna się na wyso­kości dolnego brzegu chrząstki pierścieniowatej „wpustem przełyku", który stanowi pierwsze z jego trzech zwężeń, tzw. zwężenie krtaniowe. Poniżej tego zwężenia, aż do „zwężenia aortowego" w części piersiowej, rozpoczyna się część szersza.

Błona mięśniowa podłużna przełyku rozpoczyna się ścięgnem pierścienno-przełykowym (tendo cricoesophageuś) — w lu­ce dzielącej przyczepy obu mięśni pierścienno-nalewkowych tylnych na chrząstce pierścieniowatej. Początkowa część błony mięśniowej przełyku przebiega po dolnej części mięśni gardła i daje się łatwo od nich odpreparować.

Do błony mięśniowej podłużnej dołączają się w górze włókna m. podniebienno-gardłowego. Inna część błony mięśniowej odchodzi od m. zwieracza gardła dolnego. Dochodzi ona do tylnej ściany przełyku, przybierając kształt procy.

Występuje tu również, słabsza od podłużnej, błona mięśniowa ok­rężna, która wraz z bogatymi podśluzówkowymi splotami żylnymi zwłaszcza na ścianie przedniej i tylnej, tworzy „zwieracz czynnościo­wy".

W części górnej błona mięśniowa przełyku zawiera również włókna mięśniowe poprzecznie prążkowane, dzięki czemu ta część przełyku może kurczyć się znacznie szybciej niż pozostała.

Błonę śluzową przełyku odróżniają od błony śluzowej gardła fałdy podłużne oraz warstwa mięśniowa błony śluzowej (lami-na muscularis mucosae). Twory te rozpoczynają się w okolicy zwęże­nia krtaniowego.

Przełyk łączy się pasmami łącznotkankowymi do przodu ze ścianą tylną tchawicy, do tyłu zaś i bocznie z powięzią przedkręgową szyi i
PRZEŁYK

Przełyk (esophaguś), stanowiący odcinek przewodu pokarmowego, rozpoczyna się na szyi na wysokości VI kręgu szyjnego, wchodzi przez otwór górny klatki piersiowej do śródpiersia górnego, dalej biegnie w śródpiersiu tylnym do rozworu przełykowego przepony, przez który wchodzi do jamy brzusznej. Odpowiednio do tego dzieli­my go na część szyjną (pars cervicaliś), część piersiową (pars thoracica) i część brzuszną (pars abdominalis).

Przełyk jedynie przeprowadza pokarmy z jamy ustnej do żołądka, nie biorąc udziału w ich mechanicznym czy chemicznym trawieniu. Poza tą rolą stanowi on rów­nież drogę dla narzędzi lekarskich. By zbadać kwasowość soku żołądka, lekarz musi nieraz sięgnąć po treść żołądkową, którą może pobrać, wprowadzając elastyczną sondę przez jamę ustną czy nosową do jamy gardła i przez przełyk wchodząc do żołądka. Tą drogą również badający może wprowadzić aparaturę optyczną, która pozwoli na obej­rzenie ścian przełyku (esophagoscopia) i żołądka (gastroscopia). Również przez sondę żołądkową można wprowadzić pokarm do żołądka chorego, który nie może sam przyj­mować pożywienia, czy też opróżnić żołądek, usuwając z niego zawartość trującą.

Długość przełyku wynosi 23—25 cm. Wymiar ten orientuje co do wymaganej długości narzędzi wprowadzanych przez przełyk do żo­łądka. Odległość od przednich zębów do żołądka wynosi 37—41 cm, stąd sonda żołądkowa nie może być krótsza niż 50 cm.

Znajomość topografii przełyku ma duże znaczenie praktyczne. Po­czątek przełyku leży w linii pośrodkowej, ale już na szyi przesuwa się on w stronę lewą. Część szyjna jest najłatwiej dostępna dla chiru­rga, który w razie konieczności otwarcia przełyku (ciała obce) dostaje się do niego właśnie od tej strony.

Przełyk w obrębie szyi i górnego odcinka klatki piersiowej biegnie wzdłuż kręgosłupa, przylegając swą tylną powierzchnią początkowo do blaszki przedkręgowej powięzi szyi, następnie do kręgosłupa i przewodu piersiowego. W śródpiersiu tylnym przełyk coraz bardziej oddala się od kręgosłupa, odsuwany od niego przez wciskającą się

między te narządy, od strony lewej, aortę. Przednia ściana przełyku sąsiaduje ze ścianą błoniastą tchawicy i początkiem oskrzela lewego; poniżej rozdwojenia tchawicy zaś — z lewym przedsionkiem, od któ­rego oddziela go tylko worek osierdziowy. Stąd'w przypadku wysię­ku w jamie osierdzia powstają trudności w przełykaniu (dysphagia). Na wysokości rozdwojenia tchawicy zbliżają się do przełyku oba ner­wy błędne, przy czym prawy nerw kieruje się na jego ścianę tylną, lewy — na przednią. Tak biegnąc nerwy błędne tworzą splot przeły­kowy, który otacza przełyk.

Bocznie od przełyku na szyi leżą płaty boczne gruczołu tarczowego i tt. szyjne wspólne, w śródpiersiu tylnym — opłucna śródpiersiowa. W bruździe między przełykiem a tchawicą obustronnie wstępuje ku górze nerw krtaniowy wsteczny i jego gałąź końcowa — nerw krta­niowy dolny. W śródpiersiu górnym przełyk początkowo leży nieco na lewo od linii pośrodkowej, krzyżując się od strony lewej z łukiem aorty, który tworzy na przełyku niewielkie wgłębienie. Niżej wzdłuż

lewego brzegu przełyku przebiega aorta zstę­pująca. Na wysokości IX kręgu piersiowego przełyk krzyżuje aortę piersiową zdążającą do

swego rozworu w przeponie. Część brzuszna przełyku, długości około 3 cm, przy wciągnię­ciu jej do rozworu przełykowego może całko­wicie zaniknąć. Od tyłu sąsiaduje ona z odnogą lewą przepony, od przodu zaś — z wątrobą.

Światło przełyku, zamknięte w części szyj­nej, bywa w części piersiowej wypełnione po­wietrzem ze względu na „ciśnienie ujemne", panujące w klatce piersiowej. Średnica przeły­ku nie wszędzie jest jednakowa. Znajdujemy w nim trzy zwężenia, które mają około 14 mm średnicy. Pierwsze leży na początku przełyku na poziomie chrząstki pierścieniowatej krtani, drugie w miejscu, gdzie przełyk przebiega mię­dzy aortą i oskrzelem lewym, wreszcie trzecie zwężenie leży w miejscu przejścia przełyku przez przeponę. Miejsca zwężeń, w których rozciągliwość przełyku jest mniejsza i przez to przełykane porcje wolniej przez nie przecho­dzą, bywają szczególnie narażone na oparzenia przy przełykaniu trucizn żrących. Również w miejscach zwężeń częściej rozwijają się nowo­twory.

Ryc. 191. Przełyk. Zwę­żenie górne, środkowe i dolne (wg Corninga).

Przełyk otwiera się do żołądka w miejscu zwanym wpustem (cardia). Przy słabym podrażnieniu wpust się otwiera, natomiast przy silniejszych podrażnieniach, np. zimną wodą czy Środkami żrącymi, następuje za­mknięcie wpustu (cardiospasmuś).

W rozworze przełyk, przebiegając między odnogami przepony, może być uciśnięty przy ich skurczu. Dlatego też wykonując głęboki wdech, można wstrzymać wymioty. Natomiast przy skurczu przepony nie następuje przemieszczenie przełyku, gdyż ta część przepony wykonuje jedynie nieznaczne ruchy ku dołowi i ku górze.

Ściana przełyku ma kilka warstw. Od wewnątrz wyściela ją bło­na śluzowa (tunica mucosa), pokryta nabłonkiem nierozciągli-wym, wielowarstwowym płaskim. Ze względu na zmienność światła przełyku błona śluzowa tworzy dla niego stosunkowo duży zapas, w pustym przełyku układając się w fałdy.

Błona śluzowa leży na cienkiej warstwie włókien mięśniowych, tworzących blaszkę mięśniową błony śluzowej (lamina muscularis mucosae).

Blaszka ta ma duże znaczenie ochronne. W razie trafienia do przełyku przedmiotu mającego ostry koniec (szpilka z łebkiem, gwóźdź tapicerski, ostry odłamek kości itp.) i posuwania się jego ostrzem w kierunku ruchu następuje podrażnienie błony śluzowej. Blaszka mięśniowa w tym miejscu się rozluźnia, a więc następuje jakby cofanie się bło­ny śluzowej przed ostrzem. Jeżeli natomiast ostrze utkwiło w błonie śluzowej, to włó­kna mięśniowe obkurczając się dokoła ostrza przytrzymują je na miejscu. Następne kę­sy przesuwają do przodu wolny koniec przełkniętego ostrego przedmiotu, obracając go tępym końcem w kierunku fali perystaltycznej. Tak obrócone ciało (np. szpilka główką do przodu) nie ma już tendencji do głębszego wbijania się w ścianę przełyku i przesu­wa się dalej. W ten sposób może ono przejść przez cały przewód pokarmowy nie wy­rządzając szkody, gdyż warstwa włókien mięśniowych błony śluzowej istnieje w całym przewodzie jelitowym.

W błonie podśluzowej przełyku występują nieliczne gruczoły śluzowe, których wy­dzielina zwilża jego ściany. Rolę tę pełni również przełykana ślina.

Fałdy błony śluzowej mogą powstawać w wyniku tego, że jest ona przesuwalna. Pod błoną śluzową znajduje się warstwa luźnej tkanki łącznej, tworząca tkankę pod-śluzową (tela submucosa).

Tkanka ta łączy błonę śluzową z błoną mięśniową (tunica muscularis), która tworzy dwie warstwy: wewnętrzną — z włókien okrężnych i zewnętrzną — z włókien podłużnych.

Warstwa okrężna powoduje ruchy perystaltyczne przełyku, przesu­wając kęsy w kierunku żołądka. Ruchy te nie występują przy prze­chodzeniu płynów przez przełyk, natomiast pokarmy stałe, uformo­wane w kęsy, muszą być przesuwane przez skurcz włókien okręż­nych. W górnej trzeciej części przełyku występują mięśnie poprzecz-

nie prążkowane, mieszające się w części środkowej z włóknami gład­kimi, które w dolnej trzeciej części tworzą wyłącznie błonę mięśnio­wą przełyku. W związku z tymi właściwościami błony mięśniowej kę­sy przechodzą szybko przez górną część przełyku i znacznie wolniej przez dolną. Tu mogą one zatrzymywać się przez pewien czas, zwła­szcza w związku z dolnym zwężeniem przełyku.

Warstwa podłużna utrzymuje napięcie przełyku, stwarzając dogod­ną drogę dla kęsów. Stan napięcia utrzymuje światło przełyku bez względu na zmiany ciśnienia w klatce piersiowej. Na skutek tego na­pięcia przecięty w jamie brzusznej przełyk zostaje wciągnięty do klatki piersiowej.

Od warstwy podłużnej przełyku odchodzą pasma mięśniowe do sąsiednich narządów. Na początku przełyku występuje kilka takich pasm. Dwa występują po bokach i na wysokości chrząstki pierścieniowatej i łączą się z błoną mięśniową gardła. Pasma te biegnąc ku dołowi wchodzą w skład warstwy podłużnej błony mięśniowej przełyku. Mięśnie podłużne przełyku łączą się pasmem ścięgnistym, zwanym ścięgnem pierścienno-przełykowym (tendo cricoesophageuś), z tylną powierzchnią chrząstki pierścieniowatej.

Inne pasma mięśni podłużnych łączą przełyk z lewą opłucną śródpiersiową: tworzą one mięsień opłucnowo-przełykowy (m. pleuroesophageus). Pasma przebie­gające od początku oskrzela lewego noszą nazwę mięśnia oskrzelowo-prze-łykowego (m. bronchoesophageuś). Włókna mięśniowe mogą również łączyć przełyk z aortą czy powierzchnią tylną osierdzia. Dzięki tym licznym połączeniom i umocowaniu przełyku do krtani i żołądka zajmuje on stałe położenie w stosunku do kręgosłupa.

Błona zewnętrzna przełyku (tunica adventitia) łączy go z sąsiednimi narzą­dami. W błonie tej gałęzie nerwu błędnego i współczulnego tworzą splot powiązany ze splotami leżącymi w ścianie przełyku.

Naczynia i nerwy przełyku. Na swym długim przebiegu przełyk otrzymuje gałązki tętnicze od t. tarczowej dolnej, aorty zstę­pującej, t. żołądkowej lewej i t. przeponowej dolnej lewej. Żyły prze­łyku uchodzą do ż. tarczowej dolnej, ż. nieparzystej i ż. nieparzystej krótkiej (z układu ż. głównej górnej) do ż. głównej górnej oraz do ż. żołądkowej lewej (z układu ż. wrotnej). W tkance podśluzowej przeły­ku, zwłaszcza w dolnej jego części, tworzą one obfite sploty, które mogą wytworzyć żylakowate rozszerzenia. Sploty te zespalają układ żyły głównej górnej z układem żyły wrotnej.

Naczynia chłonne przełyku uchodzą do węzłów głębokich szyjnych, śródpiersiowych tylnych i leżących przy wpuście żołądka.



Unerwienie przełyku jest dość skomplikowane. Mięśnie po­przecznie prążkowane zaopatruje nerw błędny za pośrednictwem n. krtaniowego wstecznego. Włókna przywspółczulne n. błędnego, wy­twarzające wokół przełyku splot przełykowy (plexus esopha-geus), zaopatrują mięśnie gładkie. Dochodzą do nich również włókna współczulne pochodzące z pnia współczulnego. Oba rodzaje włókien między warstwami mięśniowymi oraz w tkance podśluzowej wytwa­rzają sploty, podobnie jak w ścianie żołądka i jelit. Wpływ ich na czynność przełyku nie jest całkowicie poznany. Przypuszczalnie jed­nak n. błędny pobudza perystaltykę, nerwy współczulne zaś — ha­mują ją. Włókna czuciowe z przełyku biegną drogą n. błędnego oraz do IV—V segmentu piersiowego odcinka rdzenia. Wrażliwość przeły­ku jest mała, tak że pobranie wycinka błony śluzowej do badania jest niebolesne.


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość