Strona główna

Ii wojna światowa była okresem, w którym doszło do krwawego konfliktu pomiędzy częścią obozu narodowego a komunistami


Pobieranie 0.7 Mb.
Strona1/10
Data18.06.2016
Rozmiar0.7 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
WSTĘP

II wojna światowa była okresem, w którym doszło do krwawego konfliktu pomiędzy częścią obozu narodowego a komunistami. Inspirowani przez ZSRR rodzimi komuniści, dążyli wszelkimi środkami do przejęcia władzy w Polsce po klęsce hitlerowskich Niemiec. Temu stanowi rzeczy sprzeciwiali się narodowcy. Doprowadziło to do wybuchu konfliktu.

9 sierpnia 1943 oddział Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem mjr. Leonarda Zub - Zdanowicza rozbroił, a następnie rozstrzelał 25 członków oddziału Gwardii Ludowej oraz 3 chłopów przebywających w obozie GL-owców. Egzekucja została wykonana z kilku powodów: ze względu na działalność rabunkową wielu członków tej grupy, ze względu na komunistyczne pochodzenie oddziału (a zarazem ponoszenie wszystkich konsekwencji przewidzianych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w Kodeksie Karnym), ze względów bezpieczeństwa, ponadto tym kilku NSZ-owców miało powody osobiste. Propaganda komunistyczna oraz dwuznaczność postępowania przywódców Armii Krajowej nadała tej egzekucji oblicze polityczne, a zarazem zupełnie wypaczyła jej przyczyny oraz przebieg.

Wieś Borów położona jest w południowej części powiatu Janów Lubelski – Kraśnik (nazwa podwójna, ponieważ w czasie okupacji, 20.09.1942r., Niemcy przenieśli siedzibę powiatu z Janowa do Kraśnika, tam też urzędował starosta), w województwie Lubelskim. Najstarsze wzmianki o Borowie pochodzą z XIII wieku – w 1257r. Borów nadany został przez Bolesława Wstydliwego zakonnicom św. Klary z Zawichostu. W okresie międzywojennym Borów liczył ponad 1000 mieszkańców. Wokół Borowa po dziś dzień rozciąga się rozległy kompleks leśny – tzw. lasy borowskie. Lasy te łączą się na wschodzie z lasami lipskimi oraz janowskimi. Właśnie one stanowiły doskonała bazę – ochronę dla partyzantów. Niedaleko od Borowa, ok. 3 – 4 km na płn. – wsch., znajduje się mała wieś – Wólka Szczecka. To właśnie w pobliżu niej doszło do opisanych wydarzeń.

Wzmianki w dotychczasowych publikacjach historycznych o „bratobójczym mordzie pod Borowem” wydały się autorowi niniejszej pracy niezbyt wiarygodne, a przede wszystkim niewystarczające. Nigdy też dotychczas nikt w sposób pełny i całościowy nie udokumentował i nie opisał tego wydarzenia. Poza tym rola i pozycja, jaką to wydarzenie odegrało w propagandzie komunistycznej a zarazem wiele niejasności i sprzeczności nagromadzonych wokół „sprawy borowskiej” skłoniły autora do podjęcia się szczegółowej analizy zagadnienia, do próby usystematyzowania oraz całościowego ujęcia „mordu pod Borowem”. Ze względu na to, że nie powstała na ten temat jeszcze żadna praca, wydaje się, że ma ona szansę przyczynić się do odplamienia „czarnej historii NSZ”.

Pomimo, że egzekucja GL-owców miała miejsce 09.08.1943r., to praca ma zwiększoną chronologię. Wynika to z uwzględnienia „propagandy borowskiej” w historiografii polskiej. Materiały zostały omówione chronologicznie począwszy od 10 sierpnia 1943r., aż po najnowsze publikacje.

Niniejsza praca odpowiedziała na szereg nurtujących kwestii, do tej pory nie opracowanych w zadowalający sposób w historiografii. Dlatego autor położył nacisk na wyjaśnienie wszystkich kwestii związanych z „mordem borowskim”. W I rozdziale pokazany został stosunek zarówno AK jak i NSZ wobec podziemia komunistycznego oraz stosunek tegoż podziemia do wyżej wymienionych organizacji. Uzupełnieniem tych zagadnień była odpowiedź na jedno z zasadniczych pytań w tej pracy, czyli czy przynależność do PPR i GL było złamaniem przedwojennego prawa polskiego (wraz z grożącymi temu konsekwencjami). Krótka historia powstania oddziału NSZ „Stepa” ppor. Henryka Figuro - Podhorskiego oraz oddziału GL im. J. Kilińskiego oraz zapoznanie się z działalnością członków tych oddziałów, którzy weszli w skład oddziału „Słowika” por. Stefana Skrzypka uzupełniła naszą wiedzę z tego rozdziału. II rozdział wyjaśnił szereg kwestii związanych z przebiegiem wydarzeń z 9 sierpnia 1943r.: przyczyny wymarszu oddziału pod dowództwem „Słowika” w lasy borowskie, liczebność obydwu oddziałów, następnie przedstawienie przebiegu wydarzeń zarówno ze strony komunistycznej, jak i NSZ-owskiej, kwestia legalności postępowania „Zęba”. Jednym z główniejszych nurtujących nas zagadnień, z którym zapoznaliśmy się w tej publikacji jest odpowiedź na pytanie, w jaki sposób zginęli GL-owcy. Z tym zagadnieniem wiążą się inne rozstrzygnięte kwestie: kto zdecydował o rozstrzelaniu a zarazem kto strzelał do GL-owców. Inna bardzo interesująca teza, którą udało nam się rozwiązać, brzmi: co spowodowało zabicie wszystkich, czy też prawie wszystkich GL-owców. Szereg publikacji wspominających o „mordzie borowskim” przedstawiło nam liczby, czy też niepełne listy poległych. Jednak dopiero III rozdział wskazał nam odpowiedź na jedną z najtrudniejszych kwestii rozważanych w niniejszej pracy, mianowicie, kto z imienia i nazwiska zginął pod Borowem. Omówienie współuczestnictwa w „wypadkach borowskich” oddziałów AK stanowi ostatni rozstrzygnięty podpunkt II rozdziału. Na koniec rozpatrzyliśmy kwestie związane z ujęciem tematu w historiografii polskiej oraz przedstawiliśmy wnioski płynące z rozprawy sądowej z 1953r., wytoczonej przeciwko kilku uczestnikom „mordu borowskiego”. Dowiedzieliśmy się w ten sposób jak traktowano rozprawę, jak traktowano więźniów, świadków, jak też przedstawiano całą rozprawę w ówczesnej prasie.

Wydarzenia, które rozegrały się 9 sierpnia 1943r. pod Borowem nie były dotychczas przez nikogo w sposób pełny i całościowy, udokumentowane i opisane. Wszystkie dotychczasowe publikacje na ten temat miały jedynie charakter fragmentaryczny i opierały się na wybranych w większości wypadków, źródłach. Problem polega na tym, że w większości można spotkać pewien schemat: „NSZ-owscy bandyci” zamordowali, przez rozstrzelanie bądź ścięcie toporem, GL-owców zapoczątkowując w ten sposób wojnę domową. Schemat ten jest powielany przez niektórych historyków do dnia dzisiejszego. Dopiero po 1989r. pojawiły się w Polsce źródła (poprzez udostępnienie archiwów) i opracowania, mówiące wprost o bandyckiej przeszłości oddziału GL „Słowika”.



Podstawowe źródła, na których oparł się autor przy pisaniu niniejszej pracy, składają się z kilku pozycji. Do części z nich autor dotarł jako pierwszy, co znacznie podnosi wartość publikacji. Przede wszystkim zaliczymy do nich zbiory Archiwum Państwowego w Lublinie. Znajduje się w nim „zbiór wspomnień i relacji”, czyli wspomnienia byłych członków PPR, GL – AL, w tym byłych członków oddziału „Słowika”. Z racji tego, że do niedawna archiwum podlegało pod KW PZPR, nikt wcześniej nie korzystał z tych dokumentów. Pewnym usprawiedliwieniem dla nie korzystających z wyżej wymienionych zbiorów jest fakt, że część z owych wspomnień znajduje się w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, które również zostały wykorzystane w pracy. Również z AAN pochodzą wspomnienia T. Szymańskiego „Lis” – Dowódcy Okręgu V AL – janowskiego, które w zwięzły sposób przedstawiają historię powstania oddziału „Słowika”. Owe wspomnienia są cenne, ponieważ wiele z opisanych tam wydarzeń przez wiele lat nie mogło ujrzeć światła dziennego, mówiły bowiem o „tajnym obliczu” komunistycznego podziemia: o kradzieżach, gwałtach, morderstwach, rabunkach, zabijaniu Żydów,.... Jest to dla nas o tyle istotne, iż jednym z głównych powodów egzekucji GLowców była ich bandycka nie tylko przeszłość, ale i teraźniejsze wyczyny. Innym ciekawym zbiorem w lubelskim archiwum, a wykorzystanym w pracy, jest teczka zawierająca dokumenty NSZ. Bardzo wiele do wiedzy o opisywanych wydarzeniach wniosły, w dużej mierze zniszczone (lub zagubione), akta rozprawy sądowej z 1953r. przeciwko kilku z uczestników wydarzeń borowskich. Owe akta znajdowały się w archiwum Urzędu Ochrony Państwa, obecnie zaś znajdują się w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Niestety, z powodów niezależnych od autora niemożliwe było dotarcie do części materiałów oraz oryginalnych akt sądowych tam zgromadzonych. Jedynie dzięki usilnym poszukiwaniom autora i życzliwości kilku osób udało się skorzystać zarówno ze skopiowanych akt rozprawy z 1953r. jak i rozprawy rehabilitacyjnej, których to część akt prawdopodobnie znajduje się w Archiwum Lubelskim. Niestety z 9 tomów do naszych czasów „uchowały się” jedynie 2 tomy - prokuratorskie i to niepełne. Pozostałe tomy zostały zniszczone po 1977r. Ciekawym źródłem historycznym okazała się prasa konspiracyjna: „Biuletyn Informacyjny”, „Szaniec” oraz „Gwardzista”. Wszelkie cytaty pozostały w oryginalnej pisowni, a wszelkie zmiany zostały uwidocznione nawiasem kwadratowym. Bardzo interesujące nas informacje odnajdziemy w publikacjach „komunistycznych”. Przykładem takim są 2 zbiory dokumentów PPR: „Publicystyka konspiracyjna PPR 1942 – 1945” pod red. M. Malinowski oraz „PPR – dokumenty programowe”, przedstawiające program oraz zamierzenia polskich komunistów wobec podziemia niepodległościowego. Uzupełnieniem tych publikacji są: „Zbiór rozkazów Dowództwa Głównego GL i AL” pod red. W. Poterańskiego, zawierający kilka rozkazów i artykułów omawiających „mord borowski” oraz zbiór artykułów i dokumentów Związku Patriotów Polskich zebranych w „Publicystyce ZPP” (niezbędnych zwłaszcza w omawianiu propagandy po-borowskiej). Minusem tych pozycji jest selektywność opublikowanych materiałów oraz ich wybiórczość, nieraz nie zaznaczona żadnym odnośnikiem. W tym miejscu należy napisać kilka słów o spisanych wspomnieniach byłych członków PPR i GL, którzy z różnych względów byli blisko przedstawianych wydarzeń. Do nich zaliczymy: Wacława Czyżewskiego „Im”, Edwarda Gronczewskiego „Przepiórka”, Mieczysława Moczara „Mietek”, Tadeusza Szymańskiego „Lis”, Jana Wyderkowskiego „Grab” oraz Władysława Gomułki, byłego I sekretarza PPR, który przedstawia historię PPR i GL. Wszystkie te dokumenty i wspomnienia okazały się cennym materiałem informacyjnym. Innym ważnym i niezmiernie ciekawym źródłem są 3 tomy źródeł do historii GL – AL opracowane przez M.J. Chodakiewicza, P. Gontarczyka, L. Żebrowskiego. Jest to źródło o tyle ciekawe, że dokumenty tam prezentowane, w wielu przypadkach nie były wcześniej publikowane, materiały, które przez wiele lat były skrzętnie ukrywane w archiwach. Mowa tutaj o dokumentach, które ukazywały powiązania PPR z Międzynarodówką Komunistyczną, a przede wszystkim podległość PPR i GL wobec Stalina. Poza tym, w pracy wykorzystane zostały wspomnienia byłych partyzantów GL – AL, którzy otwarcie mówili o mordowaniu „reakcji”, o bandyckiej przeszłości części oddziału „Słowika”, o propagandowym ujęciu „mordu borowskiego”. Równie wartościową publikacją jest 3 tom „Armii Krajowej w dokumentach”. Znajdziemy tam kilka informacji na temat zwalczania oddziałów bandyckich oraz korespondencję pomiędzy Londynem a Warszawą dotyczącą „sprawy Borowa”. Istotną publikacją jest zbiór aktów prawnych pod redakcją Krzysztofa Motyki. To właśnie z nich skorzystaliśmy omawiając prawne zagadnienia egzekucji GL-owców. Innym rodzajem źródeł, które okazały się bardzo pomocne przy powstaniu pracy są ustne, bądź pisemne relacje następujących osób: Marka Jana Chodakiewicza, Bogusława Kopacza, Stanisława Mazurka „Kołodziej”, Marcina Zaborskiego oraz Leszka Żebrowskiego. Wszystkie te źródła okazały się cennym materiałem informacyjnym. Cennym uzupełnieniem źródeł okazały się opracowania.

Omawiając interesujące opracowania z tego tematu nie należy zapominać, że pojawił się on w wielu publikacjach. Niestety w większości przypadków pojawia się on jako wzmianka nie przekraczająca w swych rozmiarach dwóch ogólnikowych zdań. Wśród opublikowanych opracowań najważniejsze miejsce zajęła pozycja Lesława Jurewicza „Zbrodnia czy początek wojny domowej” wydana na emigracji. W swojej publikacji skupił się on przede wszystkim na wątku prawnym, natomiast z braku źródeł dosyć pobieżnie opracował pozostałe kwestie „wypadków borowskich”. Ważnym uzupełnieniem do tej pracy był artykuł Piotra Gontarczyka, w którym to autor m.in. przedstawił wspomnienia „Lisa” oraz starał się odtworzyć przebieg wypadków kładąc nacisk na „bandyckie” przyczyny wydania wyroku śmierci na gwardzistów. Inną bardzo ciekawą, a zarazem bardzo interesującą pozycją, była biografia mjr Leonarda – Zub Zdanowicza „Ząb” autorstwa Marka Jana Chodakiewicza. Pomimo tego, że autor opisał interesujące nas wydarzenia „zaledwie” na kilku stronach, to jest to dla nas ważna pozycja informacyjna. Autor jako jeden z pierwszych skorzystał ze źródeł zarówno komunistycznych jak i NSZ-owskich wykorzystując przebogatą bazę źródłową. Również tutaj znaleźliśmy dosyć sporo źródłowych informacji o przeszłości członków oddziału GL „Słowika”. Innym ciekawym opracowaniem jest monografia NSZ autorstwa Zbigniewa S. Siemaszko. Jest to o tyle ciekawa publikacja, że autor korzystał ze źródeł NSZ-owskich zgromadzonych na emigracji. Równie ciekawe informacje znaleźliśmy w dwóch współczesnych publikacjach: Wojciecha J. Muszyńskiego „W walce o Wielką Polskę”, w której to autor po przeprowadzeniu szerokiej kwerendy naukowej w archiwach, bardzo dobrze przedstawił działalność wydawniczą NSZ, przedstawiając również opinie prasy NSZ na temat Borowa. Inną publikacją wartą uwagi jest monografia tej części obozu narodowego, która sprzeciwiła się scaleniu z AK, autorstwa Krzysztofa Komorowskiego „Polityka i walka”. Minusem tej książki jest zauważalne, negatywne nastawienie autora do omawianych kwestii. Niemniej, podobnie jak poprzednie dwie wymienione monografie, pozwalają one na rzetelne opracowanie historii NSZ, która do tej pory była bądź przemilczana, bądź przekłamywana. Kolejne dwie pozycje, które zostały wykorzystane w pracy są nadzwyczaj pomocne przy opisywaniu Okręgu Lubelskiego NSZ. Należą do nich artykuły: Marcina Zaborskiego „Okręg Lubelski Narodowych Sił Zbrojnych 1942 – 1944” oraz Mirosława Piotrowskiego „Stronnictwo Narodowe na Lubelszczyźnie w latach 1944 – 1947”. Obydwaj autorzy korzystali z dostępnych materiałów archiwalnych. Należy wspomnieć, że są to zarazem jedyne próby opisania obozu narodowego na Lubelszczyźnie. Na uwagę zasługuje również pozycja Józefa Bolesława Garasa „Oddziały GL i AL 1942 – 1945”, która była wielce pomocna przy opisywaniu Okręgu Lubelskiego GL. Bardzo ciekawą publikacją, nieznaną szerszemu czytelnikowi, jest pozycja Henryka Cimka „Komuniści Polska Stalin 1918 – 1939”. Jako jeden z pierwszych opisał on powiązania polskich komunistów z Sowietami, ich program oraz cele. Jest to niezmiernie ciekawa pozycja dotycząca historii Komunistycznej Partii Polski i jej poprzedniczek, zważywszy choćby na to, że autor napisał tę pracę z wyraźną sympatią do opisywanych wydarzeń. Inną, niezmiernie ciekawą, pozycją jest synteza Piotra Matusaka „Ruch oporu w Polsce 1939 – 1945”. Jej zaletą jest to, że autor jako jeden z pierwszych opisał zarówno podziemie komunistyczne, jak i BCh, AK oraz NSZ (chociaż tutaj możemy mieć pewne wątpliwości odnośnie sposobu opisu).

Układ pracy, która została napisana z wykorzystaniem metody chronologiczno – problemowej, został zdeterminowany zgromadzonym materiałem źródłowym i podzielony na 3 rozdziały. Ramy danego rozdziału określiła jego tematyka. Pierwszy rozdział zawarł wstępną charakterystykę, zarówno narodowców z Narodowych Sił Zbrojnych, jak i komunistów z Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej. Następnie opisano sytuację społ. – polit. w pow. kraśnickim oraz przedstawiono wzajemne relacje pomiędzy obozem niepodległościowym, a komunistycznym. Dalszą cześć rozdziału zajmuje prawna analiza postępowania NSZ-owców, a zarazem działania komunistów. Ostatnią kwestią tej części pracy było przedstawienie jej „bohaterów”: oddziału partyzanckiego NSZ „Zęba” oraz grupy GL im. Jana Kilińskiego. Datami determinującymi ten rozdział są lata 1939 – 1943r. Kolejna część pracy zapoznała nas z przebiegiem wydarzeń z dnia 9 sierpień 1943r. Zapoznaliśmy się także z listą osób rozstrzelanych, a następnie rozpatrzono domniemane uczestnictwo członków Armii Krajowej w „mordzie borowskim”. Ostatni rozdział przedstawił całą zgromadzoną propagandę komunistyczną wokół sprawy „mordu borowskiego”. Autor położył szczególny nacisk na ukazanie sprzeczności w licznych opracowaniach komunistycznych, które zupełnie dyskwalifikują je jako publikacje historyczne. Również w tym rozdziale zapoznaliśmy się z przebiegiem procesu sądowego, którego jednym z głównych oskarżeń był „mord pod Borowem”. Datę graniczną tej części wyznaczył dzień 10 sierpnia 1943r., kiedy to ukazały się pierwsze teksty o „bratobójczym mordzie pod Borowem”. Taki podział wydał się autorowi najwłaściwszy. W ten sposób zostały wyeksponowane najważniejsze etapy, bez zagłębiania się w problemy nie będące przedmiotem badań. Zamierzeniem autora było bowiem przedstawienie „wypadków borowskich” całościowo, z uwzględnieniem wszystkich aspektów omawianych wydarzeń.


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość