Strona główna

Informator krajoznawczy


Pobieranie 160.26 Kb.
Strona1/3
Data20.06.2016
Rozmiar160.26 Kb.
  1   2   3
INFORMATOR KRAJOZNAWCZY

DZIELNICY WARSZAWA PRAGA POŁUDNIE



Warszawa 2008


Zeszyt nr 2

Wydawnictwo Komisji Krajoznawczej

Oddziału PTTK Warszawa Praga Południe im. Zygmunta Glogera

Opracował: Andrzej Kowalski

Wydawnictwo dofinansowane ze środków Dzielnicy Warszawa Praga Południe.

INFORMATOR KRAJOZNAWCZY

DZIELNICY WARSZAWA PRAGA POŁUDNIE



Zeszyt nr 2/2008

SPIS TREŚCI



  1. Wstęp

  2. Praga warszawska w czasach Księstwa Warszawskiego

  3. Powstanie Listopadowe - pamiątkowe tablice na terenie dzielnic Praga
    Południe, Rembertów i Wawer

  4. Regulamin odznaki krajoznawczej PTTK „Powstanie Listopadowe 1830-31"

  5. Stanowisko Rad Dzielnic: Praga Południe, Rembertów m. st. Warszawy
    z dnia 13 maja 2008 roku

1. WSTĘP

W pierwszym zeszycie informatora zamieszczona została bibliografia obecnej dzielnicy Praga Południe oraz regulaminy odznak turystycznych ustanowionych przez nasz Oddział: odznaki krajoznawczej „Bitwa Warszawska 1920r.", odznaki turystycznej „Warszawska Obwodnica Turystyczna" oraz VI Turystyczno-Rekreacyjnej Imprezy na Orientację "TRInO 2006/8" zorganizowanej w 175-tą rocznicę Bitwy pod Olszynką Grochowską.

W obecnym zeszycie zamieszczono artykuł naszego petetekowskiego kolegi, z wykształcenia historyka - Jana Bergera pt. „Praga warszawska w czasach Księstwa Warszawskiego". Jest to przedruk ze zbioru artykułów pt. „O roku ów...Epoka napoleońska w polskiej historiografii, literaturze, sztuce i tradycji", wydanym przez Towarzystwo Miłośników Historii w Warszawie („Typografia", Warszawa 2003; ss.67-74).

Zamieszczono również wykaz pamiątkowych tablic, napisów i pomników znajdujących się na terenie dzielnic Praga Południe, Rembertów i Wawer, związanych z Powstaniem Listopadowym oraz regulamin nowej odznaki krajoznawczej „Powstanie Listopadowe 1830-31". Odznaka ta została ustanowiona w dniu 18.06.2008 r. przez Zarząd Oddziału PTTK Warszawa Praga Południe im. Zygmunta Glogera z inicjatywy Oddziałowej Komisji Turystyki Pieszej. Autorem regulaminu jest koi. Wojciech Drozda, a projekt graficzny odznaki opracował koi. Włodzimierz Majdewicz.

Informator ten skierowany jest przede wszystkim do mieszkańców naszej dzielnicy, a w szczególności do młodzieży szkolnej. Ma on również służyć pomocą działaczom naszego Oddziału PTTK, organizującym imprezy turystyczno-krajoznawcze oraz zachęcić do samodzielnych wędrówek po ciekawych miejscach naszej dzielnicy.

Wiceprezes Oddziału PTTK

Warszawa Praga Południe

Andrzej Kowalski

2. PRAGA WARSZAWSKA W CZASACH KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO

Jan Berger

Obszar dzielnicy praskiej, na terenie której w końcu XVIII w. leżały trzy miasteczka: Praga, Skaryszew i Golędzinów, zostały włączone do Warszawy w 1794 r. Wkrótce po tym fakcie, 4 listopada nastąpił szturm Pragi dokonany przez wojska rosyjskie pod dowództwem Suworowa. Zmiszczeniu i dewastacji uległa wówczas bardzo poważnie jej zabudowa, a liczba ludności spadła z 7283 osób w 1792 roku do 3090 w kwietniu 1795 roku. Ubytek mieszkańców wyniósł 58 %.1

Zniszczenia zabudowy Pragi w czasie Powstania Kościuszkowskiego nie były naprawiane i odbudowywane przez następne kilka lat, a już na początku XIX wieku spadły na tę dzielnicę kolejne klęski. Praga miała bowiem duże znaczenie militarne, strategiczne i to spowodowało, że wkrótce po trzecim rozbiorze Polski najpierw władze pruskie zamierzały ją ufortyfikować (ale ich plany z lat 1796-1806 pozostały tylko projektami), a w okresie Księstwa Warszawskiego władze francuskie. O ile jednak w okresie rządów pruskich Praga nie ucierpiała, to w latach 1807-1811 zniszczenia zabudowy tej dzielnicy przybrały ogromne, wręcz katastrofalne rozmiary.

Zniszczenia te były wynikiem budowy z rozkazu Napoleona przyczółka mostowego, który w ostatniej fazie jego budowy miał stać się twierdzą. Napoleon w końcu listopada 1806 roku, przebywając wówczas w Poznaniu, na wiadomość o zajęciu Warszawy 27 listopada 1806 roku przez wojska francuskie, już 1 grudnia rozkazał generałowi Francois Chasseloup-Laubat opanować także Pragę i umocnić ją jako przedroście.2 Jednocześnie przewidując w przyszłości manewr wojenny na Prusy Wschodnie, polecił opracować plan wzniesienia twierdzy Modlin, którą później- planował wzmocnić mniejszą twierdzą pod Serockiem. Te trzy twierdze: Praga-Modlin-Serock miały stanowić zabezpiecze­nie komunikacji i zaopatrzenia armii francuskiej.3

Zachowało się kilka planów twierdzy praskiej.4 Pierwszą koncepcją ufortyfikowania Pragi był projekt założenia wokół niej obozu warownego, opracowany przez generała Chasseloup-Laubat. Już 9 grudnia 1806 roku na

T. Wyderkowa, Zniszczenia Pragi na przełomie XVIII i XIX w., „Rocznik Warszawski" t.XII. 1974, s.58.

2 S. Herbat, J. Zachwatowicz, Twierdza Modlin, w: Towarzystwo Naukowe Warszawskie.
Sprawozdania z posiedzeń Wydziału II Nauk Historycznych, Społecznych i Filozoficznych,
Warszawa 1949, s.2-3.

3 S. Herbat, Twierdze napoleońskie nad Odrą i Wisłą, „Studia i Materiały do Teorii i Historii
Architektury i Urbanistyki", t.9, Warszawa 1971, s.68.

4 Bardziej szczegółowe omówienie tych planów zawiera artykuł J. Berżera Plany fortyfika­
cyjne Pragi z przełomu XVIII i XIX w., w: Z dziejów militarnych Pragi, Warszawa 1998,
s.59-72.

plan pokazujący stan fortyfikacji Pragi w dniu zajęcia jej przez wojska Suworowa naniósł on własny projekt obozu warownego, składający się z trzech obwodów. Pierwszym obwodem miało być przedroście, drugim zbliżona w kształcie do projektu Modlina i Serocka siedmiobastionowa twierdza w formie półowalu opartego o brzeg Wisły, trzecim daleko odsunięta linia 10 dział detaszowanych otaczających twierdzę.5

Projekt ten nie wszedł w stadium realizacji; według kolejnej koncepcji z końca grudnia 1806 roku, twierdzami miały być tylko Modlin i Serock, Praga zaś tylko przedmościem. Już jednak 6 lutego 1807 roku Napoleon znów polecił zwrócić uwagę na ufortyfikowanie Pragi.

Budowę przyczółka praskiego ilustruje plan z 1807 roku Befestigung von Praga im Jahre 1807. Plan znajduje się w wiedeńskiej Osterreichische Nationalbibliothek.6 Widoczne na tym planie zaawansowanie robót przy praskim przedmościu pozwala przyjąć drugą połowę 1807 roku jako datę jego wykonania. Zleceniodawcą wykonania planu były - być może - służby wywiadowcze armii austriackiej. Zasięg planu obejmuje Pragę i jej okolice, od Saskiej Kępy po Targówek, piaszczyste wzgórza za Targówkiem, koryto Wisły oraz część lewobrzeżnej Warszawy naprzeciw Pragi. Naniesiono sieć praskich ulic, stan zabudowy w granicach wału z 1770 roku, a poza nim drogi, rzeźbę terenu i niektóre obiekty. Wrysowano realizowany obwód przedmościa o narysie trójbastionowym i jego wewnętrzne budowle. Przed przedmościem nie naniesiono lunet i prowadzących do nich kaponier; obiekty te dopiero od połowy 1807 roku wznoszono na wolnej po wyburzeniach przestrzeni sięgającej ulicy Targowej. Dawny wał z 1770 roku stanowiący granicę zabudowy Pragi oznaczono napisem Polnische Verschanzungen. Poza Pragą na otaczających ją wzgórzach w miejscach, gdzie później według projektu generała Casalsa miało stanąć osiem lunet, zaznaczono jedynie sześć dzieł, lecz nie lunet, a budowli o rzucie prostokątnym.7

Napisy na planie Befestigung von Praga..., wykonano w języku niemie­ckim, jedynie trzy obiekty: „szopa", „dwór łowczego" i „folwark" zostały opisane w języku polskim. Usytuowanie tych obiektów, szczegóły ich otoczenia, jak i same

5 W. Łysiał, Koncepcje fortyfikacyjne Napoleona jak podstawa analizy twierdzy Modlin w
Księstwie Warszawskim, Warszawa 1977, s.177 (maszynopis - Biblioteka Wydziału
Architektury Politechniki Warszawskiej).

6 Osterreichische Nationalbibliothek w Wiedniu, Kartensammlung, sygn. Alb.228-20.

Dzieło - obiekt fortyfikacyjny stojący oddzielnie lub wspólnie z innymi obiektami fortyfikacyjnymi. Kaponiera - stanowisko ogniowe do ognia bocznego, znajdujące się w sztampie bądź przeciwskarpie, zazwyczaj zaopatrzone w przejście podziemne. We współczesnych fortyfikacjach nazwa tu stosowana jest w mniej skonkretyzowany sposób; luneta - samodzielne dzieło obronne stanowiące typ szańca o narysie zbliżonym do strzałczanu lub dwuramnika.

nazwy wskazują, że być może przy opracowywaniu tego planu korzystano z wykonanego w 1779 roku przez P. Hennequina planu noszącego tytuł Piania miasta Warszawy z przedmieściami i jego przeróbki dokonane przez D.F. Sotzmanna pod nazwą Grundriss von Warschau 1796B

Kolejny plan fortyfikacyjny Pragi pochodzi z 1808 roku Plan Des an der Brucke liegenden Theils von Warschau zamt Vorstadt Praga.9 Egzemplarze tego planu są Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (rkp. Wlew., 45,7x30,8 cm, skala ok. 1:170 00) i w Ósterreichische Nationalbibliothek w Wiedniu. Plan pod powyższym tytułem wymienia też L. Rawicki w spisie map Kriegsarchiv w Wiedniu. Na planie przechowywanym w Ósterreichische Nationalbibliothek przedstawiono identyczną treść jak na planie „warszawskim", z tą jedynie różnicą, że legendę, oznaczenia słowne i literowe wykonano innym charakterem pisma. Ponadto na planie znajdującym się w Ósterreichische Nationalbibliothek pod legendą dopisano „Kobylak AM 6 Februar Joh. v. Czyszkowski K.K. Zollaamtseinhmer". Informacji o wykonawcy (bądź kopiście) brak na planie przechowywanym w AGAD. Natomiast L. Rawicki wymienia w katalogu map wiedeńskiego Archiwum Wojennego jako wykonawcę (kopistę?) planu nazwisko Neiperg, a także podaje datę jego wykonania rok 1809.10

Plan wykonany w orientacji zachodniej obejmuje Pragę oraz jej okolice od Saskiej Kępy po Targówek, Szmulowiznę i wzgórza ciągnące się do Bródna, a w lewobrzeżnej części Warszawy schemat rozplanowania niewielkiego obszaru od dziedzińca pałacu Saskiego do ratusza Starej Warszawy z nazwami ulic i oznaczeniami ważniejszych budowli. Pokazano realizowany projekt praskiego przedmościa o narysie trój bastionowym z czterema lunetami (lunetę czwartą zaprojektowano w drugiej połowie 1807 roku). Uwidoczniono za Pragą przedpole tego przedmościa z projektem ośmiu rozłożonych półkoliście lunet, do których budowy (oprócz trzech lunet widocznych na niżej wymienionym planie z 1811 roku) prawdopodobnie nigdy nie przystąpiono. Treść planu dokładnie objaśniono w legendzie. Literami oznaczono dzieła fortyfikacyjne, jak i inne budynki zarówno wewnątrz, jak i poza nim. Oddzielnie oznakowano miejsca po rozebranych domach, tereny gdzie pozostały resztki domów, jak i domy przeznaczone do rozbiórki. Odrębne objaśnienia otrzymały drogi wylotowe z Pragi. Szańce z 1794 roku określono jako „Polnische alte Verschanzung".

Bibliotek Narodowa, Zbiory Kartograficzne, sygn.1236; Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy, Zbiory Kartograficzne, sygn.1796.



? Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (dalej AGAD), Zbiory Kartograficzne, sygn. 77-1; Ósterreichische Nationalbibliothek w Wiedniu, Kartensammlung, sygn. Alb.228-21.

0 L. Sawicki, Spis map Archiwum Wojennego w Wiedniu odnoszące się do ziem polskich, Warszawa 1920, nr 2217.

Innym planem z 1808 roku Plan du camp retranche et de la tete de pont de Praga.11 Wykonawca nieznany. Plan podpisał mjr inż. L. Legrand; rkp. wlbw., 93x63 cm, skala ok. 1:3240. Plan wykonano prawdopodobnie około połowy 1808 roku. Naniesiono bowiem na nim podobną treść, zasięg terytorialny i identyczną legendę, jak na datowanym na 9 czerwca 1808 roku niżej omówionym Plan de Praga avec /es nouveaux Retranchements. Zasięg planu obejmuje Pragę i jej okolice od Saskiej Kępy po Szmulowiznę, Targówek, wzgórza ciągnące się w kierunku Bródna, koryto Wisły i jej lewy brzeg. Przedstawiono realizowany projekt praskiego przedmościa o trójbastionowym narysie z trzema lunetami. Pokazano też przedpole tego przedmościa z obozem warownym zamkniętym ośmioma detaszowanymi lunetami. Wrysowano również istniejące już i przewidywane do wzniesienia budowle twierdzy, a także rozplanowanie i zabudowę Pragi przed 1806 rokiem.

Kolejny plan z 1808 roku to Plan de Praga avec les nouveaux Retranchements. Na planie podpis i data „v. Stanckardt: Berlin. D. 9.-n Juni 1808".12 Rękopis jednobarwny, arkusz 53x74 cm, z doklejonymi dwiema kartkami papieru o wymiarach około 43x17 cm i 22x18 cm, skala około 1:3150. Plan wykonany w orientacji wschodniej obejmuje Pragę i jej okolice od Saskiej Kępy po Targówek, Bródno, Szmulowiznę i wzgórza bródnowskie. Pokazuje realizowany projekt przedmościa o narysie trójbastionowym. Osiem ponumerowanych lunet tworzących łańcuch dzieł zewnętrznych wrysowano na kartach przyklejonych do arkusza podstawowego. Literami oznaczono usytuowanie poszczególnych dzieł i budowli fortyfikacyjnych oraz wojskowych, a także miejsce przewidywanej budowy nowych dzieł. Objaśnienia podano w języku francuskim i niemieckim, w większości we francuskim. Objaśnienia te nie dotyczą jednak ośmiu lunet. Zbieżność niektórych elementów tego planu z wyżej opisanym pt. Plan du camp retranche et de la tete de pont de Praga wykonanym przez francuskie służby wojskowe, zdaje się wskazywać, że to Stanckard kopiował z planu francuskiego.

Omawiając plany fortyfikacyjne Pragi z 1808 roku trzeba zaznaczyć, że zabudowa dziełami fortyfikacyjnymi prawobrzeżnej Warszawy w 1808 roku widoczna jest również bardzo dobrze na Planie miasta Warszawy drezdeńsktego rytownika Carla Daniela Bacha.13

' Oryginał planu znajduje się w Vincennes pod Paryżem w Archives Historiques de ("Armie. Sernice Historique, sygn. 41/1486.

2 Oryginał planu znajduje się w Deutsche Staatsbibliothek, sygn. 50042. 13 AGAD. Zbiory Kartograficzne, sygn. 92-2. Plan ten, choć wydany w Dreźnie w 1809 r., został jak zaznaczono w jego części tytułowej „odrysowany w roku 1808", przy czym data 1808 nie jest bliżej określona. Zabudowa Pragi dziełami fortyfikacyjnymi pozwala sądzić, że plan został wykonany w drugiej połowie 1806 r.

Plan ten o rozmiarach 73x58 cm wykonany w orientacji wschodniej w skali około 1:11500 jest jednym z najdokładniejszych i najlepszych planów Warszawy z przełomu XVIII i XIX wieku. Po stronie praskiej obejmuje tereny od Kępy Gocławskiej i Saskiej po Kamionek, Targówek i wzgórza w kierunku Bródna. Zaznaczono narys trójbastionowy praskiego przedmościa z trzema jego lunetami, poszczególne dzieła wewnętrzne tego przedmościa oraz lunety formujące obóz warowny. Odtworzono również bardzo dokładnie wały z 1770 roku (ulepszone w 1794 r), a także szańce z 1794 roku, co dobrze uwidacznia usytuowanie nowych fortyfikacji napoleońskich w dawnym systemie obronnym Pragi. Tak dokładne przedstawienie przez Bacha elementów fortyfikacyjnych, a także staranne opracowanie rzeźby terenu może wskazywać również i na wojskowe przeznaczenie tego planu.

Dalszy postęp prac przy ufortyfikowaniu Pragi widoczny jest na planach z 1809 r. i 1811 r. Z 1809 roku pochodzi Plan de la wille de Varsovie et sesenvirons avec projet des fortifications de la tete de Praga et du camp retranche Wykonawca nie znany, rkp. wlbw., 187x111,5 cm, skala około 1:6200. Plan obejmuje Warszawę lewobrzeżną i jej bliskie okolice oraz Pragę. Po stronie praskiej zaznaczono realizowany projekt przedmościa o narysie trójbastionowym już z czterema lunetami (prace przy wznoszeniu czwartej lunety, zaprojektowanej - jak wyżej zaznaczono - w drugiej połowie 1807 roku, były prawdopodobnie jeszcze wówczas mało zaawansowane), esplanadę tego przedmościa oraz projektowanych osiem lunet poza Pragą formujących obóz warowny. Przedstawiono projekt dalszego wyburzania domów (czego później nie zrealizowano) między ulicą Targową a lunetami obozu warownego. Zaznaczono też projekt umocnienia Saskiej Kępy trzema lunetami i połączenia jej mostem z obozem warownym na Pradze.

W 1811 roku wykonano Plan de la tete de pont Praga15. Wykonawca nieznany, plan podpisał Mallet, rkp. wlbw., kalka, 69,6x39,3 cm, skala 1:3360. Plan wykonany w orientacji wschodniej obejmuje jedynie obszar Pragi między Wisłą (pokazując tylko prawobrzeżną część jej koryta) a ulicą Targową i część terenu leżącego na wschód poza tą ulicą. Przedstawiono praskie przdmoście o narysie trójbastionowym z czterema lunetami przed kurtynami oraz trzy lunety detaszowane (dwie w okolicach Saskiej Kępy, jedna w kierunku północno-wschodnim od kościoła Bernardynów). W obrębie przedmościa oraz poza nim oznaczono liczbami poszczególne dzieła fortyfikacyjne i budowle wojskowe



4 Oryginał planu znajduje się w Bibliothegue de Tlnspection du Genie w Paryżu, Archives de Genie, sygn. 168, Atlas Militaire du Duche de Varsovie.

AGAD, Zbiory Kartograficzne, sygn. 548-24. Drugi egzemplarz tego planu przechowywany był w Zakładzie Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej.

(koszary piechoty). Legenda w języku francuskim. W lewym górnym roku umieszczono napis „Direction de Genie. Exercise de Mai 1811", natomiast pod legendą- „Varsovie le Mars 1811". W prawym górnym rogu wpisano Duche de Varsovie. Plan odtwarza sytuację zabudowy Pragi już po wyburzeniach pomiędzy Wisłą a ulicą Targową.

Ostatnimi wykonanymi planami twierdzy praskiej były - jak się wydaje -plany z 1812 roku. Wskazać tu trzeba na wymieniony w spisie map wiedeńskiego Kriegsarchiv rękopiśmienny plan Bruckenkopf Praga 1812, przechowywany w berlińskiej Deutsche Staatsbibliothek, miedzioryt pn. Warschau und Praga mit seinen neuen Befestigungen (skala 1:56 000) oraz na Plan de Praga. Varsovie au mois de Janvier 1812. Kopia tego ostatniego planu wykonana z oryginału ołówkiem na kalce przed 1939 rokiem znajdowała się w Zakładzie Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej.

Plany powyższe wskazują na ciągłą rozbudowę twierdzy praskiej w latach 1807-1811. W czasie tych prac fortyfikacyjnych rozebrano około 218 domów leżących między Wisłą a ulicą Targową.

Budowę twierdzy rozpoczęto już w końcu grudnia 1806 roku. Akcję rozbiórki domów i sypania okopów rozpoczęto od Skaryszewa. W pierwszym etapie prac Ludność Pragi bardzo intensywnie pomagała przy wyburzaniu domów. Ludwik Adam Dmuszewski aby zachęcić ich do dalszej pomocy w tym zakresie, napisał komedię Okopy na Pradze. W okresie do lipca 1807 roku prace fortyfikacyjne prowadzono intensywnie, codziennie pracowało tu id 1 do 2 tysięcy ludzi17. Do września 1807 roku rozebrano 102 domy, później akcja ich burzenia nieco osłabła, ale trwała nadal. Rozbiórki domów dokonywano na podstawie dekretu królewskiego z 12.XII.1807 r. Dużą stratą w pierwszym etapie prac wyburzenrowych było rozebranie kościoła farnego i dzwonnicy w Skaryszewie. Kościół ten był -wówczas kościołem parafialnym dla całej ówczesnej Pragi, pełniąc tę funkcję od około 1680 roku, po uszkodzeniach jakie przyniosły wojny szwedzkie drewnianemu kościołowi na Kamionku. Kościół w Skaryszewie miał bogaty wystrój wewnętrzny m.in. osiem ołtarzy i ambonę. Rozebrano również budynki parafialne: szkołę parafialną prowadzoną przez księdza Bohomolca oraz przykościelny szpital; zniwelowano cmentarz grzebalny18.

W ten sposób zniknęło także wiele praskich ulic, m.in. takie jak Kępna, Ratuszowa, Wspaniała, Nowa, Mokra, Słodowa, Holendry, Łysa, Rogowa,

6 Szersze informacje o planie L. Sawicki, Spis map..., nr 1894.

7 R. Belostyk, Budowa fortyfikacji na ziemiach Księstwa Warszawskiego podczas wojny
1806-1807, „Studia i Materiały do Historii Wojskowej" 1982, t.25, s.148. *

18 T. Wyderkowa, Zniszczenie..., s.66.

Farna, Gliniana i Niewinna. Zburzono też kilkanaście dworków, zajazdów, spichrzów i żupę solną, dewastacji uległy ogrody i grunty orne. Rozebrano kościół i klasztor Bernardynek i nieco później duży kościół Bernardynów wraz z kompleksem budynków klasztornych. Z tego kompleksu zabudowań pozostała jedynie Kaplica Loretańska z pierwszej połowy XVII wieku, stojąca przy dzisiejszej ulicy Ratuszowej. Jej zburzeniu przeciwstawiła się ludność Pragi, chroniąc ją jako miejsce szczególnego kultu maryjnego19. Kaplica ta stała się po rozebraniu kościoła w Skaryszewie kościołem parafialnym dla Pragi i jej najbliższych okolic, pełniąc tę funkcję aż do 1901 roku.

Po tych ogromnych zniszczeniach liczba ludności spadła po 1812 roku do około 3000 mieszkańców. Jednak życie na jej obszarze - choć powoli - toczyło się dalej. Zmieniła się jednak struktura zawodowa ludności. Znacznemu zminieszeniu uległ stan liczbowy przedstawicieli handlu i rzemiosła, a zwiększeniu rolników. Taryfa domów miasta Warszawy [...] wydana w miesiącu styczniu 1819r. wykazała, że wśród 222 posesji zarejestrowanych na Pradze, aż 42 posesje to pola uprawne, 34 - ogrody warzywne, 35 - ogrody owocowe, 3 posesje to łąki i pastwiska, a na 62 posesjach znajdowały się spichrze i stodoły, jedną zajmował folwark.

Budowa fortyfikacji na Pradze zmieniła więc całkowicie jej oblicze i jednocześnie wpłynęła negatywnie na kształt przestrzenny tej części prawobrzeżnej Warszawy. Dzielnica ta przybrała w przeważającej części charakter rolniczy, typowy zresztą dla wszystkich ówczesnych podstołecznych miejscowości.

Po decyzji z 1815 roku likwidacji twierdzy praskiej, zaistniała konieczność nowego rozplanowania Pragi, w tym terenów zajętych pod fortyfikacje. Plan taki opracował Jakub Kubiki w 1816 roku, nie został on jednak zrealizowany20. Również kolejne wersje przestrzennego ukształtowania Pragi aż do czasów Powstania Listopadowego pozostały tylko planami.

W tej sytuacji twierdza praska z czasów napoleońskich uległa stopniowej dewastacji i rozdeptywaniu. Natomiast rozplanowanie dzielnicy praskiej aż do czasów pierwszej wojny światowej wyznaczały plany regulacyjne z 1835 i 1864 roku, decydując o jej sieci ulicznej, zabudowie i lokalizacji przemysłu21.



9 T. Wyderkowa, Zniszczenie..., s.68-70.

20 E. Szwankowski, Kubickiego plan regulacji Pragi, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury",
1948, nr 2.

21 Warto tu zaznaczyć, że zgodnie z planem regulacyjnym Pragi z 1864 r., ustalającym jej
sieć ulic i zabudowę, zaczęły się toczyć dochodzenia sądowe o własność dziatek
zabranych pod fortyfikacje w latach 1807-1811. Szczegółowe usytuowanie tych działek
widoczne jest na planie z ok. 1880 r. pt. Rys placów pofortyfikacyjnych na Pradze
położonych, przechowywanym w AGAD, Zbiory Kartograficzne, sygn. 360-76.

8





3. POWSTANIE LISTOPADOWE - PAMIĄTKOWE TABLICE NA TERENIE DZIELNIC PRAGA-POŁUDNIE, REMBERTÓW i WAWER

Powstanie Listopadowe na terenie dzielnicy Praga Południe upamiętniają nie tylko obiekty zabytkowe jak: Rogateki Grochowskie, Pomnik Pracy na Gro-chowie czy Karczma Zajezdna w Wawrze. Upamiętniają je także nazwy placów i ulic Grochowa m.in.: Plac 1831 Roku, pl. Szembeka, ul. Bitwy Grochowskiej, ul. Olszynki Grochowskiej, ul. Kwatery Głównej, ul. J. Chłopickiego, ul. J. Dwernic-kiego, ul. W. Chrzanowskiego, ul. Boremlowska, ul. Igańska, ul. Szaserów, ul. Kirasjerów i wiele innych. Również jest wiele tablic poświęconych powstaniu i jego bohaterom, których treść jest poniżej przytoczona.

  1   2   3


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość