Strona główna

Jan III sobieski a Bałtyk


Pobieranie 33.6 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar33.6 Kb.
Jan III Sobieski a Bałtyk
Pogromca bisurmanów – pogardliwie o wyznawcach islamu, pokonał karę Mustafę pod Wiedniem.
J III S – (1629) 1674-1696, s Jakuba kasztelana krak i Teofili wnuczki h Żółkiewskiego.

Podróżował po Fr i Niderlandach – sztuka inż. Wojskowej.

Służył pod Czarnieckim i Lubomirskim.

Walczył pod Zborowem, Beresteczkiem, Żwańcem i Ochmanowem jako dowódc\a chorągei.

1656 dowodził 6000 pułkiem w walce ze Szwedami pod Warszawą.

1665 – ożenił się z Marią Kazimierą d’Arquien. „Marysieńka” była żona J. Zamoyskiego.

1665 marszałek koronny, 1666 h polny koronny.

1666 – przegrana pod Mątwami w rokoszu Lubomirskiego.

1667 – obrona przed Tatarami Podhajec za co został h wielki koronny.

Po abdykacji Jana II K 1668 zwolennik protegowanego przez L XIV Kondeusza.

1672 – 200 tyś armia turecka zdobywa Kamieniec Podolski – nie dysponował siłami. Niekorzystny traktat buczacki.

1673 – wygrana pod Chocimiem (zach Ukraina) – rewizja traktatu i dało mu to koronę po śm Wiśniowieckiego.

Sojusz z Francją – chciał walczyć z Brandenburgią o Prusy Wschodnie i z Austrią o Śląsk. Pokrzyżowali plany Turcy i magnaci będący pod wpływem Brandenburgii oraz pp stojące za Austrią.



1683 – Wiedeń, pod sztandarem Świętej Ligi (koalicja chrz) - zwycięstwo nad oblężonym Wiedniem ces Leopold I – Kara Mustafa (rola pol husarii).

1686 i 1689 – 2 nieudane wyprawy na Mołdawię.

1686 – pokój wieczysty z Rosją.

Należał do najwybitniejszych wodzów, wykorzystywał wszystkie rodzaje wojsk na polu walki. Mecenas k i szt.


Podejmował przedsięwzięcia handlowe.

W młodości odwiedził, Londyn, Rotterdam, Amsterdam, Dunkierkę (flota hiszp), Marsylie. Był w Hiszpanii i Portugalii.

Poznaje flotę handlową i wojenną. Widział Atlantyk i M. Śródziemne. Posiadał wiedzę o morzu. Brał udział w poselstwie do Konstantynopola, poznał więc M. Czarne. Bałtyk dopiero w czasie potopu.

Wraca znając kilka języków w tym turecki.

Synowie Marek i Jan także podróżowali po Europie, nieraz drogą morską.

Zapoznanie się z bogactwem jaki przynosi handel morski.

J III S podróżując prze Niemcy przyłączył się do wojsk szwedzkich Karola Gustawa 1655, zapoznał się z najlepszą armią świata. Nauczyła posługiwać się jego piechotą w przeciwieństwie do polskich wodzów. 1656 przechodzi na stronę Jana Kazimierza.

Odwiedza Gdańsk gdzie czyni sprawunki dla żony Marysieńki.

Pieniądze w okresie gdy był marszałkiem z handlu zboża w Gdańsku z czego opłacał pobyt Marysieńki we Francji. Był dobrym gospodarzem jednym z najbogatszych przed królowaniem. Starosta gniewski, majątki na Rusi. Po wstąpieniu na tron posiadłości nad Bałtykiem wzrosły.

Pobyt Marysieńki na dworze Ludwiki Marii sprawia, że stał się stronnikiem Francji.

L XIV chciał osadzić Kondeusza na tronie pol i stworzyć blok z Polski, Szwecji i Turcji przeciw ces.

Dwór L zabiegał o pokój miedzy tymi krajami. Ekspansja także gosp na Bałtyku podjęta przez Fr. Założyli Kompanię Północną do handlu na Bałtyku.


Dominium maris Baltici – panowanie nad Morzem Bałtyckim.
Za namową Fr, która rozpoczęła wojnę z Holandią, za którą stanęła Hiszpania, wojska ces i brandenburskie. Jan III miał rozpocząć dywersję przeciw Brandenburgii – Prusy Książęce lub cesarski Śląsk.

Wybrał do wojny elektora Prus Książęcych – Fr Wilhelm Hohenzollern (po nim syn Fr Wilhelm I 1688-1740 twórca powszechnej służby woj., sprawny system fiskalny). Za Jana Kazimierza wywalczył suwerenność.

Jan III S miał poparcie:


  • króla Szwecji Karola XI, obiecał wojska

  • miejscowej ludności - podatek łanowy

  • Ludwika XIV, 200 tyś talaró rocznie na wojnę przeciw Fr Wil.

Problemy co do wojny:

  • szlachta polska przekupiona przez elektora,

  • groźba wojny z Danią (sojusznikiem Brand.)i wstrzymanie handlu na Bałtyku.

  • Prowadzone kampanie przeciw Turcji i Tatarom

  • Elektor podsuwa J III S pomysł zdobycia Inflant dla syna królewicza Jana.

  • 1677 sejm warszawski odrzuca plan i redukuje wojsko podsycany przez elektora – ulotki

  • groźbą, że Brand uderzy na Wielkopolskę, a Śląsk zerwie stosunki handlowe z Polską.

  • Hetman litewski Michał Pac zagroził przejście wojsk szwedzkich do Prus

Podwójna gra J III S. Układa się z Fr Wilh, ale zgadza się na uderzenie Szwedów na Prusy Ks, sam ma uderzyć na Brandenburgię, potem ma nastąpić wymiana terenów.
Gdańsk – po potopie zamieszki, cechy chciały władzy – konflikt pospólstwo a rada, konflikty rel.

Cechy chciały interwencji króla. Sobieski osobiście udaje się do Gdańska 1677.

01 08 1677 uroczysty wjazd do Gdańska.

Rozpoczął się proces cechów przeciw radzie. Pobyt aż do II 1678.

Szwedzi ponosili straty z Danią, Szczecin oblegany. Podpisuje pierwszy traktat przymierza ze Szwecją.

Zaciągi wojska wystraszyły Gdańszczan – bali się, ze król wkroczy z wojskiem i elektora.

Rada dawała podarki, a cechy chciały powrotu do stanu za Kazimierza Jagiellończyka, rada miała zwrócić regalia i dochody monarsze – domagały się zmniejszenia podatków, reform w administracji, obrony przed samorządem, przywrócenia przywilejów od polskich monarchów.

Jednak król uznał, że najważniejsza jest sprawa



  • katolicyzmu w Gdańsku, udział kat w radzie

  • domagał się większych dochodów z opłat portowych,

  • żądał zwrotu poczty królewskiej zagarniętej przez miasto

  • wzniesienia rezydencji dla króla

  • roszczenia majątkowe starostwa puckiego

Rada wiedziała jednak, że sprawa zakończy się jednorazowym wręczeniem daru, znaczna suma – korzystniejsze niż trwałe ustępstwa.

2 poselstwa Żmudzkie i Wielkopolskie groziły nawet że chwycą za szable.

Interwencja w Prusach Ks zależała gł od Szwedów. Próbował pozyskać nawet Tatarów.

Zaciągi szwedzkie 14 tyś i polskie czekały gotowe do współdziałania. Pada twierdza w Szczecinie, a gen wojsk szwedzkich nieudolny.

Rada w Gdańsku targuje się tylko z J III S straszona argumentami cechów.


  • Zwrócono mu starostwo puckie, w rękach jego rodziny

  • Kilkaset tyś dar pieniężny,

  • pocztę gdańską

  • niewielkie ustępstwa na rzecz katolików, 2 w radzie

– małe korzyści, lepiej by wyszedł gdyby oparł się o cechy, mógł ograniczyć przywileje miasta.

Gdańsk był anachronizmem w Europie – miasta stanowiły o strukturze państw.

Wznosi kaplicę w Gdańsku – kościół NMP.

Król po ogłoszeniu upadku twierdzy w Szczecinie opuszcza miasto nie żegnany przez cechy.


1678 traktat pokojowy między Francją a Holandią. Francja namawia do wojny, ale zagrożenie Turcji.

Szwedzi atakują, ale przemarsz wojsk hamowany przez Paca, który odcina dostawy. Atak późną jesienią, wojska nie atakowały, a Sobieskiego wciągnęły sprawy Turcji.


Odzyskanie Prus skończyły się niepowodzeniem, ale chociaż wyeliminowało Fr Wilh z działań na zach, musiał też Szwedom oddać Szczecin.
1683 - Mimo rozgromienia wojsk Kary Mustafy pod Wiedniem, same porażki, nie odzyskał Kamienia Podolskiego, kampania 1686 do Mołdawii – straty w wojsku. Leopold I nieprzychylny Polsce wraca do obozu Fr.
Wraca do polityki odzyskania Prus wobec przychylnej postawy stanów pruskich.

Popiera także Francja, ale już nie Szwecja.

Szwecja w tym czasie po stronie cesarza w Lidze Augsburskiej.
1688 um Fr Wilh, sprawa hołdu, szlachta pruska (ucisk podatkowy) niezadowolona, pragnie aby król polski nie przyjmował hołdu. Bardzo przychylna Polsce.

Francja obiecuje Prusy królewiczowi Jakubowi. – nieudane małżeństwo z Karoliną Radziwiłłówną.

Jednak Sobieski odstępuje za cenę małżeństwa Jakuba z siostrą cesarzowej Elżbiety Jadwigi.

Dwór Jana III S znów wiązał się z Habsburgami.


Handlem morskim zajął się czynnie na Bałtyku dopiero Wł IV Waza. Rozwijał marynarkę woj. Jednak z 8 żaglowców kilka zatonęło i przedsiębiorstwo zostało rozwiązane.

Jan III S miał wcześniejsze doświadczenie w handlu zbożem.

Był gospodarny i stale powiększał swe Bogactwa – nazywany przez zawistną szlachtę Wespazjanem.

Kompleks wejherowski, ekonomia malborska, dobra na Rusi. Cechą J III S – zamiłowanie do gospodarowania na ziemi.

Największe korzyści jednak dawał bezpośredni handel morski.

Projekt kampanii prowadzącej handel z Francją, której Kampania Północna wskutek wojny z Holandią bardzo ucierpiała. Zamknięte portu przed Francją umożliwiłoby handel Janowi III, zyskał poparcie Danii i Szwecji.

Handel miał się odbywać pod całkowitą firmą króla Polski.

Projekt podkopywany przez monopolowy Gdańsk.

J III S sprzedawał bezpośrednio pszenicę z pominięciem Gdańszczan.

Gdańsk stanowczo odmawiał sprzedaży zboża bez podatków na swoją rzecz.

Rada miasta nie dopuściła do wolnego wywozu morzem. Wiele zapisów w księgach miasta, które było zaniepokojone bezpośrednim handlem króla. Szeroko zakrojona akcja na dworze króla na rzecz miasta.

Król próbował przetransportować zboże do Elbląga, ale ze względu na koszt odstąpiono. Sprzedano w Gdańsku płacąc w komorze palowej i culagi (cuma).

Na zboże sprzedane kupcom elbląskim Rada Gdańska nałożyła areszt.

Pewien Gdańszczanin zgłosił zboże jako swoje, opłacił palowe i culagę aby nie dopuścić do bezpośredniej sprzedaży zboża przez króla Holendrom. Protesty króla na nic się nie zdały.

Miasto utrzymało swe przywileje nawet wobec króla Polski.
Rada była uczulona na wszelkie roszczenia dworu polskiego wobec miasta.

Opat oliwski zarządzał spichlerzem królewskim w Gdańsku.

Próba wynajęcia spotkała się ze sprzeciwem Rady. Rada motywowała tym, że spichlerz przeznaczony jest wyłącznie do dyspozycji króla i w trosce o jego zboże odmówiła. Spichlerz powinien być zawsze gotowy na zboże królewskie, poza tym mogło to doprowadzić do rozszerzenia królewskich uprawnień.

Gdański monopol stanowił barierę dla Polaków mieszkających w głębi kraju.

Francuzów (absolutyzm) dziwiły przywileje miasta.

Sobieski zamierzał wybudować nowy port kilkakrotnie, min w Pucku. Na Żmudzi pod nazwą Święta.

Zamierzał zwolnić nowy port na 40 lat od ceł i myt. Walory miejsca odkryto już dawno. Anglicy poczęli inwestycje, które załamały się.

Dodatkowo przedstawiciel miasta w Warszawie usilnie torpedował zamiar.
1691 – ostatnia wyprawa J III na Mołdawię, zima i odwrót. Husaria pozbywała się zbroi, konie masowo padały – brak paszy, działa zakopano. Ces Leopold I nie przysłał wsparcia.

Po powrocie legenda, że król u końca panowania folgował sobie jak szlachcic a rządy sprawowała Marysieńka. Jednak źródła mówią o aktywności króla.

Król był panem na froncie działań wojennych z Turcją, ale sprawy państwowej wagi załatwiała Marysieńka przy pełnym poparciu autorytetem króla.

Francuzom zależało na wystąpieniu Polski ze Świętej Ligi i zawarciu pokoju z Turcją, aby odciążyć ich toczącą się wojnę z Ligą Augsburską.

Francja była praktycznie odcięta od dostaw z Bałtyku. Próbowała czynić to pod neutralną flotą Polski, maszty.

Sojusz L XIV z Danią i Szwecją, chciał przyłączyć też Polskę – Sojusz Koron Północy.I próbował osiągnąć pokój między Polską a Turcją.

Brandenburgia posiadała swoją małą flotę na Bałtyku.

Po 1691 J III S – Leopold nie posiłkował JIIIS w wyprawie na Mołdawię – Sobieski nieprzychylny cesarzowi.

Bethune – poseł Fr w Polsce spokrewniony z królową Polski, w czasie projektu sojuszu pol-szwedz zmarł 1692.

Ucierpiała na tym sprawa Bałtyckiego handlu, uderzenia na Śląsk lub Prusy.

Nowy ambasador Fr Polignac – przybył do Polski drogą morską namawiał Gdańsk do handlu zbożem z Fr, ale Gdańsk domagał się zwrotu okrętów zarekwirowanych przez kaprów Fr.

Nawoływał do przystąpienia Polski do sojuszu północnego. Sobieski zainteresowany sojuszem ze Szwecją przeciwko Moskwie. Plany ożenku córki Teresy Kunegundy z ks Danii.

Sobieski często wstawiał się u L XIV za statkami, co ten je zwalniał. Także kardynał Radziejowski wstawiał się, ponieważ sam (kościół) inwestował w handel morski.

Związek z państwami północy znacznie umocniłby stanowisko Rzeczypospolitej na arenie międzynarodowej i większą samodzielność wobec Brandenburgii, Austrii i Rosji. Polacy mięli wysyłać zboże na swoich statkach pod eskortą Danii i Szwecji (przed Holandia i Anglia) w zamian za zwolnienie z Sundu i sojusz. Za celami gospodarczymi szły cele polityczne. Turcja już nie była niebezpieczna, niebezpieczeństwo szło ze strony Rosji.

1694 – zbiera się Rada Senatu, wszyscy myśleli, że przychylnie odniesie się do przymierza z Sz I Dan.

Rada Senatu:



  • 2 hetmanów koronnych,

  • wielki marszałek koronny,

  • hetman litewski,

  • wojewoda ruski i mścisławski

  • kasztelanowie: chełmski, bełski i gdański.

Bano się Sapiehy (którzy sprzeciwiali się wszelkim decyzjom Sobieskich), ale sprzeciw Jabłonowskiego hetmana wielkiego koronnego. Jego odmowa pociągnęła innych senatorów. Decyzje podejmowani większością głosów. Mimo to projekt upadł. Za poczynaniami stali alianci Leopolda I:

  • h Jabłonowski

  • bp Witwicki

  • woj. malborski Łoś

  • ojciec Vota,

  • największym ciosem było wystąpienie Gdańszczan

Czynna polityka bałtycka legła w gruzach. Polska sama wyrzekła się wpływu na sprawy Bałtyku.

Odmowa jednak naraża Gdańsk królowi Danii i Fr.

Duńczycy zawarli korzystny traktat z Holendrami.

Król już chorował. Za jego życia królewicz Jakub dążył przy poparciu Szwecji do korony. Jednak małżeństwem był związany z Austrią, stąd sprzeciw L XIV.

Szukanie oparcia w Szwecji przesądzało o kontynuacji polityki bałtyckiej na rzecz Jakuba.
Handel Marysieńki

Królowa handlowała zbożem wysyłając do Fr pod pozorem, że do Hiszpanii, przed Anglikami i Holendrami.

1694 – 2 pokaźne transporty.

Wojna morska na Zachodzie ograniczyła fracht holenderski i wzmogła neutralnej bandery.

W latach wojny Francji z Ligą Augsburską statki wysyłane z Gdańska docierały do Norwegii gdzie przypływała flota francuska pod której eskorta mogła udać się do Dunkierki. Tak też było ze statkami Marii Kazimiery. Podczas transportu próba zatrzymania przez flotę holenderską, ale brawurowa akcja Francuzów ratuje transport. 2000 łasztów.

Problemy z wyładunkiem – mierzono miarą portową a nie miejską.

Drugi transport zboża niecałe 2000 łasztów, wobec intrygi holenderskiej zarekwirowany przez króla Szwecji Karola XI, który nie był już tak przychylny Fr, jak to bywało podczas wojny 30-letniej. Do Dunkierki dotarła tylko 1/3 floty. Pozostałe 9 statków ostatecznie sprzedane w Amsterdamie, ale królowa straciła na tym.

Obie dostawy Marii Kazimiery były największymi operacjami handlowymi ziarnem jakie przeprowadził dwór Polski na morzu.

Wykazuje ogromne przeszkody oraz przedsiębiorczość i upór królowej.

Związki J III S z Gdańskiem. Kilka żaglowców gdańskich nosiło imiona Sobieskich.

Gdańsk obchodził uroczyście ważniejsze wydarzenia na dworze.

Przez Gdańsk zamówienia sztuki dla króla.



Legenda o udziale Kaszubów pod Wiedniem – 200 rocznica pod Wiedniem - Hieronim Derdowski.





©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość