Strona główna

Językowe ślady Biblii w polszczyźnie


Pobieranie 20.35 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar20.35 Kb.

Językowe ślady Biblii w polszczyźnie




Wyrazy i połączenia wyrazowe pochodzące z Biblii.


Do języka polskiego, tak jak do innych języków naszego kręgu kulturowego, przeniknęło w ciągu wieków wiele wyrażeń i powiedzeń biblijnych, a także wiele nazw własnych pochodzących z Biblii. Jest to oczywiście związane z wielkim autorytetem

słowa biblijnego, a także z tym, że był to (i pozostaje do dziś) utwór powszechnie znany. Przywoływanie fragmentów Biblii i powoływanie się na nią mogło być nie tylko świadectwem oczytania autora, lecz także ważnym argumentem w dyskusjach i polemikach. Z czasem zapomniało się nawet o tym, że pewne powszechnie znane, nie tylko w polszczyźnie lecz także w wielu innych językach, powiedzenia i sentencje pochodzą z Biblii, a jeszcze inne fragmenty biblijne są dziś rozumiane nieco inaczej niż wynika to z ich lektury w odpowiedniej księdze Starego czy Nowego Testamentu. Poprzyjmy to przykładami.

Z pewnością odczuwamy biblijne pochodzenie takich związków wyrazowych, jak: kraina mlekiem i miodem płynąca, grzech pierworodny, niewierny Tomasz, wieża Babel, chodzić od Annasza do Kajfasza, sądny dzień, rzeź niewiniątek, a słowo stało się ciałem. Zarazem jednak wiemy, że współcześnie wszystkie one mają znaczenie nowe, zwykle przenośnie, czasami w dość odległy sposób nawiązujące do znaczenia podstawowego. Na przykład określenia grzech pierworodny używa się zwykle w stylu publicystycznym w znaczeniu „pierwsza, najdawniejsza i najważniejsza przyczyna zła, podstawowa przyczyna tego, że coś się nie udaje”. Dziennikarz może wiec napisać, że: „ Grzechem pierworodnym naszego systemu edukacji jest przeładowanie programów szkolnych faktografią i konieczność pamięciowego przyswajania wiedzy’’. Określenie rzeź niewiniątek ma charakter żartobliwy i w języku młodzieży oznacza taką sytuację kiedy, kiedy egzaminator stawia większości egzaminowanym ocenę niedostateczną. Powiedzenie kraina mlekiem i miodem płynąca należy do polszczyzny starannej, książkowej i odnosi się do każdego kraju obfitującego w dobra naturalne, nie tylko do biblijnej Ziemi Obiecanej itd.

Nie wiążemy już bezpośrednio z Biblią takich wyrażeń i zwrotów jak: „Lekarzu lecz się sam!; mieć sztywny (twardy) kark; być komuś kamieniem u szyi; co w sercu, to i na języku; strzec kogoś jak oka w głowie; listek figowy” itd. Czasami sądzimy, że jest to np. sentencja starożytna (Medice, cura te ipsum!), czasami skłonni jesteśmy uważać te powiedzenia za przysłowia ludowe (co w sercu , to i na języku) lub odniesienie do malarstwa czy rzeźby (listek figowy). Świadczy to o tym, że wiele powiedzeń pochodzących z Biblii zakorzeniło się w naszym języku i jest odczuwanych jako rodzime.

Mamy wreszcie i takie przypadki, że współcześnie rozumie się powiedzenie biblijne niezgodnie z intencją jego autora. Przysłowie ”Nie wie lewica, co czyni prawica” jest interpretowane jako nagana, potępienie takiego stanu rzeczy kiedy jakieś działania są nieskoordynowane i powodują bałagan. Tymczasem w Nowym Testamencie jest to zalecenie nie chwalenia się dobrymi uczynkami: „Gdy tedy dajesz jałmużnę, nie trąb przed sobą, jako czynią obłudnicy w synagogach i na ulicach, aby ich ludzie chwalili \...\Ale gdy ty dajesz jałmużnę, niechaj nie wie lewica twoja, co prawica czyni, aby jałmużna twoja była w ukryciu” (Mt6. 2-4). [Cyt. Za: Ewangelie i dzieje apostolskie. Poznań –Warszawa –Lublin 1965. Przełożył ks. Eugeniusz Dąbrowski.] Nie jest to więc nagana, lecz pochwała pewnych działań.

W polszczyźnie używamy też do dziś wielu wyrazów pochodzących od bliblijnych nazw własnych, w zmienionym znaczeniu i nazw pospolitych. Już sama nazwa biblia jest określeniem a) książki zawierającej najważniejsze dla kogoś nauki i zasady, b) żartobliwie -książki bardzo grubej. Rzeczownik judasz to nazwa osoby fałszywej lub zdrajcy oraz określenie małego otworu w drzwiach, służącego do podglądania. Ktoś nazwany łazarzem jest osobą bardzo biedną, nędznie ubraną, wychudzoną, zaś cham to osoba niekulturalna, niewychowana. Z dezaprobatą mówimy, że gdzieś panuje sodoma i gomora, a ktoś jest trąbą jerychońską. Chwalimy kogoś za salomonowy wyrok i żałujemy, że ktoś inny przeniósł się na łono Abrahama.


Wyrazów, związków wyrazowych i przysłów pochodzących z Biblii jest do dziś w polszczyźnie dużo: Mały słownik biblizmów języka polskiego Jana Godynia zawiera ich około 400.
Styl biblijny
Paralelizm składniowy, który polega na równoległym występowaniu zdań, fragmentów zdań i poszczególnych słów we fragmencie tekstu. Sprawia to, że tekst nabiera cech utworu silnie zrytmizowanego. W dodatku pewne sekwencje słowne są powtarzane , co wzmacnia takie wrażenie rytmiczności, np.: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga. Wszystko przez Nie się stało, a bez niego nic się nie stało”. (J 1, 1-3);
Prostota składniowa: niewiele jest zdań wielokrotnie złożonych, a te ostatnie są najczęściej tylko dwukrotnie złożone, np. „Mężczyzna zbliżył się do swej żony Ewy. A ona poczęła i urodziła Kaina, i rzekła: „otrzymałam mężczyznę od Pana. A potem urodziła jeszcze Abla jego brata. Abel był pasterzem trzód, a Kain uprawiał rolę (Rdz. 4, 1-2). „Izrael wyruszył w drogę z całym swym dobytkiem. A gdy przybył do Beer-Szeby, złożył oofiarę Bogu ojcu swego, Izaaka. Bóg zaś w widzeniu nocnym jak odezwał się do Izraela: „Jakubie, Jakubie’’ (Rdz. 46. 1-2).
Używanie imiesłowowych równoważników zdań z imiesłowem zakończonym na –łszy, -wszy (czyli przysłówkowym uprzednim), co pozwala w sposób skrótowy, a zarazem dynamiczny, pokazać następstwo wydarzeń, usprawnia więc tok narracji autora: ”Abram pozostał w ziemi Kanaan, Lot zaś zamieszkał w owej okolicy, rozbiwszy swe namioty aż po Sodomę” (Rdz 13, 12). „Lot, który wyszedł do nich do wejścia, zaryglowawszy za sobą drzwi, rzekł im: [...] (Rdz 19, 6). „Starsza, urodziwszy potem syna, dała mu imię Moa” (Rdz 19, 37). „Abraham, obejrzawszy się poza siebie, spostrzegł barana uwikłanego rogami w zaroślach”. (Rdz 22, 13).
Występowanie powtarzanych spójników, najczęściej i lub a, zarówno jako elementu łączącego zdania i ich części, jak i rozpoczynającego kolejny werset tekstu, co sprawia wrażenie „łańcuchowej’’ budowy fraz biblijnych: I stała się światłość [..] I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność nazwał nocą. I tak upłynął wieczór i poranek –dzień pierwszy. A potem Bóg rzekł [..] (Rdz 1, 5-6).
Umieszczanie przydawki wyrażonej zaimkiem typu mój, twój, jego (czyli przydawki dzierżawczej) po wyrazie, do którego się ona odnosi, np.:”Rzekł Bóg: „Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!’’ (Rdz 4, 9-10), [..] język mój przywiera do podniebienia [..], przebodli ręce i nogi moje, [..],” (Ps. 22, 16-17).

Praca domowa


1. Objaśnij znaczenie następujących biblizmów:

Być kozłem ofiarnym, złoty cielec, kolos na glinianych nogach, kto sieje wiatr, zbiera burzę, kielich goryczy, płacz i zgrzytanie zębów, zakazany owoc.

Użyj tych określeń w zdaniach.



2. Jakie cechy stylu biblijnego można odnaleźć w następujących fragmentach dzieł literackich:


  1. Odeszli więc Anhelli z ową niewiastą i z renami Szamana daleką pustynię północną, a znalazłszy pustą chatę w lodzie wykutą, zamieszkali w niej. A po krótkim pożyciu Anhelli przyzwyczaił się nazywać siostry imieniem zbrodniarkę tę i pokutnicę. Ona mu była sługą i uściełała łoże liściami, i doiła reny wieczorem, a rano wypędzała je na paszę [...] A długi smutek i tęsknoty przyprawiły o śmierć ową wygnankę, i położyła się na łożu liściamym pomiędzy renami swoimi, aby umrzeć. A był zachód słońca; [...]

Juliusz Słowacki „ Anchelli”



  1. Zasię przywiódłszy na puste go wzgórze,

Co od głów trupich zowie się Golgota,

I zdjąwszy suknię – w królewskiej purpurze,
Gwoli igraszki lśnił monarcha świata,

Co świat owładnąć pragnął sercem swojem –

Na krzyż przybyli krwawą ręką świata.

J.Kasprowicz „Golgota”


  1. Byłeś jak wielkie, stare drzewo,

Narodzie mój jak dąb zuchwały, [...]

Jęli ci liście drzeć i ścinać,

Byś nagi stał i głowę zginał.
Jęli ci oczy z ognia łupić

Byś ich nie zmienił wzrokiem w trupy.
Jęli ci ciało w popiół kruszyć,

By wydrzeć Boga żywej duszy.
I otoś stanął sam, odarty,

Jak martwa chmura za kratami,

Na pół cierpiący, na pół martwy,

Poryty ogniem, batem, łzami [...]
K.K.Baczyński


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość