Strona główna

Metoda obserwacja procesów sądowych – obserwacja ogólna – obserwacja specjalistyczna opr. Łukasz Bojarski


Pobieranie 213.47 Kb.
Strona1/3
Data19.06.2016
Rozmiar213.47 Kb.
  1   2   3




METODA

OBSERWACJA PROCESÓW SĄDOWYCH – OBSERWACJA OGÓLNA – OBSERWACJA SPECJALISTYCZNA

Opr. Łukasz Bojarski


KIEDY I PO CO?

Obserwacja procesów sądowych ma długą tradycję. W zależności od kontekstu historycznego, politycznego, prawnego, różne mogą być rodzaje obserwacji i różne jej cele.

Celem obserwacji może być na przykład:


  • wzmocnienie transparentności władzy (sądzenia);

  • zebranie informacji, danych na wybrany temat;

  • podniesienie świadomości społecznej i wywołanie debaty publicznej na wybrany temat;

  • dokumentacja praktyki sądowej w porównaniu z przepisami prawa;

  • formułowanie propozycji zmian praktyki i prawa;

  • wpływ na kulturę sądzenia;

  • dokumentacja ewentualnych naruszeń standardów rzetelnego procesu;

  • zagwarantowanie rzetelnego procesu w konkretnej sprawie.

W latach 70-tych XX w. w Polsce podstawowym celem obserwacji było wsparcie moralne dla ofiar reżimu komunistycznego. Obserwatorów czasem nawet nie wpuszczano do sali rozpraw, nawiązywali oni kontakty z rodzinami oskarżonych, by zdobyć informacje na temat przebiegu procesów.

W latach 80-tych XX w. łatwiej udawało się przeprowadzać obserwację – jej celem było dokumentowanie naruszeń aparatu władzy i sądownictwa, a raporty na ten temat przemycano później „na zachód”.

Współcześnie obserwacja ma zupełnie inny charakter. Obserwatorzy korzystają z zagwarantowanego dostępu do jawnego procesu i mogą skupić się na wybranym elemencie postępowania – czy to kulturze sądzenia, czy konkretnej instytucji prawnej (jak prawo do obrony), czy ogólnie ocenie rzetelności postępowania.

Tak, jak wiele jest możliwych celów obserwacji, tak wiele jest także różnych metod i pomysłów na obserwację. Inaczej prowadzi się lokalną obserwację rozpraw w jednym, miejscowym sądzie, inaczej planowane są projekty, które mają ambicję objąć swoim zasięgiem cały kraj. Inaczej wygląda obserwacja prowadzona przez przeszkolonych woluntariuszy nie prawników, inaczej ta prowadzona przez wykwalifikowanych prawników.




METODA” KROK PO KROKU

Kto obserwuje?

Współcześnie metodą obserwacji posługuje się wiele organizacji:



  • organizacje międzynarodowe – jak OBWE,

  • międzynarodowe organizacje pozarządowe – jak Amnesty International czy Międzynarodowa Komisja Prawników (International Commission of Jurists),

  • świat nauki, zwłaszcza socjologowie prawa,

  • wiele krajowych organizacji pozarządowych,

  • obserwację, choć specyficzną, prowadzą także media (chodzi tu o monitorowanie i relacjonowanie całych procesów, np. przez dziennikarzy Polskiej Agencji Prasowej, a nie relacje wyrywkowe).

Rodzaje obserwacji

Organizacje międzynarodowe zajmują się najczęściej szczególnie ważnymi procesami (tzw. high profile cases), często politycznymi lub budzącymi zainteresowanie z innych powodów, np. procesy związane ze zbrodniami wojennymi (war crime trials).

Naukowcy obserwują to, co wybiorą za przedmiot badań naukowych. W Polsce niestety w świecie nauki takie badania nie są popularne, inaczej jest np. w krajach anglosaskich, gdzie empiryczna socjologia prawa jest popularna.

Organizacje pozarządowe prowadzą dwa rodzaje obserwacji:



  • obserwacja ad hoc, konkretnego procesu, często na wniosek strony, która twierdzi, że jest (lub może być) ofiarą naruszeń zasad rzetelnego procesu,

  • obserwacja zaplanowana, bardziej systematyczna, wybranych elementów większej liczby procesów/rozpraw, co przypomina badania naukowe (czasem zresztą dokonuje się wyboru próby socjologicznej wedle metodologii naukowej).

Co obserwujemy?

Różny może być temat obserwacji.



  • Podczas obserwacji ad hoc będzie nim przestrzeganie zasad rzetelnego procesu w konkretnej sprawie (w aneksie przedstawiamy przykładowy zestaw standardów rzetelnego procesu).

  • W przypadku obserwacji systemowej od autorów projektu zależy wybór interesujących nas zagadnień. W praktyce stosuje się bardzo różne podejścia:

  • można się skoncentrować na „aktorach procesu”, zachowaniu, kulturze, profesjonalizmie sędziów, adwokatów, prokuratorów, biegłych itp.,

  • tematem obserwacji można uczynić bądź całość procesu z punktu widzenia jego rzetelności, bądź wybrane elementy – obserwacja tematyczna np. realizacji prawa do obrony, zasady „równości broni”, domniemania niewinności itp.

  • można porównywać przepisy prawa ze sposobami jego stosowania czy obserwować wdrażanie w praktyce nowych instytucji prawnych.

  • Kolejnego rozróżnienia można także dokonać z punktu widzenia ilości sądów, których pracę obserwujemy.

  • W Stanach Zjednoczonych na przykład popularne są projekty w ramach których grupa obywateli-woluntariuszy obserwuje/ocenia pracę lokalnego sądu, ich sadu (zob. np. informacje nt. FUND FOR MODERN COURTS – FUNDACJA NA RZECZ NOWOCZESNYCH SADÓW).

  • Wiele projektów organizacji pozarządowych obejmuje swym zasięgiem kilka, kilkanaście bądź więcej sądów.

  • Są wreszcie projekty, które mają ambicję objąć wszystkie sady w kraju (np. Koalicja All for fair trial w Macedonii – ale tam wszystkich sądów jest tylko ok. 30), lub jak największą ich ilość (np. Fundacja Court Watch Polska z Torunia, która szkoli jak największą liczbę obserwatorów i zachęca ich do obserwacji, obejmując swym działaniem coraz większą liczbę sądów).

Jak obserwujemy? Techniki obserwacji.

Techniki obserwacji są różne w zależności od rodzaju projektu, czy wybranego tematu.



  • Obserwacja poszczególnych rozpraw. W przypadku obserwacji ad hoc przyglądamy się i przysłuchujemy wszystkim (lub wybranym) elementom. Taka obserwacja ma duże ograniczenia. Nie śledząc i nie znając całego postępowania musimy się ograniczyć do obserwacji tego „co na wierzchu”, głównie „kultury prowadzenia rozpraw”, zachowania poszczególnych aktorów.

  • Dzień z życia sądu. Częstym podejściem w obserwacji dokonywanej przez nie prawników, woluntariuszy jest obserwacja jednego dnia z życia sądu. Polega to na tym, że obserwator po przybyciu do sądu wypełnia kartę sądu (np. budynku, warunków pracy, komunikacji sądu z obywatelem, przyjazności sądu itp.) oraz spędza cały dzień w wybranej losowo sali rozpraw (zob. np. Monitoring sądów gospodarczych HFPC, czy Projekty Fundacji Court Watch Polska).

  • Obserwacja całego procesu (tak dzieje się, jeśli chcemy dokonać pełniejszej analizy). Taka obserwacja uzupełniana bywa także np. o analizę akt sprawy, wywiady ze stronami itp. Proces powinien obejmować wszystkie instancje (nie jest to łatwe w przypadku spraw trwających dłużej niż konkretne projekty monitoringowe).

W przypadku badań zaplanowanych opracowuje się często różnego rodzaju kwestionariusze, ankiety, listy pytań, które umożliwiają po skompletowaniu danych ich opracowanie, „obróbkę socjologiczną” i wyciągnięcie wniosków ogólniejszych wykraczających poza jedną sprawę (zob. kilka przykładów w aneksie).

Obserwacja najczęściej polega na robieniu podczas rozprawy szczegółowych notatek, na podstawie których obserwator sporządza sprawozdanie. Także w przypadku korzystania z kwestionariuszy obserwatorzy najczęściej wypełniają je dopiero po zakończeniu rozprawy, na podstawie notatek.

Często, zwłaszcza w przypadku szczegółowej obserwacji, obserwatorzy pracują parami. Zmniejsza to ewentualność popełnienia błędu, ułatwia pracę, bo bywa, że jednej osobie trudno śledzić często dynamiczny proces, zwiększa wiarygodność uzyskanych danych.

Sprawozdania obserwatorów są najczęściej sprawdzane przez koordynatorów programu, którzy oceniają zgromadzony materiał, wyłapują nieścisłości, upewniają się, że oddzielono fakty od ocen.

Najczęściej obserwatorzy pracują jawnie, ale bywa, że prowadzą obserwację incognito. Często pracują także poza salą rozpraw obserwując na przykład zachowanie i słuchając relacji osób czekających na rozprawę.

Przygotowanie projektu obserwacyjnego - etapy


  1. Pomysł, idea, cel, założenia, zasięg, zasoby osobowe, materialne itp.

Jak wynika z powyższych uwag, obserwację procesów sądowych można prowadzić na wiele różnych sposobów. Od rozważenia szeregu podstawowych zagadnień, z jtórych część wymieniono zależy to jaki projekt, o jakim zasięgu, przy użyciu jakich metod możemy przeprowadzić.

2. Analiza prawa

Jest to bardzo ważny etap, czasem niedoceniany przez nie prawników. Aby móc przejść do kolejnych etapów – przygotowania narzędzi badawczych, szkolenia obserwatorów – trzeba przeprowadzić szczegółową analizę prawa. W zależności od zainteresowania w ramach danego projektu trzeba określić „standard” prawny – będzie on punktem wyjścia i punktem odniesienia do oceny zgodności działań obserwowanych organów, podmiotów, ze standardem. Standard to informacja, do czego mamy prawo (któremu najczęściej towarzyszy czyjś obowiązek), jak dana procedura, zachowanie, informacja powinna wyglądać w świetle prawa. Zakres analizy prawa zależy od projektu, ale warto wymienić zarówno standardy międzynarodowe, jak i krajowe; analizie możemy poddać Konstytucję, prawo międzynarodowe, ustawy, przepisy wykonawcze, prawo wewnętrzne instytucji, orzecznictwo, doktrynę, raporty, materiały zawierające analizę porównawczą, analizę historyczną itp.

Choć każdy może dokonać podstawowej analizy prawa, to jednak w przypadku projektu obserwacyjnego warto skorzystać z pomocy prawnika. Bo skoro analiza prawa będzie naszym punktem odniesienia, musi być ona profesjonalna i rzetelna.

Wstępna analiza prawa pozwala na rozpoczęcie projektu. Powinna ona natomiast trwać na bieżąco, powinniśmy śledzić zmiany przepisów, orzecznictwa, o ile dotycząc ocenianych przez nas zagadnień.



3. Opracowanie narzędzi badawczych

W obserwacji bardzo pomocne są różnego rodzaju ankiety, kwestionariusze, które z jednej strony wymuszają na obserwatorach odpowiednią pracę i zwracanie uwagi na to, co dla badań istotne, z drugiej strony ułatwiają obróbkę zebranych danych. Zdarza się, że w przypadku obserwacji poszczególnych spraw, zwłaszcza przeprowadzanej przez doświadczonych prawników, kwestionariusz nie jest potrzebny, a obserwator opracowuje raport w oparciu o swoje doświadczenie zawodowe. Jednak w przypadku projektów obserwacyjnych na szerszą skalę, zwłaszcza tam, gdzie chcemy wyciągać nie tylko wnioski dotyczące poszczególnych spraw, ale wnioski ogólne, opracowanie narzędzi jest konieczne.

W zależności od rodzaju projektu różne są narzędzia. Czasem jest to jedno, dwustronicowy kwestionariusz z pytaniami o szereg faktów, ale i o ogólne wrażenia, oceny, czasem jest to wielostronicowy, bardzo szczegółowy dokument, którego wypełnienie wymaga szczegółowej znajomości sprawy. Jeśli obserwacją obejmujemy postępowania w różnych rodzajach spraw, to ze względu na różnice w procedurze musimy uwzględnić to opracowując części kwestionariuszy wariantowe, lub przygotowując osobne narzędzia do różnych postępowań.

4. Pilotaż

Wszelkie narzędzia wykorzystane w projekcie obserwacji procesów sądowych powinny podlegać sprawdzeniu w ramach pilotażu. Tylko próba pracy z narzędziami pozwoli nam na odpowiedź na pytanie, czy narzędzie jest zrozumiałe dla obserwatorów, czy pozwala na zdobycie interesujących nas informacji i danych itp. Pilotażu powinni dokonać nie tylko autorzy narzędzi (którzy je znają i rozumieją), ale i potencjalny obserwator.



5. Szkolenie obserwatorów

Obserwacja procesów sądowych jest trudna i wymaga odpowiednich umiejętności, ale także postawy. Obserwatorzy powinni zostać odpowiednio dobrani i przeszkoleni. Powinni poznać podstawowe zasady obserwacji, w tym etyczne, bardzo szczegółowo zapoznać się z kwestionariuszem używanym podczas obserwacji, zasadami przygotowania sprawozdania z obserwacji, poznać zagrożenia związane z tą pracą, najczęstsze problemy itp. Szkolenie wstępne powinno zostać uzupełnione o dodatkowe, szkolenie, spotkanie, bądź chociaż rozmowę po odbyciu pierwszej obserwacji. Dopiero bowiem zderzenie z rzeczywistością rodzi po stronie obserwatora wiele dodatkowych pytań.



6. Obserwacja

W trakcie obserwacji bardzo ważne jest przekazywanie sprawozdań z obserwacji, czy wypełnionych ankiet, na bieżąco, bezpośrednio po dokonanej obserwacji. Każda zwłoka zmniejsza wiarygodność danych.

W ramach niektórych projektów obserwator ma dodatkowo swojego opiekuna, tutora, z którym omawia osobiście, lub przez telefon, sprawozdanie z obserwacji, bezpośrednio po jego dostarczeniu. Pozwala to na wyjaśnienie potencjalnych niejasności, upewnienie się co do przekazanych danych, uszczegółowienie, przekazanie dodatkowych instrukcji, podjęcie decyzji co do dalszego postępowania itp. Takie bieżące omawianie, sprawdzanie sprawozdań z obserwacji bardzo pomaga w zebraniu rzetelnych danych i opracowaniu raportu z badań.

7. Zebranie, obróbka, analiza danych

Im szerszy projekt, im więcej badanych spraw, sądów, sędziów, im bardziej szczegółowa obserwacja, tym trudniejsza jest obróbka i analiza danych. Postępowania sądowe mają swoją specyfikę w zależności od rodzaju sprawy i tylko część zagadnień da się porównać niezależnie od procedury.

W zależności od naszych zasobów można dokonać obróbki danych w arkuszu kalkulacyjnym, lub profesjonalnym programie wykorzystywanym w badaniach socjologicznych.

Coraz bardziej popularne są także narzędzia internetowe – obserwatorzy wypełniają kwestionariusz obserwacji on-line, dane są automatycznie agregowane, i ich obróbka jest znacznie ułatwiona.

To, w jaki sposób będą obrabiane dane zebrane podczas obserwacji musi zostać zdecydowane na etapie tworzenia narzędzi badawczych – tworzy je się bowiem w taki sposób, by umożliwić ich obróbkę.

8. Raport

W raporcie z obserwacji powinniśmy przedstawić standard i zestawić z nim praktykę ujawnioną podczas obserwacji. W przypadku obserwacji procesów sądowych ważne są obok danych ilościowych konkretne przykłady, „obrazki”, cytaty, które unaoczniają opisywane problemy.

Ważne jest wyważenie i uwzględnianie zarówno pozytywów, jak i negatywów. Nastawienie strażnicze wielu obserwujących organizacji powoduje, że skupiają się na niedostatkach i brakach – na tym polega ich praca, patrzenie władzy na ręce. Jednak powoduje to, iż bywają traktowani przez przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości jako nieobiektywni i nierzetelni, szukający dziury w całym nawiedzeni społecznicy. Warto ten wizerunek zmieniać, warto próbować, tam gdzie się da, formułować uwagi krytyczne w sposób wyważony i się do nich nie ograniczać dostrzegając także jasne strony (pokazywanie naruszeń, ale i dobrych praktyk).

Zagadnieniem dyskutowanym w gronie polskich organizacji jest pytanie, czy w raportach z obserwacji powinno się ujawniać w jakich sądach, jacy sędziowie, dopuścili się zachowań ocenianych jako niezgodne ze standardami. Możliwe jest nieujawnianie, ujawnienie tylko sądu, ujawnienie jaki sędzia przewodniczył rozprawie. Praktyka w tej mierze jest bardzo różna, ale warto zaznaczyć, że są kraje i projekty gdzie ocena obserwatorów dotyczy konkretnych sędziów. W raportach THE COUNCIL FOR COURT EXCELLENCE z USA (zob. niżej) znajdują się nawet zdjęcie sędziego, jego krótkie cv, i ocena wystawiona przez obserwatorów w różnych kategoriach.



Przykładowy schemat przygotowania i poprowadzenia obserwacji przez obserwatorów

(jakie elementy z punktu widzenia przygotowania obserwatorów powinni wziąć pod uwagę organizatorzy obserwacji)



1. Przygotowanie obserwatora

  • Informacja o sprawie

  • Instrukcje dla obserwatora (temat, cel)

  • Instrukcje dla obserwatora (narzędzia i instrukcje)

  • Podręcznik obserwatora (zasady obserwacji, kodeks etyczny itp.)

2. Zachowanie w sądzie

  • Obserwacja jawna (zgłoszenie, identyfikacja itp.) lub incognito

  • Wejście do sądu i monitoring warunków pracy sądu (osobne ankiety)

  • Spotkania przed rozprawą (polityka dotycząca rozmów ze stronami)

  • Obserwacja w oczekiwaniu na rozprawę (zachowanie i relacje stron)

3. W sali rozpraw

  • Wchodzenie i siadanie (geografia sali rozpraw)

  • Patrzenie, słuchanie, robienie notatek

  • Zachowanie i praca „aktorów” postępowania

  • Obserwacja wybranych elementów w zależności od projektu

4. Sprawozdanie z obserwacji

  • Obiektywizm

  • Dokładność i przypisy (źródła informacji)

  • Weryfikacja (drugi obserwator, opiekun/koordynator)

  • Cytaty, przykłady

Podstawowe, najważniejsze, zasady obserwacji

Organizacje prowadzące projekty obserwacyjne organizują szczegółowe szkolenia dla obserwatorów – uczą ich technik obserwacji, przestrzegają przed najczęstszymi błędami i „pułapkami” oraz przekazują im podstawowe zasady, jakimi powinien się kierować obserwator. Często są one także spisywane w postaci „kodeksu obserwatora”, „zasad etyki obserwatora” itp. W zależności od konkretnego projektu zestaw tych zasad może się różnić. Jest jednak kilka zasad podstawowych o których warto wspomnieć i podkreślić ich znaczenie.

Do najważniejszych zasad należą:

Zasada minimalnego uczestnictwa – obserwator „ma oczy i uszy”, a „nie ma ust”. Obserwuje proces na prawach publiczności i nie powinien zajmować kogokolwiek swoją osobą. Nie powinien zabierać głosu, reagować na zaczepki, dawać do zrozumienia „mową ciała”, co myśli o procesie itp. Powinien być oszczędny we wszelkich środkach wyrazu. Natomiast należy przygotować obserwatora na niecodzienne sytuacje, jak odmowa wstępu do sali rozpraw, próby wykorzystania obserwatora przez strony, zadawanie pytań obserwatorowi, i poinstruować jak w konkretnych sytuacjach należy się zachować.

Niezawisłość i obiektywizm – tak jak sąd, obserwator powinien być niezawisły i bezstronny (są jednak pewne wyjątki, o czym niżej).

Ważne jest szczegółowe określenie relacji obserwatora ze stronami, jeśli w ogóle dochodzi do takiego kontaktu. Obserwator staje po stronie prawa, a nie żadnej ze stron, powinien więc być ostrożny w kontaktach ze stronami i ich pełnomocnikami. Jeśli informacje pochodzą od strony, musi to być wyraźnie zaznaczone w sprawozdaniu. Jednym ze sposobów manifestowania bezstronności jest miejsce, gdzie siedzi obserwator – powinien siedzieć w równej odległości od stron.

Obiektywizm polega na zwracaniu uwagi zarówno na pozytywne, jak i negatywne (jeśli występują) elementy obserwowanych procesów. Czasami obserwatorzy mają bowiem skłonność do „poszukiwania naruszeń” i jeśli takich nie ma, wydaje im się, że źle wykonali swoją pracę.

Obserwacja a udział/interwencja w postępowanie

Wymienione zasady dotyczą zwłaszcza obserwacji planowej, systemowej, której głównym celem jest zebranie informacji. Nieco innymi zasadami kieruje się czasem obserwacja ad hoc, konkretnej sprawy, którą nas ktoś zainteresował. Choć i w takim przypadku powinniśmy być obiektywni, to jednak już sam fakt, że interesujemy się jakąś sprawą na czyjś wniosek, powoduje, że w pełni bezstronni nie jesteśmy.

Wreszcie pod wpływem obserwacji ad hoc możemy podjąć decyzję o dalszym, innym zaangażowaniu w sprawę, w zależności od polityki organizacji, która prowadzi obserwację. Możliwe jest przedstawienie sądowi opinii przyjaciela sądu (amicus curiae), czy wniosek o przyłączenie do procesu w charakterze przedstawiciela społecznego. Możliwe jest objęcie sprawy programem spraw precedensowych i pomoc stronie w jej prowadzeniu (przez prawników organizacji lub współpracującego z nią adwokata czy radcę prawnego). Możliwe są także inne działania, jak wniosek do prezesa sądu o objęcie sprawy tzw. nadzorem prezesowskim, zainteresowanie sprawą mediów czy skarga na sędziego.

Zdarza się wreszcie, że naszym celem jest wpłynięcie na przebieg procesu – ale tylko w słusznym celu niezwiązanym z wyrokowaniem – w celu przestrzegania standardów rzetelnego procesu. Bywa bowiem, że prosty fakt obecności obserwatora zmienia nieco przebieg rozprawy i wpływa na zachowanie stron i sądu.




RZECZNICTWO NA RZECZ ZMIAN

Różne mogą być cele i sposoby wykorzystania raportu z obserwacji procesów. Raport taki może się skupiać na opisie i analizie danego zagadnienia, przedstawieniu dowodów naruszeń, sformułowaniu rekomendacji. Może służyć uwiarygodnieniu organizacji, zdobyciu sojuszników. Może być wykorzystywany jako narzędzie zmian, czy materiał dydaktyczny.

Warto jednak mieć świadomość, że przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości to osoby wykształcone, profesjonalne, i aby do nich dotrzeć trzeba wykonać swoja pracę na najwyższym poziomie. Raport z obserwacji powinien być rzetelny, obiektywny, szczegółowy, udokumentowany.

Adresatami raportów z obserwacji procesów są najczęściej organy państwa, w tym sądy i sędziowie.

Dzięki obserwacji, sformułowanym wnioskom i rekomendacjom, możemy prowadzić rzecznictwo na rzecz określonych zmian, czy to prawa, czy praktyki jego stosowania.

Wykorzystywać można wszelkie dostępne organizacjom pozarządowym sposoby i fora – konferencje prasowe, seminaria, debaty, okrągłe stoły, wystąpienie przed komisją parlamentarną.

Fundacja Court Watch Polska prócz wydawania corocznie raportu, organizacji konferencji, seminariów i prowadzenia strony internetowej gdzie na bieżąco widać rosnącą liczbę przeprowadzonych obserwacji, wpadła na ciekawy pomysł dystrybucji raportu z obserwacji do jak nawiększej ilości sędziów – płytę cd dołączono do kwartalnika wydawanego przez SSP Iustitia.

Wyniki obserwacji poza adresatami na poziomie centralnym (Krajowa Rada Sądownictwa, Parlament – zwłaszcza Komisje Sprawiedliwości i Praw Człowieka, Konstytucyjna i Legislacyjne, Rząd, zwłaszcza Ministerstwo Sprawiedliwości itp.) powinno się przekazywać prezesom poszczególnych sądów, które podlegały obserwacji. Mogą oni wtedy wyciągnąć wnioski na użytek konkretnego sądu, poddać raport pod dyskusję z sędziami i pracownikami sądu. Innym ważnym adresatem są instytucje odpowiedzialne za edukację, które mogą wykorzystać raporty z obserwacji w działalności edukacyjnej (jak Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury).

Dobrym adresatem rekomendacji, otwartym na współpracę z organizacjami pozarządowymi, są organizacje społeczne pracowników wymiaru sprawiedliwości – Stowarzyszenie Sędziów Polskich Iustitia, Stowarzyszenie Sędziów Themis, Stowarzyszenie Sędziów Sądów Rodzinnych i inne stowarzyszenia: prokuratorów, referendarzy, asystentów sędziów itp. Adresatem są też samorządy zawodów prawniczych, których przedstawiciele biorą udział w obserwowanych procesach – Adwokatura i Samorząd Radców Prawnych.

Projekty obserwacyjne i raporty z nich pełnią też ważną rolę informacyjną i edukacyjną dla społeczeństwa, uczą jak proces sądowy powinien wyglądać, jakie obywatele występujący w różnym charakterze w procesach, mają prawa, czego można i powinno się wymagać.

Czasami można sobie pozwolić na trwałość i poprzez powtarzanie, czy ciągłość obserwacji, porównywać sytuację na przestrzeni lat (taka ambicję ma program Fundacji Court Watch Polska). Wtedy najłatwiej zaobserwować, czy wnioski i rekomendacje z obserwacji są brane pod uwagę i czy sytuacja się zmienia, poprawia.


OGRANICZENIA I TRUDNOŚCI

Obserwacja procesów i rozpraw sądowych jest zadaniem trudnym, wymagającym odpowiedniej wiedzy i przygotowania obserwatorów. Największe trudności, problemy, ryzyka, to:



  • Potrzeba jak największego obiektywizmu. Trzecia władza jest bardzo wrażliwa na krytykę, powinna być ona profesjonalna, by przyniosła skutek.

  • Problem ograniczeń jawności postępowania. Część ograniczeń wynika bezpośrednio z przepisów prawa, część zależy od decyzji sądu (np. na wniosek strony o wyłączenie jawności). W ramach przygotowania obserwatorów należy opracować instrukcję jak się zachować w sytuacji ograniczania jawności postępowania.

  • Ryzyka związane z osobami obserwatorów – każdy obserwator powinien być „sprawdzony” oraz posługiwać się zasadami etyki. Zdarzają się bowiem obserwatorzy, którzy zamiast być cichym obserwatorem, chcą podkreślać swoją osobę, rolę, wykorzystywać pełnioną rolę obserwatora do „załatwiania” spraw czy manifestowania poglądów.

  • Ryzyka związane z trudnością problematyki – np. błędne wnioski w sprawozdaniu wynikające z niezrozumienia przez obserwatora sytuacji procesowej, problemu prawnego, taktyki procesowej. Dlatego jeśli obserwatorami są nieprawnicy, nie należy stawiać przed nimi zbyt trudnych zadań.

  • Ryzyka związane z próbami wykorzystania obserwatora przez strony – obserwator powinien być na to przygotowany i przeszkolony. Zdarza się, że strony, ale i sąd, „wykorzystują” w jakiś sposób obecność obserwatora.

  • Problem ochrony danych osobowych uczestników procesu. Mimo, że proces jest jawny, nie powinno się, jeśli to nie jest konieczne (tak będzie w przypadku obserwacji ad hoc głośnych spraw przyciągających uwagę) ujawniać niepotrzebnych szczegółów postępowań, czy danych osobowych stron, świadków i innych uczestników postępowania.

KOSZTY

Ze względu na możliwą różnorodność projektów obserwacyjnych (od obserwacji rozpraw w jednym sądzie, po projekty obejmujące cały kraj; od obserwacji typu „court watch” – jednodniowa wizyta w sądzie, po obserwację specjalistyczną) koszty projektu obserwacyjnego mogą być zupełnie różne. Warto jednak zwrócić uwagę na szereg elementów, które wymagają środków i w zależności od zasobów własnych organizacji mogą wymagać zatrudnienia zewnętrznych ekspertów. Są to:

Analiza prawa

Profesjonalne opracowanie narzędzi badawczych

Szkolenia dla obserwatorów

Obróbka danych (program do obróbki, wprowadzanie danych, platforma internetowa)

Wynagrodzenie obserwatorów (jeśli nie są to woluntariusze)

Koszty dojazdów do sądów

Druk raportu (autorzy, redakcja, druk) i działania rzecznicze


HARMONOGRAM

W zależności od projektu obserwacja może trwać jeden dzień (obserwacja jednej konkretnej interesującej nas rozprawy), lub rok i więcej (obserwacja systemowa, obserwacja typu court watch). Co do zasady jednak programy obserwacyjne nie są projektami krótkimi – analiza prawa, opracowanie narzędzi, pilotaż, dobór i szkolenie obserwatorów, przeprowadzenie obserwacji, obróbka danych – wszystko to wymaga czasu. Jeśli naszą ambicją jest też prześledzenie całych procesów (choćby w jednej instancji) projekt musi być zaplanowany na co najmniej wiele miesięcy tak by udało się objąć sprawy, które się zaczynają i poprowadzić obserwację do ich zakończenia.

W przypadku ambicji obserwacji postepowań na etapie wszystkich instancji sądowych czas projektu trzeba odpowiednio wydłużyć.


PRZYKŁADY PROJEKTÓW

W ramach opracowanych wizytówek projektów znalazło się kilka wizytówek projektów obserwacyjnych (zarówno w Polsce, jak i zagranicą), tutaj podajemy w skrócie kilka przykładów takich projektów.



W Polsce

HELSIŃSKA FUNDACJA PRAW CZŁOWIEKA (www.prawaczlowieka.pl)

Właściwie wszystkie opisane rodzaje obserwacji były lub są wykorzystywane przez Helsińską Fundację Praw Człowieka. Fundacja angażuje się w wielu sprawach w obserwację ad hoc, na wniosek klienta, prowadzi w różnych okresach obserwację tematyczną (np. procesów przeciwko policji, spraw przeciwko mediom), wreszcie organizuje obserwację systemową (Court Watch – Obserwator sądu). Zob. np. Sądy gospodarcze w Polsce. Monitoring sądów gospodarczych – Courtwatch, 2009 r., p. red. A.Bodnar, M. Ejchart, raport dostępny w Internecie: http://www.hfhrpol.waw.pl/pliki/raportCourtwatch.pdf



FUNDACJA COURT WATCH POLSKA (http://courtwatch.pl)

Od 2010 r. działania prowadzi Fundacja Court Watch Polska z siedzibą w Toruniu, angażująca setki obserwatorów, którzy prowadzą tysiące obserwacji rozpraw sądowych (w sierpniu 2013 ponad 15.000 obserwacji). Fundacja opublikowała 2 raporty roczne, w X 2013 ma być opublikowany kolejny. Wszystkie publikacje dostępne są na stronie fundacji.



Obywatelski monitoring sądów rejonowych 2010/2011. Raport z realizacji projektu, red. B.Pilitowski, S.Burdziej, Toruń 2011

Obywatelski monitoring sądów rejonowych i okręgowych 2011/2012. Raport z realizacji projektu, red. B.Pilitowski, S.Burdziej, Toruń 2012

Prócz takich dużych programów obserwacyjnych wiele organizacji pozarządowych prowadzi obserwację poszczególnych procesów lub procesów z dziedziny ich zainteresowań i specjalizacji.



Na świecie

Obserwacja procesów sądowych prowadzona jest w wielu krajach. Na stronie inpris.pl podajemy informację o wielu projektach, w tym raporty. Poniżej kilka przykładów.


USA - FUND FOR MODERN COURTS – FUNDACJA NA RZECZ NOWOCZESNYCH SADÓW

http://www.moderncourts.org/About_Us/index.html

To organizacja, która zainicjowała w USA projekty dotyczące monitorowania pracy sądów już w 1975 r. Program Obywatelskiego Monitoringu Sądów (Citizen Court Monitoring) identyfikuje problemy, które wpływają na pracę sądów, przekazuje na ten temat informacje oraz formułuje rekomendacje w jaki sposób poprawić efektywność pracy sądów, jak zagwarantować dostęp do sądów dla wszystkich obywateli stanu oraz realizację prawa do rzetelnego procesu sądowego. Zob. więcej: http://www.moderncourts.org/Programs/monitoring.html

Przykładowe projekty obserwacyjne:

Citizen Court Monitoring Report on Suffolk County Family Court (2011).

http://www.moderncourts.org/Publications/documents/2011-SuffolkCountyFamilyCourtMonitoringReportwithAppendices.pdf

Citizen Court Monitoring. Report on Washington County Family Court (2011),

New York County Criminal Court (2004)

New York County Supreme Court, Criminal Term (2003)

Te i inne raporty z monitoringu sądów dostępne są pod adresem: http://www.moderncourts.org/Programs/monitoring.html



USA - THE COUNCIL FOR COURT EXCELLENCE (CCE) (RADA NA RZECZ DOSKONAŁOŚCI SĄDÓW) http://www.courtexcellence.org/

Rada prowadzi liczne programy, wśród nich obserwację procesów sądowych – Community Observation of the United States District Court for the District of Columbia, 2004 (Obserwacja sądu stanowego w Waszyngtonie DC przez lokalną społeczność, 2004).

W ramach projektu obserwację prowadziło 100 obserwatorów. Dokonywali oni oceny różnych aspektów pracy sądu, w tym pracy poszczególnych sędziów. Wszyscy oceniani sędziowie są wymienieni w raporcie – zdjęcie sędziego, życiorys, ocena dokonana przez obserwatorów w szeregu kategorii, dotycząca m.in obiektywizmu, bezstronności, szacunku dla stron, ławników i świadków, uprzedzeń i dyskryminacji, profesjonalizmu, cierpliwości, kultury (ocena jest punktowa, dla ostatecznej oceny wyciąga się średnia z ocen obserwatorów). Raport z obserwacji rozpraw jest dostępny pod adresem

http://www.courtexcellence.org/uploads/publications/2004USDistCtFinalReport.pdf

SŁOWACJA - SPOLOCNOST PRE OTVORENE SUDNICTWO (SOS) – STOWARZYSZENIE OBYWATELE NA RZECZ OTWARTEGO SĄDOWNICTWA

Stowarzyszenie założone w grudniu 2003 r. (obecnie nieaktywne) przeprowadziło w 2005 r. pierwszy na Słowacji projekt monitorowania działalności sądów. Raport z projektu jest dostępny w Internecie zarówno w wersji słowackiej, jak i angielskiej:



http://www.epfound.ge/files/model_report_on_civic_monitoring_of_courts.pdf

http://www.viaiuris.sk/stranka_data/subory/analyzy/sos-sprava.pdf

Projekt zapoczątkował na Słowacji wiele podobnych działań w przyszłości.

Obecnie warte uwagi są następujące działania i inicjatywy:

Projekty dotyczące sądownictwa organizacji Via Iuris, zob. http://www.viaiuris.sk/index.html

Projekty dotyczące sądownictwa organizacji Aliancia Fair-play – Koalicja Fair-play; w tym projekt monitorowania postępowań dyscyplinarnych przeciwko sędziom, zob. http://www.fair-play.sk/index.php

Działalność stowarzyszenia utworzonego przez sędziów i współpracującego z organizacjami obywatelskim: Za Otvorenu Justiciu. Nezavisla Sudcovska Iniciativa – O Otwarte Sądownictwo. Niezależna Sędziowska Inicjatywa. Zob. http://sudcovia.sk/

Działalność portalu internetowego Otvorene pravo. O prave a spravodlivosti – slobodne a otvorene – Portal: Otwarte Prawo. O prawie i sprawiedliwości – swobodnie i otwarcie, zob. http://www.otvorenepravo.sk/temy

MACEDONIA - COALITION „ALL FOR FAIR TRIALS” – KOALICJA „WSZYSCY DLA RZETELNEGO PROCESU” http://www.all4fairtrials.org.mk/

Jest to koalicja organizacji pozarządowych z całego kraju (w sumie 17 organizacji). Powstała ona w 2003 r. i prowadzi działania do dzisiaj. Koalicja podczas ponad 10 lat działania podejmowała różne tematy i projekty. Od najszerszego monitoringu wybranych losowo spraw, we wszystkich sądach w kraju (jest ich tylko ok. 30tu więc objęcie badaniem wszystkich sądów nie jest bardzo trudne), po projekty wyspecjalizowane, skupiające się na danym rodzaju spraw. Przykładowe programy:



Countrywide Observation of the Implementation of International Fair Trial Standards in Domestic Courts and Assessment of the Functioning of the Judiciary (2003-2004) Ogólnokrajowa obserwacja przestrzegania międzynarodowych standardów rzetelnego procesu w sądach krajowych oraz ocena funkcjonowania sądownictwa. Pierwszy i najszerszy projekt – obserwacja losowo wybranych spraw we wszystkich sądach w Macedonii. Przygotowując ten projekt opracowano metodologię badawczą i dokumenty programowe, jak np. podręcznik obserwatora.

Monitoring the prosecution of journalists before the domestic courts of the Republic of Macedonia (2010-2011) - Monitoring oskarżeń dziennikarzy przed sądami w Republice Macedonii.

Corruption Trial Monitoring Programme (2011-2012) – Program monitoring procesów dotyczacych korupcji.

W ramach projektu wypracowano metodologię obserwacji, która znalazła odzwierciedlenie także w specjalnie opracowanych dokumentach, niektóre z nich są dostępne na stronie. Na przykład: Rules of behaviour of the observers – Zasady postępowania obserwatorów.


AZERBEJDŻAN - TRIAL MONITORING PROJECT IN AZERBAIJAN 2003-2004 (PROJEKT OBSERWACJI PROCESÓW SĄDOWYCH W AZERBEJDŻANIE W LATACH 2003-2004)

Był to projekt prowadzony przez OBWE, Biuro w Baku (OSCE, office in Baku) we współpracy z ODIHR (Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka), w Warszawie.

Projekt był konsekwencją wydarzeń politycznych. Po śmierci prezydenta Azerbejdżanu Heydara Alijewa, w X 2003 odbyły się wybory prezydenckie, które wygrał jego syn, Ilham Alijew. Bezpośrednio po wyborach miały miejsce protesty i demonstracje zwolenników opozycji protestującej przeciwko nieuczciwym wyborom oraz ostre starcia demonstrantów z siłami porządkowymi. Aresztowano 600 osób, 129 (w tym wielu prominentnych działaczy opozycji) oskarżono o organizowanie lub uczestnictwo w zamieszkach, opór czynny przedstawicielom sił porządkowych, naruszanie porządku publicznego. W ramach obserwacji wyszkolono grupę obserwatorów (prawnicy z m.in. organizacji pozarządowych, uczelni, ok. 20 osób) która obserwowała wszystkie sprawy związane ze wspomnianymi wydarzeniami. Obserwację podsumowała publikacja raportu: Report from the trial monitoring project in Azerbaijan, 2003-2004, OSCE/ODIHR.

Bardzo ciekawą konsekwencją tego projektu był rozwój innych projektów obserwacji procesów sądowych w całym kraju. Różne azerbejdżańskie organizacje pozarządowe, ale także i uniwersytety, zaangażowały się w projekty obserwacyjne. Od bardzo prostych, gdzie osoby bez wykształcenia prawniczego odwiedzają sądy i sprawy (obserwacja typu: „obserwator sądu”, court watch), po bardziej rozbudowane i specjalistyczne, gdzie konkretne sprawy poddaje się szczegółowej analizie prawnej, a nawet publikuje w raportach z obserwacji stenogram z rozpraw/y.





ANEKS

  1. Przykładowe zestawienie standardów rzetelnego procesu ze wskazaniem odpowiedniej podstawy prawnej w polskiej konstytucji, w międzynarodowym pakcie praw obywatelskich i politycznych ONZ oraz w europejskiej konwencji praw człowieka.



standardy rzetelnego procesu

Konstytucja

MPPOiP

EKPC













zakaz zatrzymania lub aresztowania bez podstawy prawnej


Konst. Art 41(1)

Art 9(1)

Art 5(1)

prawo do informacji o przyczynach zatrzymania/aresztowania oraz zarzutach


Konst. Art 41(3)

Art 9(2)

Art 5(2)

prawo do niezwłocznej sądowej kontroli aresztowania


Konst. Art 41 (3)

Art 9(3)

Art 5(3)

prawo do sądu w rozsądnym terminie lub zwolnienia z aresztu





Art 9(3)

Art 5(3)

prawo do odwołania do sądu w celu ustalenia legalności pozbawienia wolności


Konst. Art 41(2)

Art 9(4)

Art 5(4)

prawo do odszkodowania za bezprawny areszt lub zatrzymanie


Konst. Art 41(5)

Art 9(5)

Art 5(5)

zakaz tortur lub okrutnego, nieludzkiego albo poniżającego traktowania i prawo do humanitarnego traktowania podczas pozbawienia wolności


Konst. Art 40, Art. 41(4)

Art 7, Art 10

Art 3













prawo dostępu do sądu oraz do równości przed sądem


Konst. Art 32

Art 14(1)

Art 6(1)

Art 14


prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą

Konst. Art 45; 173; 178

Art 14(1)

Art 6(1)

prawo do publicznego rozpatrzenia sprawy i publicznego ogłoszenia wyroku


Konst. Art 45

Art 14(1)

Art 6(1)

prawo do informacji o istocie i przyczynie oskarżenia





Art 14(3)(a)

Art 6(3)(a)
  1   2   3


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość