Strona główna

Mgr Andrzej Weigle RÓŻnorodnośĆ biologiczna. Jak chronić ?


Pobieranie 37.24 Kb.
Data17.06.2016
Rozmiar37.24 Kb.
Mgr Andrzej Weigle
RÓŻNORODNOŚĆ BIOLOGICZNA. Jak chronić ?
Aktualny stan naszej przyrody jest wynikiem zachodzących od tysięcy lat przekształceń. Procesy geologiczne oraz zmiany klimatyczne wytworzyły specyficzne warunki siedliskowe. W różnym czasie, w skutek naturalnych procesów ewolucji i migracji pojawiały się różne gatunki, reprezentujące wszystkie formy życia. Z chwilą pojawienia się człowieka, naturalny proces formowania się i przekształcania biocenoz typowych dla danej strefy geograficznej został zaburzony.

Można z dużą dozą pewności przyjąć twierdzenie, że każde działanie człowieka pociąga za sobą konkretne skutki dla środowiska w którym on żyje. Będąc elementem różnorodności biologicznej, oddziaływuje on na nią w sposób pośredni lub bezpośredni. Niestety, ze smutkiem trzeba stwierdzić, że na przestrzeni lat, bilans tych oddziaływań wypada zdecydowanie niekorzystnie. Presja na przyrodę wzmaga się wraz z rozwojem cywilizacyjnym i każdy rok przynosi niekorzystne zmiany zachodzące praktycznie na wszystkich poziomach jej organizacji.



Współczesne zagrożenia różnorodności biologicznej


Różnorodność biologiczna ulega ciągłym zmianom, co jest wynikiem zarówno naturalnych procesów ewolucyjnych (czasami modyfikowanych oddziaływaniem człowieka), jak i bezpośredniej i pośredniej presji cywilizacyjnej. Do najważniejszych współczesnych zagrożeń dla polskiej przyrody należą:

  • zmiany cech siedlisk/biotopów, spowodowane np. eutrofizacją, odwodnieniem, zakwaszeniem gleby bądź skażeniem toksycznymi związkami chemicznymi;

  • przekształcenia struktury krajobrazu i likwidacja siedlisk/ekosystemów na skutek zmian sposobów użytkowania ziemi;

  • fragmentacja siedlisk;

  • negatywna presja człowieka na gatunki postrzegane jako niepożądane;

  • nadmierna eksploatacji populacji gatunków użytkowych;

  • zmiany systemu uprawy i hodowli;

  • inwazja gatunków obcych lub zaplanowane ich introdukcje.

U podstaw tych zagrożeń leżą:

  • postawy i aspiracje życiowe znacznej części społeczeństwa polskiego wyrażające się wzrastającą konsumpcją dóbr – w tym zasobów środowiska przyrodniczego;

  • stosunkowo niska wrażliwość przyrodnicza społeczeństwa – w tym przedstawicieli władz rządowych i samorządowych;

  • niski dochód narodowy oraz trudności okresu transformacji ograniczające możliwości przeznaczania dostatecznych środków na ochronę przyrody;

  • niedostateczne uwzględnianie potrzeb i zasad ochrony przyrody (w tym różnorodności biologicznej) w gospodarce przestrzennej – przy sporządzaniu dokumentów planistycznych i w trakcie ich realizacji;

  • zmiany struktury własności ziemi, szczególnie w wyniku prywatyzacji państwowych gruntów rolnych, co prowadzi do przebudowy przyrodniczych elementów krajobrazowych (mozaiki pól, likwidacji zadrzewień śródpolnych, nowych melioracji odwadniających, obejmujących nieraz cenne pod względem przyrodniczym obszary),

  • zmiany tradycyjnego systemu upraw i hodowli, wynikające z intensyfikacji produkcji, powszechnej dostępności nasion nowoczesnych odmian roślin oraz preferowania ras o wysokiej wydajności;

  • zaległości w stosowaniu przyjaznych środowisku technologii produkcji i w inwestycjach infrastruktury technicznej ochrony środowiska.

Trzeba także podkreślić, że przemiany polityczne i gospodarcze, jakie zachodzą w Polsce w ostatnich latach zwiększają zagrożenia dla różnorodności biologicznej. Ma to szczególny związek z wolnością gospodarczą, otwarciem granic, wzrostem konsumpcji, itp., co przy trudnościach ekonomicznych kraju w okresie transformacji ustrojowej i wynikającego z nich niedoboru środków na potrzeby ochrony przyrody, znacznie utrudniają realizację zadań w tym zakresie.

Przekształcanie różnorodności biologicznej, w wyniku działalności gospodarczej, wiąże się z bezpośrednim wykorzystywaniem żywych zasobów przyrody lub bezpośrednim oddziaływaniem na środowisko przyrodnicze oraz pośrednim (zamierzonym lub niezamierzonym) wpływem tej działalności. Pierwsza sfera odnosi się do tych dziedzin, które korzystają z zasobów przyrodniczych takich jak: leśnictwo, rolnictwo, rybołówstwo, wędkarstwo i łowiectwo. Druga sfera obejmuje gospodarkę przestrzenną oraz gospodarkę wodną i morską. Trzecia wreszcie odnosi się do działów gospodarki oddziałujących na przyrodę w sposób pośredni, takich jak przemysł, w tym zwłaszcza energetyczny i wydobywczy, transport oraz turystyka i rekreacja.



Przykłady negatywnych oddziaływań różnych sfer gospodarki

Gospodarka leśna


  • zwiększanie wielkości pozyskania drewna, w tym poprzez obniżanie wieku rębności;

  • zwiększanie intensywności nawożenia i stosowania chemicznych środków ochrony lasu przed szkodnikami;

  • wprowadzanie gatunków szybko rosnących bez względu na warunki siedliskowe;

  • wprowadzanie drzew obcego pochodzenia;

  • stosowanie niewłaściwych metod gospodarowania (np. zrębów zupełnych, głębokiej orki, rygorystyczne usuwanie posuszu, prowadzenie schematycznych cięć liniowych);

  • niewłaściwe kształtowanie granicy polno-leśnej;

  • zalesienie nowych obszarów bez pozostawienia otwartych powierzchni;

Gospodarka rolna:

  • tworzenie upraw wielkopowierzchniowych (zmniejszanie się mozaiki upraw) oraz zajmowanie nowych terenów pod uprawy;

  • wprowadzanie nowych, wysokoplennych odmian roślin uprawnych i ras zwierząt gospodarskich, w tym także zmodyfikowanych genetycznie (GMO);

  • stosowanie środków ochrony roślin oraz nawozów;

  • mechanizacja rolnictwa;

  • tworzenie zamkniętych hodowli zwierząt gospodarskich (wysoka punktowa emisja zanieczyszczeń);

  • zmienianie stosunków wodnych (melioracje, w tym niszczenie stref naturalnej retencji);

  • niszczenie śródpolnych ostoi przyrody (zadrzewień, miedz, oczek wodnych);

Rybactwo i wędkarstwo:

  • eksploatacja zasobów;

  • kłusownictwo; w tym nastawione na rzadsze gatunki;

  • budowa stawów hodowlanych;

  • zajmowanie pod produkcję naturalnych zbiorników wodnych;

  • zarybianie, w tym materiałem nie dostosowanym do warunków siedliskowych;

  • dokarmianie;

  • przyłowy (ginięcie w sieciach innych gatunków – ssaków morskich, ptaków, bezkręgowców) – dotyczy głównie rybactwa morskiego;

  • niszczenie dna przez ciągnione narzędzia połowowe – dotyczy głównie rybactwa morskiego;

Łowiectwo i zbieractwo:

  • eksploatacja zasobów, w tym eksploatacja selektywna;

  • wprowadzanie gatunków obcych;

  • kłusownictwo;

Gospodarka wodna:

  • zczerpywanie wód podziemnych dla celów komunalnych i przemysłowych;

  • zanieczyszczenie wód powierzchniowych i podziemnych w wyniku: zrzutu ścieków oraz spływu powierzchniowego z pól i układów komunikacyjnych;

  • prowadzenie melioracji, w tym obszarów cennych przyrodniczo

  • niszczenie naturalnych ekosystemów nadrzecznych stanowiących strefy retencji i strefy buforowania zanieczyszczeń;

  • zabudowa hydrotechniczna, w tym budowa zapór i zbiorników zaporowych;

  • budowa obwałowań wzdłuż cieków;

  • regulacja cieków;

Gospodarka przestrzenna:

  • zajmowanie terenów otwartych:

    • pod funkcje mieszkaniowe przemysłowe i turystyczno-rekreacyjne;

    • pod rozbudowę systemów transportowych oraz liniowej infrastruktury technicznej;

Przemysł:

  • zanieczyszczenie środowiska w wyniku: emisji gazów i pyłów do atmosfery, zrzutu ścieków, składowania odpadów, hałasu i promieniowania;

  • ogrzewanie powierzchni ziemi wzdłuż sieci przesyłu ciepła; zrzut wód podgrzanych;

  • eksploatacja zasobów surowcowych;

  • budowa napowietrznych linii przesyłowych;

  • budowa elektrowni wiatrowych;

Turystyka i rekreacja:

  • niekontrolowany rozwój bazy turystycznej i rekreacyjnej;

  • penetracja turystyczna obszarów cennych przyrodniczo.


A zatem na pytanie jak chronić różnorodność biologiczną, pierwsza odpowiedź brzmi:

Poprzez ograniczenie negatywnej presji, czyli stosowanie zasad rozwoju zrównoważonego !
Polityka ekorozwoju, to z jednej strony nadanie rozwojowi konsumpcji i produkcji oraz rozwojowi cywilizacyjnemu kierunku zachowującego w sposób trwały walory i zasoby środowiska, z drugiej zaś czynna ochrona środowiska przyrodniczego.

Przenosząc to na poziom operacyjny, można stwierdzić, że konieczne jest stworzenie przez państwo odpowiednich mechanizmów prawnych, organizacyjnych i ekonomiczno-finansowych, warunkujących zachowanie i racjonalne użytkowanie zasobów przyrodniczych.

Działania te mogą być podejmowane na trzech poziomach: centralnym (ogólnokrajowym), regionalnym (np. wojewódzkim, powiatowym) oraz lokalnym (np. gminnym) i mogą dotyczyć rozwiązań systemowych, instytucjonalnych oraz indywidualnych.

Poziom systemowy to:



  • system prawny (w tym: prawo krajowe i międzynarodowe, polityki, strategie i programy)

  • system administracji i nadzoru

  • system finansowy

  • system informacyjny

  • system edukacyjny

Poziom instytucjonalny to:

instytucje i jednostki:



  • administracji rządowej i samorządowej

  • administracji specjalnej

  • nadzoru i kontroli

  • naukowe

  • finansujące

  • edukacyjne

  • formalne i nieformalne ruchy i organizacje społeczne

natomiast poziom indywidualny to każdy z nas !
A zatem druga odpowiedź na pytanie jak chronić różnorodność biologiczną brzmi:

Poprzez dostosowanie do potrzeb istniejącego potencjału:

  • systemowego

  • instytucjonalnego

  • indywidualnego

Poniżej podano przykłady rozwiązań w ramach poziomu systemowego:



  • Prawo międzynarodowe:

    • Konwencje, np.: Waszyngtońska, Bońska, Berneńska, Ramsarska, o różnorodności biologicznej);

    • Dyrektywy UE, np.: Ptasia, Siedliskowa, Ramowa Dyrektywa Wodna, Azotanowa;

  • Prawo krajowe:

    • Ustawy, np.: o ochronie przyrody, o lasach, Prawo ochrony środowiska, Prawo wodne;

  • System obszarów chronionych:

    • parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu;

    • użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, stanowiska dokumentacyjne;

    • pomniki przyrody;

    • obszary sieci Natura 2000;

    • inne formy lub ranga obszarów chronionych (np. obszary Ramsar, rezerwaty Biosfery, itp.);

  • Ochrona gatunków

    • listy chronionych grzybów, roślin i zwierząt (ochrona ścisła i częściowa);

    • listy gatunków łownych (okresy ochronne);

    • lista gatunków ochrony strefowej;

  • Ochrona siedlisk

    • lista chronionych siedlisk;

  • System monitoringu przyrody

    • Państwowy Monitoring Środowiska, w tym m.in. monitoring lasów, wód, Bałtyku, przyrody;

    • lokalny monitoring (np. w parkach narodowych).

Powyższe rozwiązania są przykładami ochrony „biernej”. Inną formą ochrony jest ochrona aktywna (czynna). Aktywna ochrona różnorodności biologicznej może być realizowana:



    • in situ, czyli w miejscu jej występowania (w naturze),

    • ex situ, czyli poza miejscem jej występowania (w warunkach sztucznych)

Przykłady działań ochrony aktywnej realizowanej in situ

  • renaturyzacja (renaturalizacja) siedlisk, ekosystemów,

  • ochrona siedlisk półnaturalnych

  • restytucja (reintrodukcja) gatunków

  • tworzenie nowych (zastępczych siedlisk)

  • utrzymanie ciągłości siedlisk:

    • tworzenie sieci korytarzy ekologicznych,

    • budowa przejść dla zwierząt

Przykłady działań ochrony aktywnej realizowanej ex situ

  • ogrody botaniczne, arboreta

  • ogrody zoologiczne

  • banki genów


Trzecia zatem odpowiedź na nasze tytułowe pytanie brzmi:

Różnorodność biologiczną powinniśmy chronić stosując wszystkie dostępne formy ochrony.
Podsumowując trzeba podkreślić, że wraz z podpisaniem Konwencji o Różnorodności Biologicznej Polska wzięła na siebie obowiązek podjęcia działań na rzecz zachowania całego bogactwa przyrodniczego kraju. Mimo tego, że mamy szereg dokonań w tym zakresie, konieczne jest położenie silniejszego akcentu na rozwój wszystkich dziedzin gospodarki państwa zgodny z duchem postanowień "Światowego Szczytu Ziemi ONZ w Rio de Janeiro w 1992 r.

Mgr Andrzej Weigle

Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska

01-445 Warszawa ul. Erazma Ciołka 13

Tel. 877 23 59 do 62

E-mail: a.weigle @nfos.org.pl

www.nfos.org.pl





©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość