Strona główna

Od tolerancji do miłości Ks. Andrzej Draguła


Pobieranie 44.53 Kb.
Data20.06.2016
Rozmiar44.53 Kb.
Od tolerancji do miłości

Ks. Andrzej Draguła
Tolerancja zakłada istnienie dwóch podmiotów: tolerującego i tolerowanego. Aby mogła zaistnieć między nimi relacja tolerancji, obaj: tolerujący i tolerowany muszą się od siebie znacząco różnić, muszą się różnić tak bardzo, by tolerowany mógł być postrzegany jako „inny”. Jaką relację przyjąć wobec innego? Czy wystarczy go tylko tolerować, czyli – jak wskazuje etymologia tego słowa – znosić? Czy może my jako chrześcijanie jesteśmy zobowiązani nie tylko do tolerancji, co jest postawą negatywną, czasami ograniczona jedynie do wyzbycia się nienawiści i sprowadzającą się do obojętności? Czy – być może – powinniśmy kochać innych? Ale czy miłość nie jest nietolerancyjna? Przecież miłość to pragnienie dobra dla drugiego? Czy nie ma w tym ingerencji w cudzą inność? Gdy chcemy dla niego dobra, chcemy go w naszym rozumieniu.
Tolerancja – ewangelizacja – dialog
To, jak się będzie układała relacja między tymi podmiotami, zależeć będzie od wielu czynników. Jednym z nich jest zapewne „odległość” między podmiotami – to, do jakich wyznań czy tradycji religijnych i światopoglądowych przynależą i jak bardzo się od siebie różnią. Inaczej będą rozkładały się wzajemne relacje w sytuacji wierzący – niewierzący, inaczej w sytuacji wierzący – wierzący, gdy obaj reprezentują odmienne tradycje religijne (chrześcijanin – muzułmanin), czy też odłamy konfesyjne w ramach jednej religii (katolik – protestant). Jeszcze inaczej, gdy chodzić będzie o różne sposoby bycia wyznawcą tej samej religii i członkiem tego samego Kościoła. Jak się mają wzajemnie do siebie odnosić słuchacz Radia Maryja i czytelnik Tygodnika Powszechnego? Czy różnice między nimi wykluczają porozumienie? Nie ma tutaj prostych zależności. Niekoniecznie musi być tak, że bardziej tolerowany jest ten, który jest mi bliższy. W kształtowaniu się relacji międzyreligijnych czy wewnątrzreligijnych istotne są bowiem nie tylko czynniki doktrynalne i wynikające z nich kultyczne czy etyczne konsekwencje, ale także czynniki natury historycznej, a nawet politycznej. I tak, wierny Kościoła Polsko-Katolickiego może być przez (rzymskiego) katolika mniej tolerowany niż protestant. Im wcześniej nastąpił rozłam od Kościoła katolickiego, tym tolerancja zdaje się być większa, gdyż wzajemne animozje ulegają zatarciu i zapomnieniu. Etykietka „zdrajcy” przylgnie raczej do „narodowca”, choć bliżej mu doktrynalnie do katolicyzmu niż luteraninowi.

Na relacje tolerancji między wyznawcami poszczególnych religii nałożą się także czynniki pozareligijne czy pozakościelne. Myślę tutaj przede wszystkim o czynnikach natury społecznej i politycznej. Chodzi o stereotypy we wzajemnym postrzeganiu, gdzie niebagatelną rolę odgrywa istniejące dziedzictwo historyczne i powiązania ze strukturą narodową. Chodzi tutaj o klisze typu: Polak – katolik, Niemiec – luteranin, Ukrainiec – prawosławny itd. Podobne klisze znajdujemy wewnątrz Kościoła w Polsce. Pojawiają się hasła typu: katolicyzm toruński i łagiewnicki, z szerokimi konotacjami, które te etykiety niosą.

Kolejnym czynnikiem będzie – nazwijmy to – współczynnik tolerancyjności właściwy religii reprezentowanej przez tolerującego. I znów, relacja ta inaczej będzie się kształtowała w przypadku przedstawiciela religii, która pretenduje do bycia jedyną właściwą i prawdziwą, inaczej w przypadku osoby wyznającej religię, która zakłada istnienie innych religii, równoległych dróg zbawienia, wielości i równorzędności bóstw. Chrześcijaństwo i islam należą do religii, które pretendują do całkowitego wyjaśnienia świata i posiadania prawdy objawionej w stopniu wystarczającym, by zaproponować zbawienie wszystkim innym. W znaczeniu teologicznym inne religie – w tej perspektywie – stają się niepotrzebne.

Od czasu Deklaracji o wolności religijnej Dignitatis humanae Soboru Watykańskiego II obowiązek ewangelizacyjny został niejako zrównoważony przez uznanie prawa niechrześcijan do wyznawania własnej religii bądź też do niewyznawania żadnej. Dzisiaj też, mniej lub bardziej, teologia (bardziej) i Urząd Nauczycielski Kościoła (mniej) otwierają się na ideę zbawczej (choć bardzo ograniczonej) wartości religii niechrześcijańskich. W ten sposób misje zostały uzupełnione – ale nie zastąpione – dialogiem. Przypomnijmy, że sobór stwierdził, iż „owa jedyna prawdziwa religia przechowuje się w Kościele katolickim i apostolskim, któremu Pan Jezus powierzył zadanie rozszerzania jej na wszystkich ludzi” (n. 1). Nie ulega wątpliwości, iż często trudno jest tutaj znaleźć złoty środek między dialogiem a ewangelizacją. „(…) czy katolicy nie przystępują do tego dialogu z ukrytymi zamiarami ewangelizacyjnymi? Jeśli zaś takich zamiarów nie mają, to czy nie sprzeniewierzają się w ten sposób Ewangelii, która przecież wyraźnie wzywa do tego, żeby Chrystusa głosić wszystkim ludziom? Otóż którykolwiek człon alternatywy by realizować, popada się w jakąś nielojalność: albo nielojalność wobec partnerów dialogu, albo w nielojalność wobec Ewangelii” – pisał Jacek Salij1.



Tolerancja i obojętność

Samego słowa „tolerancja” próżno szukać w nauczaniu soborowym. Nie ma też stwierdzenia sformułowanego expressis verbis, iż Kościół katolicki uznaje prawo każdego człowieka do wyznawania własnej wiary. O takim jednak stanowisku Kościoła można zasadnie wnioskować pośrednio, choćby z wypowiedzi: „wszyscy ludzie powinni być wolni od przymusu ze strony czy to poszczególnych ludzi, czy to zbiorowisk społecznych i jakiejkolwiek władzy ludzkiej, tak aby w sprawach religijnych nikogo nie przymuszano do działania wbrew jego sumieniu ani nie przeszkadzano mu w działaniu według swego sumienia prywatnym i publicznym, indywidualnym lub w łączności z innymi, byle w godziwym zakresie” (n. 2).

Od wspomnianego przymusu ze strony Kościoła wolni powinni być także ci, którzy przynależą do innych religii bądź też religię zupełnie odrzucają, w końcu „prawda nie inaczej się narzuca jak tylko siłą samej prawdy” (n. 1). Co więcej, Kościół uznaje prawo do – w jego ocenie oczywiście – błądzenia: „prawo do owej wolności przysługuje trwale również tym, którzy nie wypełniają obowiązku szukania prawdy i trwania przy niej; korzystanie zaś z tego prawa nie może napotykać przeszkód, jeśli tylko zachowywany jest sprawiedliwy ład publiczny” (n. 2). A jaki stosunek mają przyjąć ludzie wierzący wobec tych, którzy błądzą co do prawy i nie wierzą czy też wierzą – jeśli można tak powiedzieć – w sposób ułomny? Sobór odpowiada: „miłość Chrystusa przynagla go [ucznia Chrystusa], aby wobec ludzi, którzy trwają w błędzie albo w niewiedzy co do spraw wiary, postępował z miłością, roztropnością i cierpliwością” (n. 14). Przyjmijmy więc, że chrześcijaństwo (przynajmniej w założeniu modelowym) jest religią tolerancyjną względem innych religii i osób niereligijnych. Ale co to znaczy w praktyce tolerować wyznawców innych religii? Jaki jest zakres tolerancji religijnej? Czy da się wyznaczyć jakieś jej granice?

W każdej religii można wyróżnić trzy jej płaszczyzny: doktrynę, praktyki religijne i normy etyczne. W konsekwencji, także tolerancja będzie relacją wielopłaszczyznową. Tolerancją dogmatyczną2 można nazwać tolerancję twierdzeń wchodzących w zakres doktryny danej religii. W przypadku religii „prawdziwych” (jak chrześcijaństwo) wzajemna dogmatyczna tolerancja religijna nie oznacza wyrzeczenia się prawa do oceny tego, w jaki sposób wierzą inni. Synonimem tolerancji stałby się wówczas indyferentyzm religijny, na który religie „prawdziwe” nigdy nie mogą sobie pozwolić, gdyż po prostu utraciłyby własną tożsamość i rację istnienia. Tak rozumiane nastawienie tolerancyjne byłoby tożsame z „postawą takiego samego traktowania wszystkich poglądów, a więc nierozstrzygania o ich prawdziwości”3. Tolerancja to nie dowolność. To respektowanie cudzych poglądów bez utraty przywiązania do własnej tożsamości. Kościół nie wykreślił ze swojego słownika pojęć: herezja, apostazja, schizma. W nich wszystkich zawarty jest komponent oceniający, którego nie da się zignorować. Przecież – popatrzmy przez analogię – członka, który odbiega od przyjętych zasad, partia „nie toleruje”, ale zawiesza bądź usuwa ze swoich szeregów.

Tolerancji religijnej nie należy więc mylić z obojętnością. L. Kołakowski zasadę tę formułuje następująco: „Co innego (…) powiedzieć: »lepiej znosić nawet wielkie błędy, niż prowokować wojny religijne«, a co innego »trzeba tolerować najróżniejsze opinie teologiczne, bo wszystko to są sprawy obojętne«”4. Istotą tolerancji dogmatycznej – jak mówi sama etymologia tego słowa – jest więc znoszenie doktrynalnej odmienności, a nie obojętność na nią.

Grzech i (nie)tolerancja

Druga płaszczyzna, to praktyki religijne. Ich odmienność w poszczególnych tradycjach i wyznaniach może rzeczywiście czasami prowadzić do prostych wniosków, iż niektórzy „czczą bałwany”. Zgodnie z zasadą lex orandi – lex credendi przywiązanie do określonych form kultu jest istotnym elementem danej religii. Liturgia czy kult to rytualny wyraz wiary. Czy są kulty, które mogą zostać uznane za nietolerancyjne? Tak, o ile w swym wyrazie godzą w inne tradycje religijne. Jako liturgiczną formę nietolerancji można było uznać formułę modlitwy wielkopiątkowej za żydów. Być może za takie mogą zostać uznane także niektóre formy pobożności ludowej, jak choćby tzw. bicie Judasza. Otwarte pozostaje pytanie, czy jako nietolerancyjne należy uznać wszelkie formy modlitwy o nawrócenie, w tym o nawrócenie pogan czy niewierzących? Zaniechanie tej modlitwy byłoby także aktem wyrzeczenia się prawdziwości i uniwersalizmu danej religii. Niejeden niewierzący nie życzy sobie przecież, by modlono się o jego nawrócenie. Czy jest to akt ograniczenia cudzej wolności religijnej, w tym wolności do niewiary? Moim zdaniem nie. Modlitwa jest aktem pragnienia modlącego się, a nie przymusu wobec kogokolwiek. A poza tym dla człowieka niewierzącego – logicznie rzecz ujmując – modlitwa nie powinna mieć żadnego racjonalnego sensu.

Trzeba sobie jednak uświadomić, iż nie tylko religia może mieć charakter misyjny. Misyjny może być także ateizm. Ateistów (niewierzących) można podzielić na tych, którzy chcą, by także inni nie wierzyli, oraz na tych, którym to obojętne. Tolerancja wobec ateistów jest zgodą nie tylko na to, by ateista miał prawo do wyrażania swojej niewiary, ale także na to, by mógł tę swoją niewiarę „głosić”. Jeśli ateista będzie wychodził z przekonania, iż wiara w Boga jest błędem, to należy zrozumieć, iż jego pragnieniem będzie, by także inni tego błędu uniknęli. Stąd biorą się właśnie reklamowe hasła ateistów: „Nie martw się, Boga nie ma”.

Pozostaje jeszcze trzecia płaszczyzna relacji, jaką są normy etyczne wynikające z wyznawanej religii. To właśnie ta sfera jest największym źródłem kontrowersji. O ile bowiem prawda dogmatyczna nie prowokuje określonych zachowań w życiu codziennym, o tyle prawda o charakterze etycznym ma daleko idące konsekwencje dla postępowania wyznawcy danej religii. Jak ma wyglądać tolerancja dla odmiennych sposobów życia w sytuacji, gdy ktoś motywuje swoje postępowanie moralne religijnie? Posłużę się jeszcze raz L. Kołakowskim. „(…) w cywilizowanych krajach uprawianie homoseksualizmu nie jest karalne (jeśli, oczywiście, chodzi o ludzi dorosłych i jeśli nie ma gwałtu). Kościół uważa praktyki homoseksualne za moralnie niedozwolone, odwołując się do Starego i Nowego Testamentu, własnej tradycji i własnej teologicznej interpretacji seksualności. Otóż, gdyby Kościół chciał powrócić do prawnego zakazu homoseksualizmu, mógłby być oskarżany o karygodną nietolerancję. Ale organizacje homoseksualistów żądają, żeby Kościół swoje nauczanie odwołał, a to jest przejaw karygodnej nietolerancji w drugą stronę. (…) Jeśli niektórzy homoseksualiści twierdzą, że Kościół błądzi, mogą z niego wystąpić, nic im nie grozi; ale gdy chcą własne opinie hałaśliwie i agresywnie Kościołowi narzucać, nie bronią tolerancji, lecz nietolerancję propagują. Tolerancja jest skuteczna, gdy jest obustronna”5.

Przykład przywołany przez filozofa domaga się komentarza, wciąż bowiem istota problemu sprowadza się do wyznaczenia różnicy między tolerancją a obojętnością. „W pierwotnym sensie – pisze Kołakowski – jestem tolerancyjny, jeśli nie prześladuję, nie żądam prześladowań i nie zachowuję się agresywnie w stosunku do czegoś, czego wyraźnie nie lubię, co mnie razi albo budzi niechęć czy odrazę”6. Często jednak – używając słów filozofa – tolerancję rozumie się „w sensie obojętności, braku jakiegokolwiek stanowiska czy opinii, a nieraz nawet aprobaty dla wszystkiego, co zdarza się nam w ludziach i poglądach widzieć”7. Czy żądanie zmiany poglądów jest aktem (nie)tolerancji? Zupełnie absurdalne byłoby zarówno wzajemne żądanie zmiany poglądów, jak też wyrzeczenie się prawa do oceny poglądów innych. Czy do przyjęcia byłaby opcja radykalna, która w gruncie rzeczy uniemożliwiłaby wszelką krytyczną opinię? Wówczas ani Kościół nie mógłby oceniać w kategorii grzechu poczynań tych, którzy do niego nie przynależą, ani ci, którzy nie zgadzają się z jego normami nie mogliby wyrażać swojej niezgody. Tolerancja nie ogranicza więc możliwości oceny postępowania drugiego człowieka według własnych kryteriów. Tolerancja cudzych poglądów nie jest bowiem równoznaczna z ich akceptacją.

Od tolerancji do politycznej poprawności

Pozostaje pytanie, w jaki sposób wyrażać swoje „nietolerancyjne” poglądy? Przypominam sobie telewizyjną wypowiedź prof. Hartmana, który protestował przeciwko używaniu pojęcia „cywilizacja śmierci”, którym to ludzie wierzący często określają wszystko, co przynależy do zbioru niewiara (w domyśle – niesłusznym zresztą – niemoralność). On się po prostu nie czuł przedstawicielem „cywilizacji śmierci”. Co zrobić, gdy ci, o których wyrażamy swoje „nietolerancyjne” opinie nie zgadzają się z pojęciami, którymi operujemy? Czy należy się ich wyrzec? W ten sposób zmierzamy do politycznej poprawności, która ostatecznie – poprzez eufemizację – nie pozwala na wyrażenie tego, co się naprawdę myśli. Nie znaczy to jednak, iż nie należy poszukiwać takich form wyrażenia swoich (nie)religijnych przekonań i opinii, które nie będą prowadziły do naruszenia godności tych, którzy myślą i postępują inaczej niż my.

Problemem staje się chęć narzucenia innym, tzn. wyznającym odmienny system etyczny – własnych norm. W odczuciu wielu czyni tak Kościół katolicki, czy szerzej – chrześcijanie. Tutaj rodzi się kolejny konflikt. Kościół bowiem utrzymuje, iż proponowany system wartości nie ma charakteru konfesyjnego, ale wynika z prawa naturalnego. Tak było w przypadku dyskusji na temat prawnych warunków dopuszczalności aborcji. Podobnie będzie w przypadku ewentualnej dyskusji o eutanazji czy zapłodnieniach pozaustrojowych. Kościół nie odwołuje się tutaj do przykazań, które – z natury rzeczy – obowiązują jedynie jego członków, ale do norm wynikających z natury ludzkiej. Rzecz w tym, że kategoria prawa naturalnego bywa coraz bardziej kwestionowana. To więc, co mówi i proponuje Kościół, postrzegane jest jako konfesjonalizacja norm etycznych. Co więcej, często etyka katolicka (i katolickie postępowanie) bywa epitetowane – moim zdaniem – nietolerancyjnie jako ciemnota czy zaścianek. Tego typu oceny są jednak głęboko raniące wobec tych, którzy są przywiązani do wartości chrześcijańskich. Dlaczego – dla przykładu – popieranie aborcji miałoby być bardziej oświecone niż niezgoda na nią? Obie postawy pochodzą z zupełnie odmiennych systemów wartości. Czy mogą jednak one funkcjonować równolegle, wyrzekając się wzajemnej krytyki? Czy nie byłoby to formą hipokryzji? A co ma zrobić ustawodawca, który powinien zaspokoić interesy wszystkich? Jaką formułę wybrać? Wybranie którejkolwiek opcji będzie postrzegane jako działanie nietolerancyjne wobec pozostałych. A przecież ustawodawca nie może zaakceptować dualizmu prawnego polegającego na tym, iż w jednej społeczności funkcjonować będą dwa odmienne systemy etyczne: jeden wynikający z fundamentu wiary, a drugi z faktu niewiary.

Czy istnieje granica, gdy nie wystarczy już tolerancja dla odmiennych poglądów i wyborów etycznych, a należy podjąć przeciwdziałanie wobec głoszonych poglądów, a – być może – samych osób, które je głoszą? Sobór sformułował te granice w dekrecie o wolności religijnej, mówiąc o „godziwym zakresie” i „sprawiedliwym ładzie publicznym”. Czy można pozostać tolerancyjnym wobec czynów, a nawet poglądów, które godzą w sprawiedliwy ład publiczny? Tolerancji nie może przecież podlegać podżeganie do jakiejkolwiek formy „świętej wojny”, mające swoje źródło w religijnym fanatyzmie. Przykład pastora, który zamierzał spalić Koran jest tutaj znamienny. Nikt nie zamierzał mu tego ostatecznie zabronić, gdyż zasad wolności wyrażania swoich przekonań, w tym także religijnych, okazała się silniejsza niż troska o ład społeczny. Czy słusznie?



Tolerancja dla wierzących

Tolerancja religijna dotyczy nie tylko wzajemnej relacji osób religijnych. O tolerancji religijnej należy mówić także wtedy, gdy mamy do czynienia z relacją wierzących do niewierzących i – co należy podkreślić – odwrotnie. Istotą relacji tolerancji nie jest bynajmniej bycie mniejszością w społeczeństwie, ale odróżnianie się w społeczeństwie, a więc charakteryzowanie się kategorią „inności”. Oczywiście, w sposób naturalny inny to przede wszystkim ten, który różni się od większości. Ale przecież także ten, kto przynależy do większości (religijnej) będzie postrzegany jako inny przez członka mniejszości (religijnej, ateistycznej). Tolerancja staje się więc relacją zwrotną. Tolerujący musi być tolerowanym i odwrotnie. Teoretycznie wydaje się to oczywiste. W praktyce jednak mniejszość często nie poczuwa się do obowiązku tolerancji większości, wychodząc z założenia, że większość z natury rzeczy ma wiele instrumentów do zabezpieczenia swoich interesów. Zdarza się więc, iż mniejszość domaga się tolerancji wobec siebie, często daleko idącej, nie poczuwając się jednak do obowiązku tolerowania większości. W ten sposób tolerancja przekształca się w tyranię.

Jak ten problem rozwiązywany jest w polskiej praktyce? Sobór w deklaracji Dignitatis humanae przypomina: „Jeśli zważywszy na szczególne sytuacje narodów, zostaje przyznana jednej wspólnocie religijnej wyjątkowa pozycja cywilna w prawnym ustroju społeczeństwa, konieczne jest, aby jednocześnie było uznawane i respektowane prawo wszystkich obywateli i wspólnot religijnych do wolności w dziedzinie religijnej” (n. 6). Czy Polska jest krajem, w którym ludzie wierzący (Kościół) korzystają z wyjątkowej pozycji cywilnej? Zapewne niektórzy tak stwierdzą, mając na względzie istnienie i zapisy Konkordatu. Wydaje mi się jednak, iż faktycznie uprzywilejowana sytuacja ludzi wierzących wynika o wiele bardziej z utrzymania pewnego historyczno-społecznego status quo niż z regulacji cywilno-prawnych.

Trudno mi jest powiedzieć, czy ludzie niewierzący w Polsce mają powody, by odczuwać, że są nietolerowani czy też źle tolerowani. Być może są w Polsce takie środowiska, gdzie ludzie niewierzący są rzeczywiście traktowani jako „gorsi”. Być może są dyskryminowani przez wierzących z powodu ich niewiary, choć sam nie spotkałem się z takimi faktami. Zdaję sobie jednak sprawę, że niewierzący mogą wyczuwać w relacji osób wierzących do nich jakąś niechęć, czy politowanie wynikające z utożsamiania niewiary z niemoralnością. Stan niewiary bywa identyfikowany jako stan w pewnym sensie „nieszczęśliwy”. Świadomość przynależenia do większości może – jak pisał R. Kapuściński o wielkich cywilizacjach – prowadzić do arogancji, chęci dominacji, a nawet pogardy. Jest w tym jakaś forma politowania nad tymi, którzy nie są tacy jak my (w domyśle: my wierzący). „Narcyzm ten był i jest maskowany wszelkiego typu retoryką – najczęściej narodu wybranego lub powołanego do misji zbawiania, lub obu tych frazesów łącznie”8.

Jednocześnie jednak trzeba powiedzieć, iż tolerowanie religijnej większości przez niewierzącą mniejszość wcale nie jest czymś zupełnie oczywistym. Istnieje wciąż realne niebezpieczeństwo pomylenia areligijności z antyreligijnością. Pojęcie świeckości domaga się gruntownych redefinicji. Świeckość rozumiana jako dążenie do wyparcia pierwiastka religijnego z sfery publicznej jest z gruntu nietolerancyjna. Zarówno państwo, jak i Kościół będą musiały odbyć fundamentalną dyskusję na temat współistnienia tego, co religijne i świeckie w przestrzeni publicznej. Państwo nie może promować ani tego, co religijne, ani tego, co świeckie, zachowując neutralność. Taki model można by nazwać laickością otwarta na fenomen religii. Tej neutralności brakowałoby, gdyby zgadzało się jedynie na naukę religii, zabraniając nauki etyki. Jednocześnie jednak musi zapewnić jednej i drugiej opcji prawne warunki do realizacji swoich celów9.

Jedno jest pewne, człowiek niewierzący w morzu ludzi wierzących (choć niektórych tylko nominalnie) ma prawo czuć się obco i nie da się zapewne tego zupełnie uniknąć. Podobnie jest przecież z wierzącym w morzu niewierzących. Dla wielu bowiem normalne jest to, co cechuje większość, co bardziej powszechne. Dlatego inność, charakteryzująca mniejszość, pozostanie zawsze „podejrzana”. W końcu – jak pisze Kołakowski – „potencjał nietolerancji jest w każdym z nas, bo potrzeba narzucania innym własnego obrazu świata jest na ogół silna; chcemy, by wszyscy wierzyli w to samo, co my, bo wtedy czujemy się duchowo bezpieczni i nie musimy rozważać własnych wiar albo ich konfrontować z innymi”10. Czy pełna tolerancja ludzi wierzących wobec niewierzących – i odwrotnie – jest możliwa? Wydaje mi się, że nie. W jakimś sensie ludzie wierzący czują się „ponad” niewierzącymi, gdyby bowiem stanu wiary nie uznawali za bardziej pożądany od stanu niewiary, byłoby im obojętne, czy wierzą czy też nie. A przecież nie jest. Zresztą, to samo zdanie byłoby tak samo prawdziwe, gdyby wierzący i niewierzący zamienili się miejscami. Niejeden niewierzący czuje się lepszy, wychodząc z założenia, że niewiara jest bardziej nowoczesna niż religijny, „średniowieczny” zabobon.

A co na to wszystko Pan Jezus? Czy Pan Jezus był tolerancyjny? Pierwsze skojarzenie, jakie się nasuwa dotyczy przykazania miłości nieprzyjaciół, choć trudno jednoznacznie utożsamić innego z nieprzyjacielem. Negatywne rozumienie tego przykazania można ograniczyć tylko do wyrzeczenia się nienawiści, a więc aktów skierowanych bezpośrednio wobec innego. Czy miłość nieprzyjaciół (innych) jest tożsama z polubieniem ich? Lubienia – jako stanu emocjonalnego – nie należy mylić z miłością, która jest aktem woli. Niechęć emocjonalna do innego może być czasami rzeczywiście niepokonalna, ale nie lubić nie znaczy nienawidzić. Bez względu na to, czy jest mi bliski, czy daleki, czy zgadzam się z nim, czy też nie, moim obowiązkiem jako chrześcijanina pozostaje życzenie dobra, a nie zła, błogosławieństwo, a nie przekleństwo. Ks. H. Seweryniak podkreśla, iż Jezus jest wymagający i surowy wobec swoich, wobec uczniów i współczesnych mu Żydów. To ich oskarża o faryzeizm, nazywa grobami pobielanymi, straszy sądem, który będzie surowszy niż dla mieszkańców Tyru i Sydonu. Zupełnie inna miarę przybiera wobec pogan, a więc – innych. W ich postawie rozpoznaje przede wszystkim dobro.

Przypowieść, która uczy tolerancji jest przypowieść o chwaście. Dlaczego Jezus pozwala rosnąć chwastom aż do żniwa? Innymi słowy – dlaczego jest tolerancyjny? Najpierw trochę botaniki. Po pierwsze, ewangeliczny kąkol z przypowieści Jezusa (Mt 13, 24-30) to nie kąkol. Choć najczęściej greckie zizanion tłumaczone jest jako chwast bądź kąkol, wcale nie chodzi tutaj o kąkol polny przynależący do rodziny goździkowatych, którego zresztą coraz mniej w naszych zbożach. Po wtóre, biblijny kąkol to najprawdopodobniej życica (łac. Lolium) bądź rajgras (łac. Arrhenatherum) – obie rośliny z rodziny wiechlinowatych (trawy). Na pewno chodzi tutaj o roślinę, która w okresie wegetacji do złudzenia podobna jest do pszenicy i daje się od niej odróżnić dopiero po dojrzałym kłosie, a więc w czasie żniw. Polski kąkol o fioletowych kwiatach zbytnio się wyróżnia już w okresie wzrostu i kwitnienia, i w związku z tym trudno byłoby go pomylić z pszenicą. Sens przypowieści opiera się na wizualnym podobieństwie między chwastem a zbożem, co jest podstawą zrozumienia zalecenia Jezusa. Prawdę tę trafnie sformułował ksiądz Jędrzej Kitowicz w rozwinięciu tytułu swojego dzieła Opis obyczajów, czyli jak zwyczajnie, wszędzie się miesza złe do dobrego. Co więcej, zło miesza się z dobrem w taki sposób, że czasami trudno je od siebie odróżnić, gdyż zrazu objawiaj się bardzo podobnie. Jezus nakazuje cierpliwość w osądzaniu zła. Po pierwsze, dlatego, że – jak to zwykliśmy powtarzać – pozory mylą. To, co bierzemy za dobro, może się okazać dobrem pozornym, złem, które się do dobra upodabnia, wilkiem w owczej skórze, czymś „dobropodobnym” niczym wyrób czekoladopodobny, który w czasach PRL-u udawał czekoladę.

Doświadczenie podpowiada nam jednak, że możliwa jest także druga ewentualność, której niestety zbyt często nie bierzemy pod uwagę. Zdarza się, że i dobro trudne jest do zidentyfikowania, bo w naszej ocenie ujawnia jakieś – jak się później okazuje – jedynie pozorne cechy zła. Jakże trudno jest nam później przyznać się, że niesłusznie oskarżyliśmy kogoś o złe intencje i zamiary, nie rozpoznając do końca dobra w czyimś działaniu. „Nie może tu być mowy o współistnieniu dobra i zła jako sytuacji zamierzonej przez Boga. Raczej wskazuje się tu na Jego cierpliwość wobec grzeszników, zgodnie ze słowami św. Piotra: „Nie zwleka Pan z wypełnieniem obietnicy […], ale On jest cierpliwy w stosunku do was. Nie chce bowiem niektórych zgubić, ale wszystkich doprowadzić do nawrócenia” (2 P 3,9). Jezus nie poleca wyrywać chwastów, ma bowiem nadzieję, że powrócą do swojego zamierzonego przez Boga stanu. Dopóki nie dojrzeją w porze żniw, zawsze jest szansa, że zdziczała pszenica nawróci się i wyda plon”.

Tak czy inaczej, Bóg okazuje się cierpliwszy od ludzi, deszczem i słońcem karmiąc pszenicę i chwast. Przecież jego słońce wschodzi nad złymi i nad dobrymi. I – przyznajmy się – mamy Mu to czasem za złe. Przecież my już dawno zrobilibyśmy porządek z całym złem tego świata. A że przy okazji zniszczylibyśmy wiele dobra? Już byli tacy, co mówili, że rewolucja wymaga ofiar. Niestety, Kościół też niejednokrotnie w swojej historii popełniał błąd nadgorliwych żeńców. Skrajnym chyba przykładem jest słynne zdanie „Zabijajcie ich wszystkich, Bóg rozpozna swoich” (dzisiaj coraz częściej kwestionuje się jego prawdziwość), przypisywane Arnoldowi Amaury’emu, legatowi papieskiemu z zakonu cystersów, który w ten sposób miał odpowiedzieć na wątpliwości żołnierzy przed ostateczną pacyfikacją twierdzy Béziers, w której przebywali zarówno heretyccy katarzy jak i prawowierni katolicy. Średniowiecze – jak widać – nienajlepiej odrobiło zadanie domowe z przypowieści o chwaście pośród pszenicy i niejednokrotnie w swej nadgorliwości uprzedzało sąd w Boże żniwo. Nie wiemy, jaki ostatecznie objawi się Bóg, ale póki co – jest bardziej tolerancyjny niż nam się wydaje.




1 J. Salij, Tożsamość uczestników dialogu, „Znak” 12/2001, s. 63.

2 Zob. M. Mróz, Tolerancja, w: M. Libiszowska- Zółtkowska, J. Mariański (red.), Leksykon socjologii religii, Warszawa 2004, s. 426.

3 Zob. tamże.

4 L. Kołakowski, Mini-wykłady o maxi-sprawach, Kraków 199, s. 35.

5 Tamże, s. 37-38.

6 Tamże, s. 36.

7 Tamże, s. 36-37.

8 R. Kapuściński, Ten Inny, Kraków 2006, s. 36.

9 Zob. A. Draguła, Ocalić Boga. Szkice z teologii sekularyzacji, Warszawa 2010, s. 134-143.

10 Tamże, s. 39.





©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość