Strona główna

Podział Niemiec Groźba konfrontacji


Pobieranie 46.3 Kb.
Data19.06.2016
Rozmiar46.3 Kb.
x60

Zimna wojna" i jej skutki – scharakteryzuj światową konfrontację systemów



w latach 1945 –1989


  1. Geneza zimnej wojny

  2. Początek zimnej wojny

  3. Podział Niemiec

  4. Groźba konfrontacji

  5. 1969-83 –Wyścig zbrojeń

  6. Zmiany w światowym podziale


1. Geneza zimnej wojny

Rozbicie hitlerowskich Niemiec spowodowało, że współpraca pomiędzy zachodnimi aliantami a komunistyczną Rosja przestała być koniecznym elementem porządku w Europie. Monopol atomowy Stanów Zjednoczonych pozornie wyznaczał im pozycję pierwszej potęgi militarnej świata. Jednak była to przewaga iluzoryczna, ponieważ radzieckie dywizje okupowały, zgodnie z poczdamskim porozumieniem, całą Europę Wschodnią i Środkową. Nie zamierzały przy tym rezygnować z narzucenia na jej obszarze swoich rozwiązań ustrojowych. Ich siła, mierzona liczbą dywizji i arsenałem broni konwencjonalnej, w tym czołgów i samolotów, znacznie przewyższała możliwości militarne jakiejkolwiek innej armii europejskiej, wliczając w to amerykańskie wojska okupacyjne stacjonujące na terenie Niemiec.

Przywódca radziecki Józef Stalin doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że prezydent USA Harry Truman nie ulegnie łatwo podszeptom niektórych generałów z Pentagonu i nie użyje najstraszliwszej broni przeciwko niedawnemu sprzymierzeńcowi. Wprawdzie obie strony spoglądały na siebie z coraz większą nieufnością, nadal jednak były związane umowami koalicyjnymi i próbowały jeszcze przekonać świat o istnieniu wzajemnej współpracy. Jej dowodem miał być proces największych zbrodniarzy hitlerowskich w Norymberdze.

Za początek „zimnej wojny" uważa się wystąpienie W. Churchilla w Fulton (USA). W marcowym wystąpieniu w 1946 r Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem rozcięła kontynent żelazna kurtyna.


2.Początek zimnej wojny
Jeszcze w trakcie procesu norymberskiego doszło do pierwszego rozdźwięku pomiędzy stroną radziecką a aliantami zachodnimi, kiedy w zeznaniach hitlerowców pojawiła się sprawa Katynia. Stanowczy protest Rosjan i bierność przedstawicieli Zachodu spowodowały, że wymordowanie prawie 15 tysięcy polskich oficerów zostało przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze pominięte milczeniem. Pomimo to Józef Stalin rozpoczął na łamach radzieckiej prasy agresywną kampanie przeciwko zachodnim sojusznikom. Podczas jednego z przemówień, jakie wygłosił tuż przed wyborami do Rady Najwyższej ZSRR w lutym 1946 roku, stwierdził, że imperializm jest takim samym wrogiem postępowej części ludzkości, jak faszyzm.

Zaniepokojeni tonem wystąpienia przywódcy zachodni postanowili nie zwlekać z wyrażeniem swojej dezaprobaty, zwłaszcza że z terenów zajętych przez Rosjan dochodziły ponure wieści o prześladowaniach dawnych niemarksistowskich działaczy politycznych, inteligencji, księży i wszystkich, którzy w jakikolwiek sposób zagrażali nowej władzy. W marcu 1946 roku w słynnej mowie wygłoszonej w Fulton, w USA, Winzy. Jednocześnie Churchill zaproponował Stanom Zjednoczonym ścisłą współpracę w celu zahamowania ekspansji komunizmu.

We wrześniu tegoż roku wolę współpracy z Wielką Brytanią potwierdził amerykański sekretarz stanu James Byrnes, który jednocześnie zadeklarował pomoc USA w odbudowie gospodarki niemieckiej. Stwierdził ponadto, że wschodnie granica Niemiec na Odrze i Nysie nie może zostać zaakceptowana przez rząd Stanów Zjednoczonych i niedwuznacznie dał do zrozumienia, że jego rząd nie ma nic przeciwko rewizji granicy. W tym samym czasie pojawiły się wyraźne rozbieżności pomiędzy sędziami wchodzącymi w skład Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze. Radziecki sędzia Iola Nikitczenko zawetował bowiem niektóre, zbyt niskie, jego zdaniem, wyroki i orzeczenia tegoż trybunału. Do wzrostu napięcia doszło również na Bałkanach. W październiku w 1946 roku w Grecji wybuchła komunistyczna rebelia przeciwko legalnej monarchii, popartej przez większość ludności w referendum. Nad Europą zawisła ponownie groźba konfrontacji.
3. Podział Niemiec
Najbardziej drażliwą kwestią we wzajemnych stosunkach Związku Radzieckiego i Zachodu była sprawa przyszłości Niemiec. W myśl porozumień poczdamskich obszar dawnej III Rzeszy, z wyjątkiem Prus Wschodnich i wschodnich prowincji przydzielonych Polsce, został podzielony na cztery strefy okupacyjne: amerykańską, angielską, francuską i radziecka. Podobnie uczyniono z Austrią i Berlinem, który wprawdzie w całości leżał w strefie radzieckiej, jednak także został podzielony na cztery sektory, każdy pod administracją jednego ze zwycięskich mocarstw. Wspólne działania aliantów wobec Niemiec koordynować miała Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec, powołana jako najwyższy organ włazy w tym kraju do czasu ustalenia jego politycznego statusu.

W pierwszym roku istnienia rady współpraca pomiędzy czterema mocarstwami układała się pozornie dobrze. Rada wydała wiele ustaw regulujących podstawowe kwestie polityczne przyszłego państwa niemieckiego, w tym cztery fundamentalne zasady ustrojowe: denazyfikację, demilitaryzację, demokratyzację i demonopolizację. Pierwsza z nich, przynajmniej teoretycznie, miała zapobiec odrodzeniu się ideologii nazistowskiej. Istnienie partii głoszących poglądy faszystowskie zostało prawie zakazane, a dawni funkcjonariusze hitlerowscy objęci ściganiem, jeśli popełnili zbrodnie wojenne. Druga miała nie dopuścić do odbudowy potencjału militarnego Niemiec, a trzecia była zapowiedzią wprowadzenia w powojennych Niemczech demokratycznych instytucji władzy.

Czwartą zasadę wymierzono przeciw wielkim monopolom przemysłu niemieckiego, które w znacznej mierze umożliwiły Adolfowi Hitlerowi prowadzenie II wojny światowej. Rosjanie, mając świadomość przewagi wojskowej w Europie, za wszelka cenę starali się nie dopuścić do rozbicia Niemiec na dwa niezależne państwa. Liczyli bowiem na to, że w niedługim czasie uda im się w całych Niemczech zaprowadzić ustrój polityczny wzorowany na własnym. Już w roku 1946 pod ich egida powstała Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED), na której czele stanęli najbardziej godni zaufania komuniści: Wilhelm Pieck, Otto Grotewohl, a nieco później Walter Ulbricht.

W krótkim czasie jej działacze opanowali administrację lokalna i przy pomocy radzieckich specjalistów od spraw bezpieczeństwa przystąpili do rozprawy z potencjalnymi przeciwnikami politycznymi. Jednocześnie nowe władze upaństwowiły przemysł i odebrały majątki ziemskie tzw. Klasie wyzyskiwaczy, z których większość została wywieziona na Syberię. W kwietniu 1946 roku Amerykanie zaproponowali przekształcenie wszystkich stref okupacyjnych Niemiec w federację niezależnych ludów o charakterze rolniczym. Rosjanie jednak zdecydowanie odrzucili ten projekt i w październiku przeprowadzili w swojej strefie wybory do lokalnych parlamentów Landtagów. Nie widząc szans na porozumienie z Rosjanami w sprawie przyszłości Niemiec, Anglicy i Amerykanie połączyli w styczniu 1947 roku podległe sobie niemieckie terytoria we wspólna strefę – Bizonie. Na początku następnego roku, po odsunięciu we Francji komunistów od kluczowych stanowisk w państwie, władze IV Republiki zdecydowały się także przyłączyć swoją strefę okupacyjna do Bizonii. Utworzona w ten sposób Trizonia stała się terytorialnym zaczątkiem Niemieckiej Republiki Federalnej. 12 marca 1947 roku prezydent Truman wygłosił historyczne przemówienie przed obiema izbami Kongresu, w którym uzasadnił konieczność działań mających powstrzymać inwazję komunizmu w Europie.

Tak zwana doktryna Trumana była odpowiedzią na radzieckie posunięcia, brutalnie likwidujące resztki demokracji w krajach powstającego właśnie bloku wschodniego. Przewidywała ona pomoc krajom zagrożonym przez Związek Radziecki, ale jedynie w Grecji okazała się skuteczna i w roku 1949 doprowadziła do upadku ruchu komunistycznego w tym kraju. Większy sukces odniósł plan pomocy ekonomicznej dla Europy (tzw. Program Odbudowy Europy) ogłoszony 5 czerwca 1947 roku przez amerykańskiego sekretarza stanu George'a Marshalla. Na konferencji w Paryżu, w lipcu tegoż roku, Amerykanie usiłowali objąć nim, oprócz Europy Zachodniej, także kraje bloku wschodniego i ZSRR.

Moskwa jednak uznała, że plan Marshalla jest zawoalowana próba gospodarczego ubezwłasnowolnienia państw socjalistycznych i odmówiła negocjacji na ten temat. Podobne stanowisko przyjęły pod naciskiem Kremla jego państwa satelickie. Również Finlandia odniosła się niechętnie do planu Marshalla, obawiając się reakcji Rosjan. W rezultacie w latach 1948 – 1952 jedynie kraje Europy Zachodniej otrzymały 17 miliardów dolarów na podźwignięcie się ze zniszczeń wojennych. W lutym roku 1948 planem Marshalla została objęta Trizonia, co wzbudziło sprzeciw ZSRR. W marcu tegoż roku radziecki przedstawiciel demonstracyjnie opuścił Sojusznicza Radę Kontroli.

W czerwcu 1948 roku na forum ONZ delegacja radziecka storpedowała pomysł poddania międzynarodowej kontroli badań i prób nad energią atomową,. 10 grudnia tego roku Związek Radziecki i kilka państw socjalistycznych wstrzymało się od głosu w sprawie przejęcia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Izolacja słabszego ekonomicznie obozu socjalistycznego stawała się powoli faktem. W tym czasie Moskwa próbowała przejąć kontrolę nad całym obszarem dawnej stolicy Niemiec, Berlinem. Była to jeszcze jedna próba zmuszenia aliantów zachodnich do wyrażenia zgody na utworzenie jednego, „demokratycznie" wybranego rządu dla całych Niemiec. Gdy łagodna perswazja nie poskutkowała, Rosjanie odcięli w końcu czerwca 1948 roku dopływ prądu i dostaw wszelkich towarów droga lądowa do zachodnich sektorów Berlina. Zachód nie stracił jednak zimnej krwi i niemal natychmiast uruchomił tak zwane mosty powietrzne, które przez prawie rok zaopatrywały oblężoną część Berlina w niezbędne produkty.

W kwietniu 1949 roku doszło w Waszyngtonie do zawarcia Paktu Północnoatlantyckiego pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, Kanada a dziesięcioma państwami Europy Zachodniej. Rosjanie zaczęli wreszcie zdawać sobie sprawę, że nie uda im się zdobyć przewagi w Europie. W maju znieśli nawet nieskuteczną, za to bardzo kosztowna blokadę Berlina. Nadal jednak nie chcieli pogodzić się z podziałem Niemiec. Po bezowocnych rozmowach ministrów spraw zagranicznych w Paryżu w lipcu 1949 roku obie strony przystąpiły do tworzenia własnych państw niemieckich. W sierpniu przeprowadzone zostały wybory do Bundestagu w landach zachodnich, w których zwyciężyli chrześcijańscy demokraci i liberałowie. 21 września 1949 roku nowo wybrany rząd niemiecki z premierem Konradem Adenauerem na czele proklamował na obszarze Trizonii powstanie Niemieckiej Republiki Federalnej. Dwa tygodnie później, 7 października, komuniści niemieccy obwieścili światu utworzenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Jej prezydentem został jeden z dotychczasowych przywódców SED Wilhelm Pieck, a jego partia miała stać się przewodnia sił4, narodu w budowaniu lepszej, socjalistycznej przyszłości. Zachodnie sekrety Berlina utworzyły Berlin Zachodni.


4. Groźba konfrontacji
Kompromisowe rozstrzygnięcie spraw Niemiec nie oznaczało wcale odprężenia w Europie. Wprost przeciwnie. Wzajemna wrogość pomiędzy Wschodem a Zachodem przeniosła się w inne regiony świata, w których istniała jeszcze szansa na zdobycie przewagi politycznej i gospodarczej. Radzieccy stratedzy wiele obiecywali sobie po zwycięstwie rewolucji komunistycznej w Chinach. Chiny bowiem stanowiły doskonała bazę wypadowa na cały Daleki Wschód, a ich potężna, fanatyczna armia świetnie nadawała się do eksportu rewolucji. Groźba konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi stała się tym bardziej realna, że w 1949 roku Rosjanom udało się wykraść za pośrednictwem komunistów amerykańskich sekret bomby atomowej i przeprowadzić u siebie pierwsza udana eksplozję. Zarówno dla rządu USA, jak i społeczeństwa amerykańskiego utrata monopolu atomowego była prawdziwym szokiem. W trakcie śledztwa przeciwko radzieckiej siatce szpiegowskiej wyszło na jaw, że Rosjanom udało się nakłonić do współpracy kilku naukowców związanych z produkcja amerykańskiej broni nuklearnej, w tym Emila J. Klausa Fuchsa, znanego fizyka niemieckiego, mającego od czasów II wojny światowej brytyjskie obywatelstwo. Późniejsze badania wykazały, że niektórzy z nich działali z autentycznych pobudek ideowych, wychodząc z założenia, że bomba atomowa nie powinna znajdować się wyłącznie w arsenale jednego mocarstwa. Antyamerykańskie nastroje skutecznie podsycała propaganda radziecka. Gdy amerykański sąd wymierzył karę śmierci małżeństwu Rosenbergów za przekazanie najważniejszych informacji o bombie Rosjanom, część światowej opinii publicznej zaprotestowała przeciwko jej wykonaniu. Dla Rosjan była to wymarzona okazja do ponownego zaatakowania bezdusznych imperialistów, a straceni na krześle elektrycznym w 1953 roku Rosenbergowie idealnie nadawali się na męczenników.

Na fali zimnowojennych nastrojów, w lutym 1950 roku, senator Joseph McCarthy rozpoczął słynna nagonkę na komunistów, którzy jakoby opanowali amerykańska administrację. Oświadczenie McCarthy'ego, że w Departamencie Stanu istnieje spisek komunistyczny, zbiegło się z agresja wojsk północno – koreańskich na południowego sąsiada i z aresztowaniem autentycznego szpiega radzieckiego Algera Hissa, wcześniej piastującego wysokie stanowisko w dyplomacji waszyngtońskiej. Chociaż większość oskarżeń McCarthy'ego nie miała pokrycia w faktach, naruszone zostało dobre imię wielu czołowych postaci z amerykańskiej sceny politycznej, w tym samego George'a Marshalla. W atmosferze powszechnej podejrzliwości społeczeństwo amerykańskie wybrało w 1952 roku na swego prezydenta popularnego dowódcę wojsk amerykańskich w Europie podczas II wojny światowej, generała Dwighta D. Eisenhowera.

W styczniu roku 1953 McCarthy został przewodniczącym senackiej podkomisji śledczej, której zadaniem było zbadanie lojalności Amerykanów, a zwłaszcza instytucji życia publicznego wobec państwa. Po roku "polowania na czarownice" komisja poniosła porażkę, a sam McCarthy, pogrążając się coraz bardziej w alkoholizmie, popadł w paranoję i w przypływie furii publicznie lewicowość samemu prezydentowi Eisenhowerowi. Choć nikt już nie brał poważnie jego oskarżeń, moralna krzywda wyrządzona wielu uczciwym Amerykanom okazała się nie do naprawienia.
Podczas gdy w Stanach Zjednoczonych trwała antykomunistyczna psychoza, na Półwyspie Koreańskim wojska amerykańskie uporały się z inwazja armii północno koreańskiej wspieranej przez oddziały chińskie. Atutem Amerykanów było to, że interweniowali w Korei w składzie sił pokojowych ONZ. I choć wsparcie innych państw było jedynie symboliczne, interwencja ta została odebrana przez światowa opinię publiczna jako przeciwdziałanie ekspansji komunizmu na Dalekim Wschodzie. Zacięte walki, ogromne straty w ludziach i stale rosnąca liczba wojsk chińskich i radzieckich doradców w sztabie sił północnokoreańskich spowodowały, że naczelny dowódca kontyngentu ONZ, generał Douglas MacArthur, już w końcu 1950 roku zaproponował prezydentowi Trumanowi zaatakowanie wybranych celów w Mandżurii za pomocą taktycznej broni nuklearnej. Truman jednak, licząc się z tym, iż jego kadencja dobiega końca, nie chciał zaryzykować kroku, który mógłby wywołać światowy konflikt. 3 marca 1953 roku zmarł główny animator zimnej wojny, Józef Stalin. Batalia o kremlowska spuściznę odsunęła dalszy plan wojnę koreańska. 17 czerwca 1953 roku, po trzech latach ciężkich walk, zawarto wreszcie zawieszenie broni. W lipcu w Panmundżonie obie strony koreańskie pod auspicjami ONZ podpisały umowę, zgodnie z która Półwysep Koreański został przedzielony neutralna linia demarkacyjna na dwie części, przemianowane wkrótce na dwa niezależne państwa.
Po śmierci Stalina nastąpił okres odprężenia, gdyż obie strony zdały sobie w końcu sprawę, że konfrontacja zbrojna w dobie broni atomowej nie przyniesie żadnej z nich zwycięstwa. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych przewaga Stanów Zjednoczonych na forum ONZ wyraźnie osłabła za sprawa nowych członków tej organizacji, rekrutujących się z dawnych kolonii mocarstw europejskich. Kiedy w 1956 roku wojska radzieckie pacyfikowały powstanie węgierskie, ONZ był zbyt zajęty kryzysem sueskim, by udzielić choćby moralnego wsparcia Węgrom. Nawet wówczas, gdy podstępnie aresztowano, a potem stracono premiera zrewolucjonizowanych Węgier, Imre Nagya, społeczność międzynarodowa szybko przeszła nad tymi wydarzeniami do porządku dziennego, uznając je za wewnętrzna sprawę bloku wschodniego.

W końcu lat pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych zimna wojna zmieniła oblicze, choć w roku 1962 podczas kryzysu kubańskiego świat jeszcze raz stanął w obliczu wojny. Od tego czasu ciężar rywalizacji między Wschodem a Zachodem koncentrował się głównie na wyścigu zbrojeń, rozgrywkach dyplomatycznych i rywalizacji gospodarczej, którym Związek Radziecki i jego satelity nie były w stanie podołać. Dopiero upadek pierwszego w dziejach socjalistycznego mocarstwa na początku lat dziewięćdziesiątych zakończył zimną wojnę, choć odnowiona Rosja nadal aspiruje do roli jednego z głównych decydentów o globalnym układzie sił. Według dość ironicznych słów prezydenta Rosji, Borysa Jelcyna, pomiędzy Wschodem a Zachodem zaplanował „zimny pokój".



Najważniejsze daty z okresu „zimnej wojny” w latach 1946-1960 wyglądają następująco:


  • 1945 – 20 listopada rozpoczyna się w Norymberdze przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym główny proces zbrodniarzy hitlerowskich. Uczestniczą w nim sędziowie i oskarżyciele reprezentujący cztery zwycięskie mocarstwa: USA, ZSRR, Francję i Wielka Brytanię.

  • 1946 – w lutym przywódca radziecki, Józef Stalin, rozpoczyna publiczna kampanię przeciwko krajom zachodnim, a w szczególności przeciwko Stanom Zjednoczonym. W marcu Winston Churchill podczas wystapienia w Fulton określa polityczna barierę oddzielająca blok wschodni od Zachody jako „żelazną kurtynę". Na przełomie września i października kończy się główny proces zbrodniarzy wojennych w Norymberdze. 12 spośród oskarżonych otrzymuje kary śmierci. 10 wyroków zostaje wykonanych. W październiku wybucha komunistyczne powstanie przeciwko legalnemu rządowi w Grecji wspierane przez ZSRR i Jugosławię, która jednak wkrótce zaprzestaje pomocy greckim partyzantom.

  • 1947 – w styczniu amerykańska i angielska strefa okupacyjna łdcza się w jeden organizm administracyjny, Bizonię. W czerwcu amerykański sekretarz stanu George Marshall ogłasza Program Odbudowy Europy.

  • 1948 – na początku roku trzy zachodnie strefy okupacyjne tworzą Trizonię. W lutym Trizonia zostaje objęta planem Marshalla. Wywołuje to ostry sprzeciw Rosji, która w czerwcu rozpoczyna blokadę Berlina Zachodniego. W grudniu delegaci radzieccy przy ONZ wstrzymują się od przyjęcia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Podobnie czynią delegaci pięciu państw satelickich ZSRR, w tym Polska.

  • 1949 – w kwietniu USA i Kanada oraz 10 państw Europy Zachodniej zawiązują sojusz militarny pod nazwa Paktu Północnoatlantyckiego. W maju władze radzieckie kończą nieskuteczna blokadę zachodnich sektorów Berlina. W sierpniu Rosjanie przeprowadzają pierwsza udana próbę nuklearna. 21 września parlament Trizonii proklamuje powstanie Niemieckiej Republiki Federalnej, a 7 października w radzieckiej strefie okupacyjnej powstaje Niemiecka Republika Demokratyczna.

  • 1950 – w lutym amerykański senator ze stanu Wisconsin Joseph McCarthy rozpoczyna antykomunistyczna histerię, dowodząc istnienia „czerwonego spisku" w Departamencie Stanu. W czerwcu armia północnokoreańska przekracza linię demarkacyjna na 38 równoleżniku i atakuje południowego sąsiada. ONZ decyduje się wysłać do Korei korpus pokojowy, w którym główna rolę odgrywają wojska amerykańskie.

  • 1952 – nowym prezydentem USA zostaje generał Dawight D. Eisenhower

  • 1953 – w styczniu trwa kampania McCarthy'ego, który zostaje przewodniczącym senackiej podkomisji śledczej badającej lojalność Amerykanów i instytucji publicznych wobec państwa. W czerwcu zostaje wykonany wyrok na małżeństwie Rosenbergów, którym dowiedziono przekazanie Rosjanom najważniejszych szczegółów technicznych do skonstruowania bomby atomowej. W lipcu w Panmundżonie zawarto rozejm pomiędzy pn. i pd. częścią Korei, sankcjonując podział Półwyspu Koreańskiego na dwa niezależne państwa. W sierpniu Rosjanie detonują, swoja pierwsza bombę wodorowa.

  • 1955 – kraje bloku wschodniego zawierają sojusz wojskowy pod nazwa Układu Warszawskiego

  • 1956 – pod wpływem październikowych wydarzeń w Polsce Węgrzy ogłaszają wystąpienie z Układu Warszawskiego i wzniecają antyradzieckie powstanie, które zostaje krwawo stłumione.


Lata 60 – zimna wojna ustępuje miejsca rywalizacji ekonomicznej, dyplomatycznej i wyścigowi zbrojeń.
5. 1969 – 83 – Wyścig zbrojeń
Podjęta w 1969 roku decyzja Nixona o modernizacji amerykańskich pocisków interkontynentalnych do konfiguracji MIRV (Multiple Independently targeted Reentry Vehicle) oznacza znaczne przyspieszenie wyścigu zbrojeń. Teraz każdy istniejący pocisk może przenosić do 14 niezależnie naprowadzanych głowic (14 różnych celów). Jak łatwo zauważyć, balistyczne okręty podwodne, które przenosiły do 24 pocisków Trident, teraz mogły zaatakować 336 celów. Równie istotny jest fakt, że udało się znacznie zwiększyć celność głowic. Wszystko to sprawia, że możliwość przeprowadzenia pierwszego uderzenia – ataku, który zniszczyłby wszystkie systemy strategiczne wroga – znacznie wzrosła. Wyścig zbrojeń był wynikiem konfrontacyjnych stosunków międzynarodowych, zdominowanych przez konflikt Wschód – Zachód, a także przez fakt dekolonizacji, pojawiania się nowych państw i zrodzonych stąd konfliktów. Posiadanie, groźba i stosowanie siły w stosunkach międzynarodowych stało się naczelną, zasadą.

Motywami wyścigu zbrojeń było dążenie do osiągnięcia przewagi militarnej nad rzeczywistym lub potencjalnym przeciwnikiem, wiara w skuteczność zbrojnego rozstrzygnięcia konfliktu. Pułap równowagi sił określany więc był na coraz wyższym poziomie, a ponieważ stan pełnej równowagi militarnej był niemożliwy do osiągnięcia ze względu na skomplikowany charakter zbrojeń, to wyścig zbrojeń trwał nieustannie. Z końcem lat 80 oceniano, iż łączne bezpośrednie wydatki na ten cel rosły w tempie 3% w skali rocznej i sięgnęły biliona dol. w 1988. Kraje rozwinięte w 1987 uczestniczyły w wydatkach w 76,1% (49,4% - kraje NATO, 24,2% Układ Warszawski).


Efektem wyścigu zbrojeń było malejące realne bezpieczeństwo państw, wzrost poczucia zagrożenia w społeczeństwach, dezorganizacja gospodarki przeciążonej wydatkami wojskowymi, wzrost napięcia w regionach nagromadzenia sił zbrojnych, powstawanie konfrontacyjnych doktryn militarnych Od lat 90 zarysowała się tendencja spadkowa związana z końcem zimnej wojny i sukcesami rokowań rozbrojeniowych. Krajem wydającym najwięcej na badania i rozwój na potrzeby wojska pozostały USA – 40 mld dolarów rocznie (1996), następnie Francja 5 mld, Wielka Brytania – 4 mld, Niemcy – 1,5 mld, Rosja około 1,2 mld, Chiny poniżej 1 mld.
Wśród najważniejszych dat okresu wyścigu zbrojeń należy wyróżnić:


  • 1969 – drugi kryzys wietnamski (sierpień-październik)

  • 1970 – kryzys jordański; Amerykanie modyfikują balistyczne pociski interkontynentalne (ICBM) do konfiguracji MIRV (Multiple Independently targeted Reentry Vehicle)

  • 1971 – Stany Zjednoczone modernizują balistyczne pociski morskie do konfiguracji MIRV

  • 1973 – kryzys izraelski; pierwszy radziecki pocisk MIRV

  • 1974 – Indie przeprowadzaj ą test atomowy

  • 1975 – komuniści zdobywają Sajgon (29 kwietnia)

  • 1976 – rozpoczyna się program Gwiezdnych Wojen

  • 1979 – irański szejk ucieka z kraju (16 stycznia); wtargnięcie do amerykańskiej ambasady (4 listopada)

  • 1979 – Armia Czerwona wkracza do Afganistanu (grudzień)

  • 1980 – drugi kryzys irański; prezydent Carter akceptuje program Pierwszego Uderzenia

  • 1981 – prezydent Regan rozpoczyna największy program zbrojeniowy w historii, wart 1, 6 bln USD

  • 1982 – szwedzki raport stwierdza, że wojna jądrowa na pełną skalę może doprowadzić do efektu Zimy Jądrowej, a w efekcie do zagłady większość żywych istot na Ziemi.

  • 1986 – „Rok Pokoju"; testy jądrowe w liczbie – USA: 15, ZSRR:0

  • 1987 – Gorbaczow i Reagan podpisują Układ o Nierozprzestrzenianiu Broni Jądrowej (8 grudnia)

  • 1988 – Gorbaczow pozwala na przeprowadzenie wolnych wyborów w Polsce (czerwiec)

  • 1989 – Gorbaczow pozwala na zburzenie Muru Berlińskiego (9 listopad)

  • 1990 – 1991 – Stany Zjednoczone angażują się w operację Pustynna Burza (17 stycznia); Gorbaczow ustępuje ze stanowiska (19 sierpnia); Jelcyn i przywódcy parlamentu, Ukrainy i Białorusi ogłaszają rozpad Związku Radzieckiego (8 grudnia)


6. Zmiany w światowym podziale
Po rozpadzie Związku Radzieckiego, Stany Zjednoczone pozostały praktycznie jedynym światowym supermocarstwem. Rozbrojenie mogło nabrać nowej jakości – w latach dziewięćdziesiątych nie poczyniono jednak oszałamiających postępów w tym zakresie. Co prawda nie możemy już mówić o wyścigu zbrojeń, jednak tempo demontażu arsenałów jest stosunkowo niskie. Podpisany w 1993 roku układ START II stanowił przez siedem lat martwy dokument dopiero w marcu 2000 roku rosyjska Duma ratyfikowała go otwierając drogę do znacznego ograniczenia arsenałów jądrowych USA i Rosji. Postanowienia układu wejdą w życie dopiero w 2007 roku, jednak już obecnie mówi się o potrzebie prowadzenia rozmów nad START III.

Nie brakuje jednak opinii o konieczności zaniechania dalszych ograniczeń liczby uzbrojenia – w ostatnich latach w Stanach Zjednoczonych coraz więcej sympatyków zyskuje koncepcja Narodowego Systemu Obrony Rakietowej (NMD), który – jako odpowiednich programu SDI (Gwiezdne Wojny) czasów Reagana – miałby stanowić odpowiedni parasol antyrakietowy nad USA. Zwolennicy NMD wskazują na ryzyko ze strony państw niestabilnych (np. Korea Północna) oraz krajów jawnie wspierających terroryzm (np. Libia). Nie bez znaczenia jest fakt sytuacji na Bliskim Wschodzie (Izrael posiadający broń jądrową wielokrotnie zapowiadał, że użyje jej w razie konieczności) i w Azji (napięcia na linii Pakistan – Indie). W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się także Chinom, które wyłaniają się jako nowe supermocarstwo – w całym tego słowa znaczeniu. Analitycy wskazuj ą, że nowe chińskie środki przenoszenia broni jądrowej są bardzo nowoczesne i niczym już nie ustępują konstrukcją zachodnim.

Przeciwnicy NMD podkreślają natomiast olbrzymie koszty systemu antyrakietowego, brak wystarczającego poziomu pewności jego działania (NMD będzie w stanie przechwycić tylko pewną ilość pocisków – ich liczba będzie zależna od skali realizacji projektu) a także poważne napięcia pomiędzy USA a innymi mocarstwami, jakie niewątpliwie powstaną po decyzji o realizacji programu. Zwraca się także uwagę, na niebezpieczeństwa jakie NMD niesie dla równowagi sił na świecie – oczywiste są tu analogie do kryzysu Pierwszego Uderzenia, kiedy to nowoczesne systemy strategiczne zamiast gwarantować bezpieczeństwo, stały się przyczyną najgroźniejszego kryzysu w historii świata.

Wszystko to sprawia, że atmosfera wokół redukcji systemów strategicznych staje się coraz mniej przychylna. Na świecie istnieje w dalszym ciągu ponad 36,000 głowic jądrowych, co oznacza, że pomimo zakończenia Zimnej Wojny jutro nie stało się bardziej pewne. Obecna sytuacja międzynarodowa przypomina w miarę spokojny okres trzeci – Niepewnego Spokoju. Oczywiste jest, że jeżeli nie będziemy działać dalej na rzecz globalnego rozbrojenia, pewnego dnia wybuchnie kryzys, który stanie się zapalnikiem dla nowego wyścigu zbrojeń.



Bibliografia:
Smolski R.: Słownik Encyklopedyczny „Edukacja Obywatelska” Warszawa 1999

McCauley Martin.: Rosja, Ameryka i Zimna wojna 1949-1991.

Pleszakow W.K.: Zimna wojna za kulis Kremla. Warszawa 1999.

Materski W.: Zimna wojna" w najnowszych publikacji rosyjskich. „Dzieje Najnowsze”, nr 2, 1997

Skrzypek A.: Strategia Związku Radzieckiego podczas „zimnej wojny”. „Dzieje Najnowsze”, nr 2, 1997

Michałek K.: Doktryna Trumana: błąd w politycznej kalkulacji czy próba nowego podejścia do bezpieczeństwa narodowego Stanów Zjednoczonych. „Dzieje Najnowsze”, nr 2, 1997


©snauka.pl 2016
wyślij wiadomość